03/09/2026
Edi Rama, reformatori i pasojave të veta…
Nga A***n Galdini
Edi Rama kërkon të ribëjë shtetin që qeveris prej trembëdhjetë vjetësh.
Por koha në pushtet prodhon autorësi.
Më 3 shtator 2026, Edi Rama përshkroi me gojën e vetë një shtet që qytetarit i shfaqet si labirint, një administratë që humbet kujtesën institucionale dhe një vend ku njeriu mund të besojë se njohja vlen më shumë se merita, ndërsa fati më shumë se ligji.
Përballë kësaj diagnoze paraqiti një arkitekturë të re: BESA-n, “Praninë Besnike”, “Pasqyrë Albania”, Shkallën e Meritës dhe instrumente digjitale që duhet ta bëjnë shtetin më të aftë për të parë, ndjekur dhe matur marrëdhënien e vetë me qytetarin.
Nuk kam ndër mend ta përqesh këtë diagnozë.
Dua ta marr aq seriozisht sa ta kthej mbi njeriun që e shqiptoi.
Sepse në vitin e trembëdhjetë të qeverisjes së Edi Ramës pyetja nuk është vetëm nëse reforma e re është e mirë.
Pyetja është kush e mban autorësinë politike të gjendjes që e bëri atë të nevojshme.
Një kryeministër i vitit të parë mund të trashëgojë një shtet.
Një kryeministër që ka qeverisur më shumë se një dekadë është edhe një prej autorëve të mënyrës si ai shtet funksionon.
Me kalimin e viteve, ajo që në fillim mund të quhej trashëgimi hyn dalëngadalë në biografinë e qeverisjes.
Koha në pushtet prodhon autorësi.
Kjo nuk do të thotë se Edi Rama ka prodhuar personalisht çdo vonesë, çdo padrejtësi, çdo sekser, çdo nëpunës të paaftë apo çdo zakon të keq të administratës shqiptare.
Një akuzë e tillë do të ishte e lehtë dhe e pambrojtshme.
Akuza më e rëndë është tjetër.
Pas trembëdhjetë vjetësh, një pushtet nuk përgjigjet politikisht vetëm për patologjitë që ka prodhuar drejtpërdrejt.
Përgjigjet edhe për ato që kishte kohën, shumicën, administratën, buxhetin dhe fuqinë ligjvënëse për t’i korrigjuar, por i la të riprodhoheshin deri sa u bënë pjesë e mënyrës së funksionimit.
Prandaj Edi Rama nuk mund t’i trajtojë më deformimet që sot diagnostikon si një armik të jashtëm të qeverisjes së vetë.
Ato janë pjesë e bilancit të saj.
Këtu qëndron paradoksi i mandatit të katërt, Edi Rama kërkon të bëhet reformatori i pasojave të veta.
Një qeveri që mëson është më e mirë se një qeveri që ngurtësohet.
Korrigjimi është detyrë, jo turp.
Por reforma nuk është amnisti për historinë që e bëri të domosdoshme.
Dhe pas kaq kohe, premtimi i ri nuk mjafton.
Mandati i katërt duhet të dorëzojë dosjen.
Dosjen e asaj që u premtua dhe të asaj që u krye, të asaj që mbeti, të kostos që pati, të afatit që u humb, të ndryshimit që u bë gjatë rrugës, të vendimit që u mor dhe të përgjegjësisë që i takon secilit.
Jo për hakmarrje politike.
Për vijimësi demokratike.
Sepse pushteti nuk fillon nga zero sa herë ndryshon fjalorin e vetë.
Qeveria që kërkon të shkruajë kapitullin tjetër ka detyrimin të mos shqyejë faqet e kapitullit që shkroi vetë.
Kjo është arsyeja pse “Pasqyrë Albania” meriton të merret seriozisht.
Nëse qytetari do të mund të shohë dokumentin, afatin, vonesën, anulimin, përgjegjësin dhe ecurinë e një procesi, atëherë kujtesa nuk mund të fillojë në shtator 2026.
Në të duhet të hyjë edhe premtimi i pambajtur, afati i kapërcyer, projekti i zvarritur, vendimi që prodhoi dështimin dhe institucioni që nuk reagoi.
Një shtet me kujtesë nuk mund ta harrojë qeverinë që e ka drejtuar.
Përndryshe do të kemi teknologji që arkivon të tashmen dhe pushtet që redakton të shkuarën.
Dhe këtu shfaqet një problem më i madh se transparenca e një portali.
Asnjë qeveri nuk duhet të bëhet historiografia zyrtare e vetvetes.
Qeveria vepron dhe ka të drejtë të shpjegojë veprimet e saj.
Por nuk mund të jetë njëkohësisht autorja e epokës, arkivistja e vetme e saj, interpretuesja e dështimit dhe institucioni që certifikon se korrigjimi përfundoi me sukses.
Kujtesa publike kërkon dokumente që i mbijetojnë versionit të pushtetit për vetveten.
Dhe precedenti ekziston.
Në vitin 2018, “Shqipëria që duam” paraqitej si rruga e re, e shkurtër dhe e shpejtë për qytetarin që përplasej me administratën.
Qeveria raportonte mijëra raste të zgjidhura.
Mekanizmi mund të ketë ndihmuar realisht shumë njerëz.
Por pikërisht këtu duhet hapur dosja.
Çfarë u kthye nga ajo përvojë në institucion që jetonte pa ndërhyrjen e qendrës?
Nëse një qytetari i duhej t’i drejtohej Kryeministrisë që administrata të kryente detyrën e vetë, atëherë edhe suksesi i ndërhyrjes mbante brenda vetes dëshminë e sëmundjes që kërkonte të shëronte.
Qytetari fitoi zgjidhjen.
Por e drejta ende nuk ecte me këmbët e veta.
Dhe Shqipëria e njeh mirë çastin e vogël ku e gjithë kjo teori bëhet jetë e zakonshme.
Njeriu mund ta ketë dokumentin në dorë, afatin të shkruar dhe të drejtën në ligj, e megjithatë, para se të hyjë në zyrë, të pyesë:
“Kë njohim?”
Në ato dy fjalë jeton një histori e tërë e shtetit të ndërmjetësuar.
Problemi shqiptar nuk është se partia nuk ka ardhur mjaftueshëm pranë qytetarit. Problemi është se Republika ka mbetur tepër larg prej tij.
Deputeti duhet të dëgjojë.
Por demokracia nuk piqet kur deputeti bëhet më i zoti për ta çuar hallin te ministri.
Piqet kur qytetarit i duhet gjithnjë e më rrallë deputeti që ministria të bëjë detyrën.
Republika nuk ka nevojë për sekserin më të qytetëruar.
Ka nevojë që sekseri të humbasë funksionin.
Prandaj, kur Edi Rama thotë se deputeti nuk duhet të telefonojë drejtorët për favore, standardi është i drejtë.
Por pas trembëdhjetë vjetësh mbetet një llogari që nuk mund të anashkalohet, si u bë ndërhyrja aq normale sa ndalimi i saj duhet shpallur sot si kthesë?
Dhe kur sot flitet për ndarjen e partisë nga shteti, nuk po hyjmë në një tokë pa histori.
Vëzhguesit ndërkombëtarë të zgjedhjeve të vitit 2025 i cilësuan ato konkurruese dhe profesionalisht të administruara, por konstatuan mungesë fushe të barabartë dhe raportuan probleme që lidhen me keqpërdorimin e burimeve publike, trysninë mbi punonjës publikë dhe avantazhin institucional të forcës në pushtet.
Kjo nuk provon çdo akuzë që një opozitë do të dëshironte të bënte.
Dhe nuk kemi të drejtë t’i kërkojmë provës të thotë më shumë se ç’thotë.
Por pikërisht ajo që thotë është e mjaftueshme për një kërkesë serioze, kufiri parti - shtet nuk mund të shpallet sot si doktrinë e re pa u hapur dosja e mënyrës si është respektuar dje.
Kufiri nuk shpallet.
Provohet.
I njëjti parim vlen për teknologjinë.
Shqipërisë i duhet një administratë që ruan të dhënat, ndjek çështjen, mat afatet, lidh institucionet dhe nxjerr përgjegjësinë nga mjegulla.
Teknologjia mund ta ndihmojë fuqishëm këtë punë.
Inteligjenca artificiale mund të prodhojë aftësi që administrata e vjetër nuk i kishte.
Por asnjë teknologji nuk mbart vetvetiu garanci demokratike.
Një pushtet i përqendruar mund të bëhet thjesht më i shpejtë, më i informuar dhe më kapilar.
Prandaj çështja e një Radari qeveritar nuk është vetëm çfarë sheh shteti.
Është kush vendos se çfarë bëhet e dukshme për shtetin.
Dikush duhet të vendosë çfarë quhet sinjal dhe çfarë humbet si zhurmë, cilës ankesë i jepet përparësi dhe në cilin çast administrata e konsideron një çështje të mbyllur.
Pushteti mbi klasifikimin është edhe pushtet mbi realitetin administrativ që prej atij klasifikimi prodhohet.
Kjo fuqi kërkon të drejta përballë saj.
Qytetari duhet të dijë si është lexuar dhe kategorizuar çështja e tij, të ketë mundësi ta kundërshtojë atë kategorizim dhe, kur prej tij preket një e drejtë, të ketë përballë një vendimmarrës njerëzor juridikisht përgjegjës.
Përndryshe nuk digjitalizojmë vetëm administratën.
Digjitalizojmë edhe pafuqinë e qytetarit përballë saj.
Dhe pikërisht këtu rruga europiane e Shqipërisë merr kuptimin e saj më të thellë.
Shqipëria ka bërë përparim real në procesin e anëtarësimit.
Përmbushja e piketave të ndërmjetme të Themeloreve dhe mbyllja e përkohshme e kapitujve të parë janë arritje të vendit që duhen mbrojtur.
Ky përparim është interes kombëtar.
Nuk është pronë politike e Edi Ramës.
Dhe pikërisht për këtë duhet përdorur për të kërkuar më shumë, jo për të falur më shumë.
Modernizimi teknik nuk është vetvetiu europianizim institucional.
Tradita liberale-kushtetuese perëndimore nuk matet nga një qeveri që di gjithnjë e më shumë për njeriun, por nga një njeri që ka gjithnjë e më shumë garanci përballë arbitraritetit të qeverisë.
Ajo traditë jeton te gjykata që mund t’i thotë jo shumicës, te prona që nuk pret humorin politik dhe te administrata që nuk pyet kë njeh, mbi të gjitha, jeton te qytetari që nuk ka pse t’i afrohet pushtetit që ligji të afrohet tek ai.
Ky është dallimi midis një shteti më të aftë dhe një Republike më të lirë.
Sepse arbitrariteti nuk ka vetëm çmim moral.
Ka çmim ekonomik.
Kur ligji nuk mjafton, biznesi fillon të blejë siguri me akses, marrëdhënie, ndërmjetësim dhe mbrojtje.
Energjia që duhej të shkonte te prodhimi shkon te sigurimi i terrenit politik.
Investimi që duhet të llogarisë kërkesën e tregut fillon të llogarisë humorin e administratës.
Kur lidhja ul rrezikun më shumë se ligji, tregu paguan premium politik.
Atë premium nuk e paguan vetëm sipërmarrësi që nuk njeh njeriun e duhur.
E paguan vendi, me investimin që nuk kryhet, me zgjerimin që shtyhet dhe me zotësinë që mëson se dera mund të ketë kthim më të sigurt se puna.
Në fund, arbitrariteti e bën të ardhmen më të shtrenjtë nga sa duhej të ishte.
Dhe këtu teknologjia, administrata dhe ekonomia kthehen te i njëjti objekt, njeriu.
Administrata ka nevojë për kategori, njeriu nuk mund të reduktohet në to.
Ai është më shumë se formulari përmes të cilit shteti e lexon.
Pikërisht për këtë personi nuk është lëndë e administratës, por arsyeja për të cilën administrata ekziston.
Vlera e tij nuk fillon kur shteti e njeh dhe nuk mbaron aty ku mbaron kategoria me të cilën zyra e përpunon.
Kufiri i pushtetit fillon këtu.
Dhe këtu modeli i Edi Ramës has kontradiktën e vetë më të thellë.
Ai kërkon ta depersonalizojë administratën përmes autoritetit të vetë personal.
Kërkon që deputeti të mos jetë sekser, por qendra vendos mënyrën si deputeti do të matet.
Kërkon meritokraci, por për këtë bëhet edhe më vendimtare se kush shkruan kriterin.
Kërkon një prani politike të rregulluar dhe vetë e lidh ritmin e saj me kohën kur ai do të jetë kryetar i partisë.
Rregulli duhet të depersonalizojë politikën.
Garancia e rregullit vazhdon të jetë personi.
Kjo është pika ku efikasiteti i një udhëheqësi mund të fshehë dobësinë e institucionit.
Një drejtues i fuqishëm mund ta vërë aparatin në rresht.
Mund ta detyrojë administratën të përgjigjet, partinë të dëgjojë, deputetin të zbatojë kriterin dhe burokracinë të ndjekë ritmin.
Por kjo nuk provon ende institucionin.
Institucioni fillon aty ku ndryshon njeriu dhe ligji vazhdon të japë të njëjtën përgjigje.
Prandaj gjyqi i mandatit të katërt nuk është nëse Edi Rama ka kuptuar se administrata shqiptare duhet të ndryshojë.
Ai duket se ka kuptuar shumë prej problemeve.
Por pas trembëdhjetë vjetësh kuptimi nuk është pafajësi.
Është dëshmi.
Nëse shteti është labirint, dosja duhet të tregojë pse mbeti labirint.
Nëse njohja ka konkurruar me meritën, duhet hapur historia e institucioneve që e lejuan.
Nëse ndërmjetësimi politik është plagë, duhet shpjeguar si u bë kaq i nevojshëm.
Nëse kujtesa institucionale është vlerë, ajo duhet të përfshijë edhe kujtesën e qeverisjes që sot kërkon ta rindërtojë atë.
Edi Rama mund ta marrë kredinë për çdo gjë që ka ndërtuar gjatë këtyre viteve.
Mund të kërkojë njohjen e çdo reforme që ka funksionuar dhe të çdo përparimi real që Shqipëria ka bërë nën qeverisjen e tij.
Por nuk mund t’ia japë “sistemit” pronësinë e dështimeve dhe vetes vetëm pronësinë e arritjeve.
Koha prodhon autorësi.
Dhe autorësia nuk është vetëm e drejta për të firmosur atë që doli mirë.
Është detyrimi për të hapur dosjen e asaj që mbeti keq.
Reformatori i pasojave të veta ka vetëm një mënyrë për të provuar se reforma është më e madhe se njeriu që e shpalli, ta ndërtojë aq thellë në ligj, në procedurë dhe në të drejta, sa të mos ketë më nevojë për autoritetin e tij personal që të qëndrojë në këmbë.
Prova fillon ditën kur shteti funksionon pa pasur nevojë për Edi Ramën.
Dhe Shqipërisë nuk do t’i bënte aspak keq që ajo ditë të fillonte sot, Edi Rama të largohej, ndërsa shoqëria shqiptare të rifitonte të drejtën për të korrigjuar, ndërtuar dhe përsosur vetveten pa një njeri të vetëm në qendër të çdo fillimi.
A***n Galdini
