Πεζά – Νομός Ηρακλείου
Γενικές Πληροφορίες
Το χωριό Πεζά, ανήκει στην επαρχία Πεδιάδος, τη δεύτερη μεγαλύτερη της Κρήτης. Για πολλά χρόνια ήταν η έδρα του Δήμου Νίκου Καζαντζάκη όμως μετά την εφαρμογή του σχεδίου ‘’Καλλικράτη’’, ανήκει στο Δήμο Αρχανών-Αστερουσίων. Το νέο Δημαρχιακό μέγαρο, υψηλών κατασκευαστικών προδιαγραφών, έχει την έδρα του στο χωριό.
Τα Πεζά βρίσκονται σε υψόμετρο 310μ. σ
ε πολλή κοντινή απόσταση από το Ηράκλειο, μόλις 17χιλ. Ακριβώς έξω από το χωριό είναι ο συγκοινωνιακός κόμβος που ενώνει το Βόρειο τμήμα του νομού, με το νότιο (Καστέλι, Βιάννος, Αρκαλοχώρι, Μοίρες). Τα Πεζά είναι κτισμένα ανάμεσα σε αμπέλια και ελιές και ο κεντρικός δρόμος που περνά ακριβώς από τη μέση, το χωρίζει σε δυο γειτονιές ‘’τη πάνω γειτονιά και τη κάτω γειτονιά’’. Ο δρόμος αυτός για χρόνια αποτελούσε και τη μοναδική σύνδεση με τις νότιες επαρχίες του νομού.
Ιστορία
Τα Πεζά είναι ένα παμπάλαιο χωριό, που από την εποχή των Βυζαντινών χρόνων είχε παραχωρηθεί στη Μονή της Παναγίας του Σινά. Η οριστική του παραχώρηση επικυρώθηκε το 1212 από το Δόγη της Βενετίας Pietro Ziani. Το χωριό σ’ εκείνο το παραχωρητήριο αναφέρεται ως Petia, όμως εκείνα τα χρόνια ήταν συνηθισμένη η λανθασμένη γραφή των τοπωνυμίων της Κρήτης. Gunavo, Parascheve, Caetania… δηλ. Κουνάβοι, Αγιές Παρασκιές, Αϊτάνια, και πολλά άλλα).
Το 1271 αναφέρεται σε πολλά συμβόλαια αγοραπωλησίας κρασιού σαν Pesee. Επίσης σε έγγραφα του Δουκικού αρχείου το 1280 αναφέρεται Pesia και Pexia.
Η ονομασία Πεζά, (Pesa) που καθιερώθηκε στη συνέχεια, αναφέρεται για πρώτη φορά, το 1583 στην απογραφή του πληθυσμού, από το Καστροφύλακα της επαρχίας Πεδιάδας (214 κάτοικοι). Επίσης με την ίδια ονομασία αναφέρεται το 1630. Στη Τούρκικη απογραφή του 1671 αναφέρεται ως Peze, στην Αιγυπτιακή απογραφή του 1834 ως Peza με 5 χριστιανικές και 5 οθωμανικές οικογένειες. Στην απογραφή του 1881 με την ονομασία Peza, με 157 Χριστιανούς και 34 Οθωμανούς… και ακολουθούν όλες οι επόμενες απογραφές, με το ίδιο πάντα όνομα, το 1900 με 222 κατοίκους, το 1928 με 379 κατοίκους, το 1940 με 382 κατοίκους, το 1961 με 384 κατοίκους, το 1971 με 387 κατοίκους και φθάνουμε μέχρι τις μέρες μας, όπου ο αριθμός είναι γύρω στους 400 περίπου κατοίκους.
Ενασχόληση
Τα Πεζά ήταν ανέκαθεν αγροτικό και γενικά εθεωρείτο ένα πλούσιο χωριό αφού η παραγωγή, παλιότερα, σε επιτραπέζια σταφύλια, σταφίδες, κρασιά και λάδι ήταν πολύ μεγάλη. Εξακολουθεί να είναι ένα αγροτικό χωριό αν και οι καλλιέργειες έχουν αλλάξει κατά πολύ. Μετά τη φυλλοξήρα στις αρχές της δεκαετίας του ’90 μεγάλοι και παλιοί αμπελώνες μετατράπηκαν σε ελαιώνες.
Το λάδι και το κρασί των Πεζών έχουν ονομασία προέλευσης και είναι περιζήτητα. Τα τελευταία χρόνια, έχει ξεκινήσει με γοργούς ρυθμούς και πάλι η αμπελοφύτευση. Το επιτραπέζιο σταφύλι της περιοχής ‘’ το ροζακί’’, που παλιότερα ήταν το πρώτο σε εξαγωγές θεωρείται από τα καλύτερα του κόσμου. Η τυποποίηση των κρασιών και του λαδιού γίνεται σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, οι οποίες βρίσκονται στην ‘’Ένωση Πεζών’’ (Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Πεζών) που εκπροσωπεί πάνω από 3.000 παραγωγούς οίνου και ελαιόλαδου.
Υποδομή
Το χωριό έχει αναπτυχθεί πολύ τα τελευταία χρόνια. Έχει γίνει μια σύγχρονη κωμόπολη που δεν υστερεί σε τίποτα σε σχέση με μεγαλύτερες πόλεις. Η οργάνωση των βιομηχανικών εγκαταστάσεων της Ένωσης είναι από τις καλύτερες που υπάρχουν πανελλαδικά. Στο χωριό επίσης λειτουργούν μεταξύ άλλων Περιφερειακό Ιατρείο, ΚΕΠ, ΚΔΑΠ (Κέντρο Δημιουργικής Απασχόλησης Παιδιών) Βρεφονηπιακός Σταθμός, Νηπιαγωγείο, Τράπεζες (Παγκρήτια Συνεταιριστική και Πειραιώς), παραδοσιακοί φούρνοι, εμπορικά καταστήματα, ταβέρνες κ.λπ.
Αξιοθέατα
Το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου που λειτουργεί στο χωριό έχει πολύ μεγάλη ιστορική διαδρομή. Ξεκίνησε σαν βενετσιάνικος ναός, αργότερα μετατράπηκε σε τζαμί και στη συνέχεια για πολλά χρόνια λειτούργησε σαν Δημοτικό σχολείο. Όταν η έδρα του Δήμου Ν. Καζαντζάκη ήταν στα Πεζά λειτουργούσε σαν αίθουσα Δημοτικού Συμβουλίου, Είναι ένα πετρόκτιστο κτήριο, επιμελώς συντηρημένο, και είναι συγκινητικό το ότι το ‘’χρώμα του’’ παρά τις διαφορετικές χρήσεις, που είχε στη διάρκεια των αιώνων, παραμένει αναλλοίωτο.
Στο κέντρο του χωριού υπάρχει η παλιά εκκλησία των Εισοδίων της Θεοτόκου. Είναι μια μικρή Βασιλική, με περίβολο γεμάτο από νεραντζιές. Παλιά, έως πριν τη Κατοχή, χρησιμοποιείτο και σαν νεκροταφείο. Η εκκλησία ανακαινίστηκε πρόσφατα με μεγάλο σεβασμό στην ιστορία της. Λέγεται ότι είναι εκκλησία του 16ου αιώνα, όμως το αναφέρω με κάθε επιφύλαξη. Χαρακτηριστική είναι η εικόνα του Χριστού, πάνω στο παλιό τέμπλο που σε ‘’κοιτάζει’’ κατάματα από όποια μεριά κι αν σταθείς.
Το εξωκκλήσι του Αγίου Κωνσταντίνου, στο κάμπο, είναι χτισμένο πάνω σε μεσαιωνικά πατητήρια, χτιστά, που έχουν ανασκαφεί. Εκεί γίνεται μεγάλο πανηγύρι ανήμερα της εορτής του.
Το εκκλησάκι της Αγίας Μαρίνας, βρίσκεται στο μέσο του κάμπου, με δυο θεόρατα κυπαρίσσια δίπλα στη είσοδο. Κατά τη περίοδο της Γερμανικής Κατοχής, μέσα στα πυκνά κλαδιά τους κρύβονταν οι αντάρτες.
Πάνω από το χωριό, ανάμεσα σε Καταλαγάρι και Καλλονή, υπάρχει ένας παλαιολιθικός οικισμός ‘’Η Παλιόχωρα’’, με αδιευκρίνιστη ιστορία. Μοιάζει με παλιά καστροχώρα, αφού έχει όλη τη πεδιάδα με όλα τα χωριά μπροστά της, ενώ αριστερά το μάτι του επισκέπτη φθάνει ως τη θάλασσα.
Το Αστρακιανό φαράγγι, μήκους 21 χιλιομέτρων που φθάνει μέχρι τον Καρτερό ποταμό, έχει είσοδο και από το χωριό. Μια εκπληκτική διαδρομή, που συνιστάται για τους λάτρεις της φύσης και της πεζοπορίας.
Στο χωριό υπάρχει ένα από τα πιο παλιά, οργανωμένα Οινοποιεία του νησιού με ιστορία 80 και πλέον χρόνων. Είναι το επισκέψιμο Οινοποιείο ΜΗΛΙΑΡΑΚΗ όπου μέσα λειτουργεί και μικρό μουσείο. Από τα πιο ονομαστά και γνωστά κρασιά του οινοποιείου είναι το ΜΙΝΩΣ.
