19/08/2026
*साद:*
*महेश झगडे*
*IAS*
*निवृत्त सनदी अधिकारी*
*शिव्यांची संस्कृती आणि संस्कृतीच्या शिव्या:*
अभद्र शब्द कोणी निर्माण केले?
शिव्या कोणी घडवल्या?
त्या शतकानुशतके जपून का ठेवल्या?
बहुधा हा आपला अमूल्य सांस्कृतिक वारसा असावा!
घरातील मुले शिव्या देतात.
मुली अभद्र बोलतात.
नातवंडे त्याची पुनरावृत्ती करतात.
आणि ज्येष्ठ म्हणतात—
“आजकालची पिढीच बिघडली!”
वा!
बीज आपण पेरायचे.
झाडाने मात्र उत्तर द्यायचे!
संस्कार केले नाहीत.
भाषेची शिस्त लावली नाही.
स्वतःच्या बोलण्यावर नियंत्रण ठेवले नाही.
पण दोष?
समाजाचा.
काळाचा.
मोबाईलचा.
सोशल मीडियाचा.
फक्त स्वतःचा नाही!
शिव्या ही कोणाची मक्तेदारी नाही.
अभद्रता कोणाचे विशेषाधिकारपत्र नाही.
घरातील कोणी अभद्र बोलले, तर त्याची पहिली जबाबदारी घरातील ज्येष्ठांची.
कारण संस्कार भाषणांतून होत नाहीत.
ते वर्तनातून उतरतात.
माझ्या कुटुंबातील कोणी शिवी दिली, तर ते त्याचेच नव्हे—माझेही अपयश.
हे मान्य करण्यासाठी संस्कृती लागते.
आणि अभद्र शब्द उच्चारण्याची वेळच येऊ न देणे—
ही खरी भारतीय संस्कृती.
कुटुंबातील ज्येष्ठांचे प्रवचन आणि जबाबदारी झटकणे
हा संस्कार नव्हे.
हा सांस्कृतिक विनोद आहे.
*प्रतिसाद:*
*रामदास सोनवणे*
*अहमदाबाद*
*पारिवारिक विसंवाद आणि नव्या पिढीवरील दुष्परिणाम:*
सर,
आपल्या लेखातील विचार इतके जिवंत आणि परखड आहेत की, ते वाचताना प्रत्येक सुजाण नागरिकाच्या मनात आत्मपरीक्षणाची लाट येते. आपण मांडलेला मुद्दा अधिक गडद करून पाहिला, तर लक्षात येते की भाषेतील ही अभद्रता केवळ शब्दांपर्यंत मर्यादित राहत नसून तिचे अतिशय गंभीर आणि विषारी दुष्परिणाम आपल्या पारिवारिक चौकटीवर आणि नव्या पिढीच्या मानसिकतेवर होत आहेत.
*१. कौटुंबिक संवादाचा ढासळता पाया:*
कुटुंब हे मुलांचे पहिले न्यायालय आणि पहिली शाळा असते. परंतु, जेव्हा घरातील भाषेची मर्यादा सुटते, तेव्हा कौटुंबिक नातेसंबंधांमधील सूक्ष्म धागे तुटू लागतात.
*आदराऐवजी भीती किंवा बेफिकिरी:*
घरात ज्येष्ठांकडून किंवा प्रौढांकडून अभद्र भाषा वापरली गेल्यास, लहान मुलांच्या मनात त्यांच्याबद्दलचा आदर संपतो. त्याऐवजी एक तर भीती निर्माण होते किंवा "मोठे बोलतात मग आम्ही का नाही?" अशी बेफिकिरीची वृत्ती जन्म घेते.
*भावनिक दुरावा:*
ज्या घरात संभाषणात संयम आणि गोडवा नसतो, तिथे संवाद फक्त औपचारिक उरतो. माणसे एकाच छताखाली राहतात, पण त्यांच्यात भावनिक अंतर निर्माण होते.
*२. नव्या पिढीच्या व्यक्तिमत्त्वावर होणारे दुष्परिणाम:*
मुले हे 'टिप कागदा'सारखी असतात; ते अवतीभोवतीचे वातावरण वेगाने शोषून घेतात. जेव्हा अभद्र शब्द त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनतात, तेव्हा त्यांच्या मानसिक विकासावर पुढीलप्रमाणे परिणाम होतो:
*आक्रमकता आणि सहनशीलतेचा अभाव:*
अभद्र भाषा ही अनेकदा राग आणि असंतोषाची अभिव्यक्ती असते. जेव्हा मुले ही भाषा शिकतात, तेव्हा त्यांच्यात विचारांची देवाणघेवाण करण्याऐवजी आक्रमकतेने उत्तर देण्याची प्रवृत्ती वाढते.
*संवेदनशीलतेचा ऱ्हास:*
सततच्या अभद्र बोलण्यामुळे शब्दांमधील धार आणि त्यामागील वेदना जाणवणे बंद होते. भाषेतील ही 'बधिरता' पुढे जाऊन माणसाला एकमेकांच्या भावनांबद्दल असंवेदनशील बनवते.
*'अभद्रता' म्हणजे 'आत्मविश्वास' असा गैरसमज:* आजची नवीन पिढी सोशल मीडिया आणि मित्रपरिवाराच्या प्रभावा मुळे शिव्या देण्याला स्वतःचे स्थान निर्माण करण्याचे किंवा 'कूल' दिसण्याचे साधन मानू लागली आहे. हा एक मोठा मानसिक आणि सांस्कृतिक भ्रम आहे.
*एक प्रतिकात्मक चित्र:*
*पेरणी आणि उगवण:*
आपण जर अंगणात काटेरी झुडपे लावली, तर गुलाबाच्या फुलांची अपेक्षा करणे हा वेडेपणा आहे.
आजचे बालपण हे उद्याच्या समाजाचे प्रतिबिंब आहे. जर आपण आज घरातील वातावरणात शब्दांचे प्रदूषण पेरले, तर उद्याच्या पिढीकडून सुसंस्कृत, संयमी आणि आदरयुक्त वर्तनाची अपेक्षा करणे म्हणजे "स्वतः विष पाजून दुसऱ्याच्या आरोग्याची प्रार्थना करण्यासारखे" आहे.
*निष्कर्ष:*
भाषेची शिस्त ही केवळ व्याकरणाचा विषय नसून ते संस्कारांचे अधिष्ठान आहे. आपण वेळीच जागे झालो नाही आणि आपल्या बोलण्यावर नियंत्रण ठेवले नाही, तर आपण एका अशा पिढीला जन्म देऊ, जिच्याकडे तंत्रज्ञानाचे ज्ञान तर असेल, पण मानवी मूल्यांची आणि भाषेची श्रीमंती नसेल.
