25/04/2026
📰 Editorial
* Tibiwon nan kè listwa
Tibiwon se pa sèlman yon non sou kat la
Se yon souf, yon memwa nan van sid la
Li pote doulè, espwa ak batay ansyen
Nan chak kwen li, gen tras zansèt yo kite
Moun li yo viv ak fyète malgre tout difikilte
* Tè ki leve pitit kouraj
Tè sa leve gason ak fanm ki pa pè soufri
Yo konn travay di anba solèy ki boule lavi
Men yo toujou kenbe tèt yo byen wo
Paske Tibiwon anseye yo pa janm lage
Chak grenn swe se yon priyè pou demen
* Soufrans ak espwa an menm tan
Gen jou lanmè a pote plis kestyon pase repons
Gen nwit kote grangou pale pi fò pase dòmi
Men nan je pèp la gen yon limyè ki pa mouri
Yo kontinye kwè nan yon pi bon demen
Tibiwon fè mal, men li fè moun fò tou
* Sakrifis pou Tibiwon
E ou menm, ki sa ou pare pou ofri pou li?
Tan ou, kè ou, oswa batay ou chak jou?
Paske Tibiwon pa siviv san pitit li yo
Li bezwen lanmou, travay ak respè nou
Se nan sakrifis nou, lavni li ap leve ankò
Tiburon: Yon komin bliye nan listwa Ayiti (1986–2026)
Depi tonbe rejim Jean-Claude Duvalier an 1986, Ayiti te antre nan yon nouvo epòk kote espwa pou demokrasi, jistis sosyal ak devlopman te klere tankou yon limyè nan mitan fènwa. Men pou komin Tiburon, nan depatman Sid la, limyè sa a souvan te rete byen lwen — tankou yon pwomès ki pa janm rive kenbe.
Tiburon se pa yon tè san valè. Okontrè, li rich nan resous ak potansyèl: tè fètil pou agrikilti, lanmè pou lapèch, ak yon jenerasyon jèn ki gen kouraj ak volonte. Men pandan plis pase karant (40) ane, komin sa a kontinye ap konfwonte menm reyalite a: izòlman, mank enfrastrikti, ak absans Leta.
⸻
📍 1986–1990: Espwa ki leve… men ki pa janm rive
Apre fen diktati a, anpil sitwayen te kwè nan yon nouvo kòmansman. Men nan Tiburon, chanjman sa yo te prèske envizib. Wout yo te toujou degrade, sèvis piblik yo te prèske pa egziste, epi lavi te kontinye jan li te ye deja.
Eleksyon Jean-Bertrand Aristide an 1990 te pote yon vag espwa, espesyalman pou moun nan zòn riral yo. Men espwa sa a te kraze rapidman apre koudeta 1991 lan, ki te plonje peyi a nan enstabilite.
⚠️ 1991–2004: Enstabilite ak abandòn sistematik
Peryòd sa a make pa kriz politik, vyolans, ak degradasyon ekonomik. Pou Tiburon, sa te vle di yon sèl bagay: plis neglijans.
Lekòl yo te manke mwayen.
Sant sante yo te ra oswa limite.
Aksè wout te rete yon gwo defi.
Absans Leta te vin nòmal. Sa te pouse anpil jèn kite komin nan pou chèche lavi yon lòt kote — swa nan kapital la, swa aletranje.
🌍 2004–2010: Prezans entènasyonal, absans rezilta
Apre depa Jean-Bertrand Aristide an 2004, kominote entènasyonal la te antre nan peyi a ak objektif estabilizasyon. Men kestyon fondamantal la rete:
Kisa Tiburon te resevwa vre?
Repons lan rete frèt: prèske anyen.
Menm apre tranblemanntè 2010 la, asistans te konsantre sitou nan Pòtoprens. Zòn riral tankou Tiburon te rete nan lonbraj plan devlopman yo.
🌪️ 2010–2021: Lanati frape, Leta absan
Tiburon pa sèlman viktim politik; li viktim tou katastwòf natirèl yo.
Siklòn detwi rekòt.
Lapèch vin pi difisil.
Povrete ogmante.
Epi an 2021, yon lòt trajedi frape fò: tranblemanntè 14 dawout 2021 an. Tiburon te pami zòn ki plis sibi domaj yo. Kay kraze, lavi pèdi, fanmi dekonpoze.
Pou anpil moun, se te yon lòt prèv ke komin yo bliye.
🩸 2021–2026: Yon peyi an kriz, yon komin ki soufri
Apre asasina Jovenel Moïse, Ayiti antre nan yon kriz san presedan. Gouvènans vin frajil, ensekirite ogmante, ekonomi an tonbe.
Lidèchip tranzisyon tankou Ariel Henry pa rive bay estabilite reyèl.
Menm si gang yo pa konsantre dirèkteman nan Tiburon, konsekans yo frape:
Pri manje monte.
Mache vin difisil pou jwenn.
Kout lavi ogmante.
🌱 Tiburon jodi a: Rezistans ak diyite
Malgre tout defi sa yo, Tiburon rete kanpe.
Agrikilti kontinye nouri fanmi yo.
Lapèch soutni kominote a.
Dyaspora a vin tounen yon poto mitan ekonomik.
Men reyalite a rete di:
➡️ Enfrastrikti toujou fèb
➡️ Sistèm sante limite
➡️ Jèn yo san opòtinite
➡️ Leta toujou twò lwen
✊ Yon apèl ki pa dwe rete san repons
Plis pase 40 ane apre 1986, kestyon an rete antye:
Èske demokrasi vrèman pote devlopman pou tout moun?
Editorial sa a se pa sèlman yon analiz — se yon apèl:
Pou Leta ayisyen sonje komin riral yo.
Pou envestisman rive kote yo pa janm rive.
Pou jèn yo jwenn rezon pou rete lakay yo.
Pou Tiburon sispann egziste sèlman sou kat jeyografik la.
Paske verite a senp e irevokab:
San Tiburon, pa gen Ayiti.
✍️
Ing. Stephane Desjardins
Tiburonais-né