What are the opening hours?

Monday 9am - 5pm Tuesday 9am - 5pm Wednesday 9am - 5pm Thursday 9am - 5pm Friday 9am - 5pm Saturday 9am - 5pm Sunday 9am - 5pm

https://www.facebook.com/102819948673720/

Focus Nature&Culture Ravinder ravi

Home
India
Ludhiana
Focus Nature&Culture Ravinder ravi

Call

# Nature photography photography photography
for business enquiry [email protected]

06/10/2026

ਮੇਰੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਉਦਾਸ 8

9.

ਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੋਂ ਪਰਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਰਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਬੁਲਾਇਆ ਹੀ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ ਦਰਸ਼ਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ।

“ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਕੀ ਕਰਦੈ?" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਮੈਨੂੰ ਵਿਆਹੁਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੈ ।" ਦਰਸ਼ਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ 'ਚ ਬਾਵਲੀ ਹੋਈ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਤੇ ਇਕ ਮਸਤੀ ਜਿਹੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।

"ਪਿੰਡ ਕਿਹੜੇ ?”

“ਪੱਤੋ-ਜਿਥੋਂ ਦੇ ਸ਼ੁਕੀਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਉਪਰ ਪੈਂਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬੱਚਦਾ ਪਿਛੇ ਹਟਦਾ ਹਟਦਾ ਖੂਹ 'ਚ ਡਿਗ ਪਿਆ ਸੀ । ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਹੁੰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨਾਂ ਹੀ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਲਗਦੈ-ਪਤੋ-ਹਾਏ ਪਤੋ ਵਾਲਿਆ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਮਿਲ-ਆਪਣੀ ਪਤੋ ਨੂੰ।” ਦਰਸ਼ਨ ਸਰਹਾਣੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਰਾਜਵੰਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਹਮਉਮਰ ਸੀ ਕਿਤੇ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਪਤੋ ਦਾ ਸ਼ੁਕੀਨ ਪਸੰਦ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

“ਤਾਂ ਫੇਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੈਂਸਲ ?" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਥੋੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਅੱਗ ਲਗੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ । ਏਹੋ ਤਾਂ ਉਮਰ ਖਾਣ ਹੰਢਾਣ ਦੀ ਤੇ ਮਾਰੀ ਜਾਓ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਮੱਥਾ-ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵੀ ਨਾ ਕੇ ਸਕਾਂ।"

ਰਾਜਵੰਤ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨ ਦੀਆਂ ਦਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਸਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਨੂੰ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹੜਾ ਉਹ ਪਲੰਘ ਉਪਰ ਪੁੱਠਾ ਸਿੱਧਾ ਲੇਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਲਾਲੀਆਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਸਤੀ ਤੇ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਅਜੀਬ ਅਜੀਬ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਰਾਜਵੰਤ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ 'ਚ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।-ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨੀਮ ਪਾਗਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

"ਸਹੇਲੀਏ-ਰਜੋ ਅਜ ਮਹਿੰਦੀ ਲਾਈਏ ?”

"विぜ?"

"ਹਾੜੇ ਹਾੜੇ ਮੰਨ ਜਾ ਨਾ-ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ?”ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿਚ ਪਾ ਗਿਆ। ਮੰਨਿਆ ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤਿਕਥਨੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਂ ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪਰਗਟ ਕਰਨੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਨਾ । ਦਰਸ਼ਨ ਉਸਦੀ ਪੱਕੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹਮਰਾਜ਼ ਸੀ।

ਦਿੱਤਾ। "ਠੀਕ ਹੈ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਾ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਵਾਂਗੇ ।" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੋਚ ਕੇ ਜਵਾਬ

ਮਾਈ ਹੱਥ ਮਹਿੰਦੀ ਮੰਗਵਾਈ ਗਈ।

ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ।

ਸਾਰੇ ਹੋਸਟਲ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਜਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੁਝੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਸੌਂ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਹਲਕੀ ਗਰਮੀ ਸੀ। ਮਸਤੀ ਵੀ ਸੀ, ਬਾਹਰ ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ ਸੀ। ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਠੰਢ ਸੀ । ਕੁਝ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਮੰਜੀਆਂ ਡਾਹ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਹਾਸਾ ਨੀਂਦਰ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਜਾਂਦਾ मी।

“ਹਾਏ ਰਜੋ ਪਤੋ ਵਾਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ-ਤੇ ਹਾਏ-ਫੇਰ ਬੱਸ ।” ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਘੁਟ ਲਿਆ।

"ਅੜੀਏ ਰਹਿਣ ਵੀ ਦੇ-ਹਰ ਵੇਲੇ ਹੀ ਪਤੋ ਵਾਲਾ!" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਸਤੀ ਟੁਟਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਗਲਪਨ ਜਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

"ਚਲ ਮਹਿੰਦੀ ਲਾਈਏ।" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬਦਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।

"ਹਾਂ-ਚੱਲ।” ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰਾਜਵੰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਆਈ ਸੀ। ਵੱਧ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਜਾਪੀ ਸੀ।

ਦੋਹਾਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਹੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿੰਦੀ ਲਾਈ।

"ਸਵੇਰੇ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿਸ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਉਦਾਸ ਹੈ।” ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।

"ਤੇਜ਼ ਤੇ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ?”

"ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਫ਼ਰਕ।”

"ਮਹਿੰਦੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਵੜੀ ਬੈਠੀ ਹੈ?" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮੂਰਖ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

"ਦਿਲ ਨਾ ਛੋਟਾ ਕਰ-ਤੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੈ-ਤੇਰੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ-।"

"ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ?"

"ਹਾਏ ਰਜੋ ਤੇਰਾ ਅੱਧਾ ਰੂਪ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਨਾ-ਹਾਏ-ਮੈਂ ਫੁੱਲੀ ਨਾਸਮਾਂਦੀ-ਰੱਬ ਕੋਲੋਂ ਮੇਰੇ ਵੇਲੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਮੁਕ ਗਿਆ ਸੀ।" ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਕਿਉਂ ਝੂਰਦੀ ਐਂ-ਕਦੇ ਦੇਖਿਆ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਗੌਰ ਨਾਲ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਡੁਲ੍ਹ ਡੁਲ੍ਹ ਪੈਂਦਾ ਤੇਰੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਚੋਂ।”

*"ਸਹੇਲੀਏ ਸੱਚ ? ਫੇਰ ਤਾਂ ਪਤੋ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਆਵਾਂਗੀ-ਵੈਸੇ ਓਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਤਸਵੀਰ ਤਾਂ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚੱਲੋ ਬਾਕੀ ਸਵੇਰੇ ਮਹਿੰਦੀ ਦਸਦੁਗੀ-ਜੇ ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਹੋਈ ਚੰਗੀ ਤਾਂ ਹੱਥ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਗਣਗੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹਟਕੋਰੇ ਭਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਏਗੀ।" ਕਹਿੰਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸੌਂ ਗਈ ਸੀ। "ਰੱਬ ਡਾਢੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ।" ਸੁੱਤੀ ਸੁੱਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ।

ਰਾਜਵੰਤ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ । ਉਸ ਦਾ ਰੱਬ ਤਾਂ ਮੇਹਰਬਾਨ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਰੱਬ ਨੇ ਭਲਾ ਉਸ ਨਾਲ ਰਿਆਇਤ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਹੱਕ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ-ਰੱਬ ਦੀ ਭਲਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀ ਕਰਦੈ ? ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਜੀਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦੈ। ਰੰਗ ਰੂਪ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ-ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮੋਤੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਮੋਤੀ, ਸੁਚੇ ਮੋਤੀ ਪੁੰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਣੀ ਵੀ ਚੰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਜਵਾਨ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ-ਸੁਚੇ ਮੋਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੰਨ ਕੀਤੇ-ਰੱਬ ਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜੋੜੀਆਂ-ਰਾਜਵੰਤ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਜੋੜੀ ਹੋਵੇਗੀ-ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਜੋੜੀਦਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੁਨਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪਤਾਸੇ ਵਰਗਾ-ਪਤਲਾ ਪਤੰਗ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਣੀ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਲ ਮਰੋੜ ਛੱਡਦੈ-ਰੰਗ ਰੂਪ ਹੰਢਾ ਛਡਦੈ-ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਰੰਗ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦੈ-ਸਰੀਰ ਵਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦੈ-ਕਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦੈ ਨਾ ਪੇਟ ਦਾ-ਪੇਟ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦੈ ਨਾ ਸੀਨਿਆਂ ਦਾ-ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਜੋੜੀ ਨਹੀਂ ਬਨਾਣੀ-ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ-ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ-ਪਰ ਕੱਲ ਕੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਈ। ਕੌਣ ਦਸ ਸਕਦਾ ਸੀ-ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ?-ਉਹ ਡਰੀ ਡਰੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ-ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸੇਗੀ-ਮਹਿੰਦੀ ਰੰਗੇ ਹੱਥ ਸੂਹੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਦੁਮੇਲ ਵਰਗੇ ਹੋਣਗੇ-ਉਸ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਸੂਹਾ ਰੰਗ ਦੇਖ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ ਜਿਹਾ ਜਾਵੇਗੀ-ਸੋਚਦੀ ਉਹ ਵੀ ਸੌਂ ਗਈ। ਦਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂਹੜੀ ਨੀਂਦਰ ਵਿਚ ਸੁਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਲੱਤ ਨੇ ਸਰਹਾਣੇ ਨੂੰ ਦਬਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ । ਗੁੱਤ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵਲਾਵੇਂ ਖਾਂਦੀ ਅੱਧੀ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਨੀਚੇ ਗਿਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵਲ ਖਾਂਦੀ ਪਲੰਘ 'ਤੇ ਸੁਤੀ ਸੀ।

ਰਾਜਵੰਤ ਸਿਧੀ ਦੀ ਸਿਧੀ-ਮਹਿੰਦੀ ਲੱਗੇ ਹੱਥ ਪਲੰਘ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਲਟਕਾਈ ਸੁਤੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨੈਣ ਅੱਧ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ मठ।ਹੋਸਟਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਬੁਝ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਜੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਦੀ ਛਣ ਕੇ ਅੰਦਰ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਪਲੰਘ ਤਕ ਵੀ ਪੁਜਦਾ ਸੀ । ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਜਗਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਕਿਤੋਂ ਬਦਲਾਂ ਨੇ ਢਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਤਾਰੇ ਡੱਬਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਂਦੇ ਸਨ।

ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਦੋਹਾਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਧੋਤੇ। ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਂਵਲੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਸੂਹੀ ਸਵੇਰ ਵਾਂਗ ਦਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਵੰਤ ਦੇ ਗੋਰੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਮੱਧਮ ਸੀ। ਉਦਾਸ ਉਦਾਸ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਲੱਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮਲ ਮਲ ਕੇ ਹੱਥ ਧੋਤੇ। ਰੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮਲੀਆਂ-ਅੱਖਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਧੋਤੀਆਂ ਪਰ ਰੰਗ ਵੈਸੇ ਦਾ ਵੈਸਾ ਹੀ ਸੀ । ਰਾਜਵੰਤ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਜਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਰੰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿਚ ਚੁੰਧਿਆਈ ਜਿਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ। ਰਾਜਵੰਤ ਦੀ ਮਹਿੰਦੀ ਨੇ ਤਾਂ ਅੰਗਿਆਰ ਵਾਂਗ ਦਗਣਾ ਹੀ ਸੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ । ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਚੰਗੀ ਸੀ । ਜੇਕਰ ਰੱਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦਿਲ ਕਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।

"ਮੇਰੀ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਅੱਛੀ-ਮੇਰੀ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਅੱਛੀ-।" ਦਰਸ਼ਨ ਉਛਲ ਕੇ ਤਾਲੀਆਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।

ਕਿਹਾ। "ਤੇਰੀ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਅੱਛੀ ਹੈ ਸਹੇਲੀਏ।" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ

"ਕਿਉਂ ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ ਅੱਛੀ ?"

ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰ ਦਿਤੇ।

ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਦੇਖੇ, ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਜਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਵੰਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ।

"ਚਲੋ ਰੱਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੰਗ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ।" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਗ਼ਮ ਲੁਕਾਕੇ ਹੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦਿਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਲੁਕਾਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।

"ਤੇਰੀ ਮਹਿੰਦੀ ਵੀ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਗਦੀ ਹੈ-ਪਰ ਮਹਿੰਦੀ ਕੀ ਕਰੇ-ਗੋਰੇ ਹੱਥਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਝੂਠੀ ਜਿਹੀ ਪੈ ਗਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।" ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

"ਇਹ ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿਲਾਸੇ ਨੇ-ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ ਸੱਚ ਹੈ।" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾਂ ਉਪਰ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ।

ਗਿਆ। "ਅੜੀਏ-ਉਲਟੀਆਂ ਕਿਉਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈਂ?” ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੂੰਹ ਰੋਣਹਾਕਾ ਬਣ
ਪਰ ਰਾਜਵੰਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਸੁੱਖ ਭੋਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ।

ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਮਾਈ ਨੇ ਆ ਕੇ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਰਾਜਵੰਤ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਹਰਬੰਸ ਵੀਰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਹਿੰਦੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਤਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਰਬੰਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਰਾਜਵੰਤ ਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਦਿਨ ਰਾਤ! ਵੀਰ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਕਸੂਰ-ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ। ਰੱਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੰਗ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸੀ। ਪਰ ਤਕਦੀਰ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਥੁੜ ਗਏ ਸਨ-ਸ਼ਾਇਦ ਬਿਧਮਾਤਾ ਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਸੁੱਕ ਗਈ ਜਾਂ ਕਲਮ ਟੁੱਟ ਗਈ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਲਿਖਦੀ ਲਿਖਦੀ ਭੁਲ ਗਈ-ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਰੱਬ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣ-ਰੰਗ-ਰੂਪ ਲੜਕੀ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਰਾਜਵੰਤ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ-ਅਗਰ ਇਨਸਾਨ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਭੋਗਦੈ ਜਾਂ ਭੋਗਣ ਲਈ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਆਂਦੈ ਤਾਂ ਲੇਖ ਦਿਲ ਲਾ ਕੇ ਭੋਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ-ਸੋਚਦੀ ਰਾਜਵੰਤ ਗੈਸਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ-ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜਵੰਤ ਦੇ ਲੇਖ ਖੜੇ ਸਨ-ਵੀਰ ਹਰਬੰਸ ਨਹੀਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਥਾਣੇਦਾਰ ਮਹਿੰਦੀ ਰੰਗੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਮੁਛਾਂ ਨੂੰ ਤਾਅ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਰਾਜਵੰਤ ਕੰਬ ਜਿਹਾ ਗਈ। ਪੱਥਰ ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਈ।

ਅੱਖਾਂ ਅੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਡੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਕਦਮ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਕਦਮ ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ-ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੁਸਕਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਸੱਚ ਮੁਚ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਸੀ।

“ਮਹਿੰਦੀ ਬੜੀ ਸੱਜ ਰਹੀ ਹੈ ?" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।

"

"ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਹਾਂ-ਕੋਈ ਨਮਸਤੇ-ਕੋਈ ਸਤਿਸਰੀ-ਅਕਾਲ-ਕੋਈ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ-ਰਾਜਵੰਤ ਆਖਰ ਮੈਂ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਹਾਂ-ਤੇਰੇ ਵੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਆਵਾਂ ।" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਬਾਅ ਵੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਤੇ ਰਸਮੀ ਆਦਰ ਤੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਰਾਜਵੰਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਪੱਥਰ ਬਣੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

“ਆਉ ਬੈਠੋ-ਵੈਸੇ ਕੁਝ ਪਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਵੀ ਰਹੋ ਤਾਂ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਦਾ ਸਾਂਚਾ ਵੀ ਢਾਲ ਲਵਾਂ-ਖੁਦਾ ਨੇ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦੀ ਇਤਹਾ ਕਰ ਦਿਖਾਈ ਹੈ-ਕੁਰਬਾਨ-ਕੁਰਬਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕਲਾ ਦੇ”-ਰਾਜਵੰਤ ਪਰਤਣ ਲੱਗੀ ਸੀ।

"ਇਤਨੀ ਬੇਰੁਖੀ-ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ-ਘਰੇ ਆਏ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨਾ ਕਲਚਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੈ-ਘਰ ਆਇਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਹੁੰਦੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੈ-ਯਕੀਨਨ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ-।"ਰਾਜਵੰਤ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ....।

“ਹੁਣ ਯਕੀਨਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਨਣਾ ਪੇਵਗਾ-।"

ਰਾਜਵੰਤ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਟਪਟਾ ਜਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਹੂਰ-ਚੀਨੀ ਕਬੂਤਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਤੁਰ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਚੈਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੋਹ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਨਿਰਾਦਰ ਵੀ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਕਿਸੇ ਲੜਕੀ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਠਾਈ ਸੀ।

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੱਤ ਉਤਰ ਆਈ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਦੰਦ ਪੀਹੇ ਤੇ ਇਕ ਹੀ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ।

ਰਾਜਵੰਤ ਸੁੰਨ ਜਿਹੀ ਪਲੰਘ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ।

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਲਕਾਂ ਉਪਰ ਹਲਕੀ ਕਪਕਪੀ ਸੀ।

ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਹਲਕੀ ਤੇਜ਼ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਉਹ ਚੁਪ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤਕਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਸੱਚ ਹੀ ਤਾਂ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਹਿੰਦੀ ਰੰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਉਭਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਤੀਆਂ ਸਨ।

ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੁਲ੍ਹ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਚੱਬ ਚੱਬ ਕੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਹੁਣ ਯਕੀਨਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਨਣਾ ਪਵੇਗਾ-ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਵਿਚ ਮਸਲਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਰਾਜਵੰਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਇਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸੀ-ਸਵੈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਮਹਿੰਦੀ ਰੰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਉਭਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਤੀਆਂ ਸਨ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬੁਲ੍ਹ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਚੱਬ ਚੱਬ ਕੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਹੁਣ ਯਕੀਨਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਨਣਾ ਪਵੇਗਾ-ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਵਿਚ ਮਸਲਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਵੰਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ ਇਕ ਦਿੜ੍ਹਤਾ ਸੀ-ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਰਗੜ ਰਹੀ मी।

05/10/2026

ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਚੰਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ

05/10/2026

Mirgi (Punjabi Story) : Santokh Singh Dhir
ਮਿਰਗੀ (ਕਹਾਣੀ) : ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ

ਗੱਲ ਇਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੀ ਹੈ । ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥੁੜ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਥੁੜ ਬਨਾਉਟੀ ਸੀ। ਥੁੜ ਕਾਰਨ, ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਚੋਰੀ-ਛਿੱਪੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਚੋਰ-ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਲੋਕੀਂ ਚੋਰ-ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਸੁਣਕੇ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਜੰਗ ਹਟਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਟ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਵੀ ਉਹ ਜੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੀ ਸਮਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੰਗ ਹਟਣ ਮਗਰੋਂ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਰਾ ਇਕ ਗ਼ਰੀਬ ਦਰਜ਼ੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਂਝ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦੇ ਧੀਆਂ ਹੀ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਧੀਆਂ ਦੀ ਫੇਰ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀਆਂ ਨੌਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਪੁੱਤਰ ਇਕ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ, ਤਰਸਕੇ, ਪਰ ਉਹ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਇਲ੍ਹ ਦੇ ਝਪਟਾ ਮਾਰਨ ਵਾਂਗ, ਹੋਣੀ ਨੇ ਝਪਟ ਲਿਆ ਸੀ। “ਹਾਏ ਓ ਰੱਬਾ !ਹਾਏ ਓ ਰੱਬਾ!! -ਵਾਹਿਗੁਰੂ! ਵਾਹਿਗੁਰੂ!!” ਗ਼ਰੀਬ-ਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸੁਣਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭਾਂਡੇ ਛੁਟਕ ਗਏ ਸਨ।

“ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਰੱਬ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਲੜਿਆ ਏ, ਹੈਂਸਿਆਰਾ!” ਲੋਕੀਂ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ।

ਜੰਨ ਆਈ ਸੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ। ਵਿਆਹ ਸੀ ਕੋਈ ਜੱਟਾਂ ਦੇ। ਜੰਨ ਵਿਦਾਅ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਜੰਨ ਦੀ ਲਾਰੀ ਦੇ ਉਤੋਂ ਦੀ ਪੈਸੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਹੋਰਾਂ ਨਿੱਕੇ- ਨਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਪੈਸੇ ਚੁਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਲਾਰੀ ਤੁਰਦੀ-ਤੁਰਦੀ ਉਤੋਂ ਵੀ ਪੈਸੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਲਾਰੀ ਇਕਦਮ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੱਥਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਲਹੂ-ਚੋਂਦੀ ਲੋਥ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਧੀਆਂ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਊ ਤਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਸੁਹਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਹੁਤੀਆਂ। ਬੱਸ, ਠੀਕ ਹੀ ਠੀਕ ਸਨ। ਧੀ ਦਾ ਧਨ, ਬਿਗਾਨਾ ਧਨ। ਧੀ ਸੁਹਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੋਰਨੀ ਸੌਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗ਼ਰੀਬ ਦੀ ਸੁਹਣੀ ਧੀ ਵੀ ਘਾਟੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਆਪ ਬੜਾ ਸੁਹਣਾ ਅਤੇ ਸੁਨੱਖਾ ਸੀ। ਗੋਰਾ ਰੰਗ, ਤਿੱਖੇ ਨਕਸ਼। ਕੱਦ ਵੀ ਲੰਮਾ-ਲੰਝਾ ਸੀ। ਪਰ ਘਰ ਵਾਲੀ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਾਂਦੀ ਉੱਕਾ। ਉਹ ਕੱਦ ਦੀ ਮਧਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰੰਗ ਵੀ ਉਹਦਾ ਆਮ ਜਿਹਾ ਤੇ ਨੱਕ ਵੀ ਬੈਠਵਾਂ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ। ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬੜੇ ਸੁਹਣੇ ਤੇ ਜਚਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਚੂੜੀਦਾਰ ਪਜਾਮੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਹਣੀ ਤਿੱਖੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਖੁਲ੍ਹੀ, ਸਾਊ ਦਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਗਾਤਰੇ ਕਿਰਪਾਨ ਹੁੰਦੀ। ਪੱਗ ਉਹ ਗੁਲਾਬੀ ਜਾਂ ਸਰਦਈ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਮੱਥੇ ਉਤੇ, ਚਿੱਟੀ ਛੋਟੀ ਪੱਗ ਦੀ ਤਿਕੋਨ ਦਿਸਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਤਿਕੋਨ ਨੂੰ ਲੋਕੀਂ ਫਿਫਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੱਗ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਚੌੜੀ ਜਿਹੀ ਰਿਬਨ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਲੋਕੀਂ ਇਸ ਰਿਬਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੇ ਛੋਟੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਬੰਨ੍ਹੇ ਪੇਚ ਵੀ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਪੱਗ ਉਹੀਓ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਥਿੰਦੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਰਿਬਨ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਉਸ ਪੱਗ ਦੀ ਨਕਲ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਹੈ। ਉਹ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੀ ਥੰਦਿਆਈ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਸੀ, ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਦੂਜੀ ਥਾਵੇਂ ਸੀ। ਸੁਹਣੀ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ, ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੀ ਥਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਟਿਆਲੇਸ਼ਾਹੀ ਢੰਗ ਸੀ ਇਹ। ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ।

ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਕਸੋਭਲੀ ਜਿਹੀ ਤੀਵੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਧੇ-ਸਾਧੇ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ। ਉਹ ਵੀ ਢਿੱਲੇ-ਢਾਲੇ ਤੇ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਜਿਹੇ। ਸਲਵਾਰ ਦੀ ਥਾਂ, ਬਹੁਤ ਵਾਰ, ਉਹ ਆਮ ਜਿਹੀਆਂ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਘੱਗਰੀ ਜਿਹੀ ਹੀ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ। ਗਲੀ ਵਿਚ ਜੇ ਬਹਿਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭੁੰਜੇ ਹੀ ਬਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਲਗਦੀ ਰਹੇ ਮਿੱਟੀ। ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਜਿੰਨਾ ਫ਼ਰਕ ਸੀ। ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕੀਨ ਜਿਹਾ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਬੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਬੇਢਬੀ ਤੇ ਬੁਦਰੀ ਜਿਹੀ। ਪਰ ਠੀਕ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕੋਈ ਗਿਣਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਤਾਂ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹਸਾਸ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਘੱੜਵੀਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਕੁਝ ਪਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੀਨ-ਮੇਖਾਂ ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਧੁਰਾਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਸਨ ਜੋ ਧੁਰੋਂ ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੋ, ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਧੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਉਤੇ ਸਨ। ਆਮ ਰੰਗ, ਕੱਦ ਮਧਰੇ, ਨੱਕ ਸਭ ਦੇ ਬੈਠਵੇਂ। ਕੇਵਲ ਇਕ ਕੁੜੀ ਸੀ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਸੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੂ਼ਬਸੂਰਤ ਸੀ। ਗੋਰਾ ਰੰਗ, ਤਿੱਖੇ ਨਕਸ਼, ਕੱਦ-ਕਾਠ ਵੀ ਲੰਮਾ-ਲੰਝਾ। ਸਾਰੇ ਇਹੋ ਆਖਦੇ ਕਿ ਇਹ ਕੁੜੀ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖ, ਬਾਪ ਉੱਤੇ ਗਈ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ.

ਨਾਭੇ- ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਢਾਹੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸੀ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੰਡ ਪੈਂਦਾ। ਪਿੰਡੋਂ ਨਾਲ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ਾਜ਼ ਦੇ ਥੜੇ ਉਤੇ ਦਰਜ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਟੱਬਰ ਪਾਲਦਾ। ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਏਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜੱਟਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਕਮੀਣਾਂ-ਕਾਂਦੂਆਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ। ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ, ਪਰ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਦਰਜ਼ੀ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਨਾਲ ਏਡੇ ਟੱਬਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਿੱਥੇ ਪੈਂਦਾ ਸੀ? ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਸੀ, ਠੀਕ ਸੀ। ਵਕਤ-ਕਟੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਚੋਗਾ ਟੱਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾੜਾ-ਮੋਟਾ ਪਾਈਂ ਜਾਂਦਾ। ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੋਈ ਜਾਂਦੇ।

ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਜਿੰਨੀ ਸੁਹਣੀ ਸੀ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮਿੱਠ- ਬੋਲੜਾ, ਸਾਊ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਝਿੜਕਦਾ ਜਾਂ ਕੁੱਟਦਾ-ਮਾਰਦਾ ਉੱਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ। ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਬੋਲਦਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਦਾ-ਬੋਲਦਾ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ ਕਦੇ। ਹੁੰਗਾਰੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਆਮ ਕਰਕੇ “ਹੂੰ” ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਉਂ ਸੀ, ਧੀਮੀ ਜਿਹੀ, ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਘੁੱਗੀ ਬੋਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਉਸਦੇ ਹਾਣਦੇ ਸਨ,ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ “ਘੁੱਗੀ” ਜਾਂ “ਹੂੰ” ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। “ਹੂੰ ਆਉਂਦੈ ਬਈ ਸਾਹਮਣੇ।” ਜਾਂ “ਜਾਹ ਦੇਖ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਕਾਕਾ, ਭਲਾਂ ਘੁੱਗੀ ਘਰੇ ਐ।” ਉਹਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਦਾ ਨਾਂ “ਹੂੰ” ਅਤੇ “ਘੁੱਗੀ” ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਮਖ਼ੌਲ ਹੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਉਹ ਉਂਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ।

ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਪਾਠ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਬੜਾ ਹੀ ਮਧੁਰ ਬੋਲ ਸੀ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦੀ ਰੌਲ ਵੇਲੇ ਜਦ ਉਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਠੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ : “ਬੋਲ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਬੋਲ ਵਰਗਾ ਬੋਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਉਹਦੇ ਬੋਲ ਵਿਚ ਘੁੱਗੀ ਬੋਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਬੋਲਣ ਵੇਲੇ “ਸੁਬਹਾਨ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤ” ਜਾਂ “ਸਤਿਗੁਰ ਤੂੰ” ਆਖਦੀ।

ਪਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ। ਬੰਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਠੰਡਾ-ਮਿੱਠਾ ਜਲ ਵੀ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਭੰਬੂਕੇ ਵੀ। ਇਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿਚੋਂ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਭੜਕ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੇ ਬਗੂਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ — ਪਹਾੜੀ ਸੀਤਲ ਸੋਮਿਆਂ ਵਾਂਗ।

ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਹਣੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਉਹ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੁੰਡਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੁੰਡਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ? ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮੁੰਡਾ ਕਹਿਣਾ ਮੁੰਡੇਪਣ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੁੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ `ਠਾਰਾਂ, ਵੀਹ, ਬਾਈ ਜਾਂ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਂਝ ਵੀ ਦੁਹਾਜੂ ਸੀ। ਸੁੱਕੜ ਜਿਹਾ, ਲਮਢੀਂਗ ਜਿਹਾ, ਬੀਂਬੜ ਜਿਹਾ, ਬੁੱਢਵਲ੍ਹੇਟ। ਦੰਦ ਬੁੱਟਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਧੌਲੇ ਵੀ। ਸ਼ਰੀਕੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ-ਦੋ ਘਰ ਬਰਮਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਅੱਲ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ “ਬਰਮਾ ਵਾਲੇ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਪੈਸੇ ਵਲੋਂ ਵੀ ਤਕੜੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਪਾਈ ਸੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਸੀ। ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਪੈ ਗਈ ਸੀ।

ਸੰਨ ਪੱਚੀ-ਤੀਹ ਦੇ ਦਿਨੀਂ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦਿਨ ਤੱਕ ਜੰਨਾਂ ਰਹਿਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਅੱਜ ਗਈ, ਕੱਲ੍ਹ ਰਹੀ, ਪਰਸੋਂ ਰਹੀ, ਚੌਥੇ ਆਈ। ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਘਟ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਗਈ, ਕੱਲ੍ਹ ਰਹੀ, ਪਰਸੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਹੁਣ ਰਿਵਾਜ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਗਈ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਆਈ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸੰਜਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਆਦਿ ਵਧ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵੀ ਸੀ। ਮਹਿੰਗਾਈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਵਧਣ ਦੀ ਇਕ ਆਦਤ ਜਿਹੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਘਟਣਾ ਭੁੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਸ ਇਕ ਵਧਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਜੰਨ ਆਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹ ਪਿਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਚਾਹ ਪਿਲਾ ਕੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੋਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਜੰਨ ਨੇ ਵਿਦਾਅ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਦੋ ਚਾਹਾਂ ਤੇ ਦੋ ਰੋਟੀਆਂ ਜੰਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਮਗਰੋਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਚਾਹਾਂ ਪੀਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜੰਨ ਨੂੰ ਲੱਡੂ, ਮੱਠੀ ਤੇ ਸ਼ੀਰਨੀ ਆਦਿ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਵੀ।

ਜੰਨ ਜਿੰਨੀ ਸੱਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਆਖਿਆ ਸੀ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸ ਕੁ ਬੰਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਕੁੜੀ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ। ਕੁੜੀ ਦਾ ਬਾਪ ਗ਼ਰੀਬ ਹੈ। ਪਰ ਆਏ ਪੱਚੀ-ਤੀਹ ਸਨ। ਮੁੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਹੇਚ ਗਿਣਦੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਉਂ ਸੋਚਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੁੜੀ ਵਿਆਹੁਣ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਲੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮੁੰਡੇ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਨਾਲ,ਭੁੱਖੇ ਮਰਦੇ ਲੋਕ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿਚ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁੰਡੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਆਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪੱਲਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਕਈਆਂ ਦੇ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਘਾਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਰਵਾਇਤਾਂ ਉੱਕਾ ਮਰ-ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਚੁਬਾਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਠੇ ਉਤੇ ਕੋਰਿਆਂ ਉਤੇ ਬੈਠੀ ਜੰਨ ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੰਨ ਨੂੰ ਵਰਤਾਉਣ ਲਈ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਮਠਿਆਈ, ਰੋਟੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦਾਲਾਂ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਮੇਂ ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵੀ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਬੰਦੇ ਬੈੇਠੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਜਿਹੇ ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਸਨ - ਰੋਟੀ ਖਾਂਦੀ ਜੰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ, ਪੰਚਾਇਤ ਵਜੋਂ।

ਵਰਤਾਵਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਸਕੇ ਭਤੀਜੇ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣ ਜਵਾਨ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਛੋਟਾ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕਲਰਕ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਉਤੇ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਦੀ ਉਥੇ ਟੇਲਰਿੰਗ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਚੰਗਾ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕੀਨ ਬਣਕੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਚੂੜੀਦਾਰ ਪਜਾਮਿਆਂ ਉਤੇ ਕਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਲਮਲ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਕੁੜਤੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਪਟਿਆਲੇਸ਼ਾਹੀ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲਾ-ਲਾ ਦੇਖਦੇ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਰਤਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਔਕੜ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਫੇਰ ਲੱਡੂ ਵੀ ਥੁੜ ਗਏ। ਵਰਤਾਵੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਊਣੇ-ਪੌਣੇ ਜਿਹੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਬਰਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਹ ਤਾਂ ਜੰਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ?

ਏਨਾ ਚੰਗਾ, ਵਰਤਾਵਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਰੇ ਸ਼ਰੀਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਨਾਲ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਆਪ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਥੁੜ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਹ ਕੀ ਇਲਾਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਭਤੀਜੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਖਦੇ : “ਦੱਸ ਤਾਇਆ, ਕੀ ਕਰੀਏ ਹੁਣ? ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ।” ਜੰਨ ਅੱਗੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

ਚੁਬਾਰੇ ਦਾ ਬੂਹਾ, ਲੰਘਣ ਮਗਰੋਂ, ਭੇੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਹੋ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੈ, ਸਾਰ ਲਓ। ਹੋਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਭਤੀਜੇ ਆਖ਼ਰ ਲੜਨ ਵਾਂਗੂੰ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਨ ਤੋਂ ਝਿਪਦੇ ਹੌਲੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੰਨ ਅੱਗੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਸਾਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਦਿੰਦਾ, ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਸਾਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਦੇ।”

“... ... ...”

“ਤੂੰ ਤਾਂ ਐਥੇ ਬੈਠਾ ਏਂ, ਚੁੱਪ ਕੀਤਾ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਡੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੁੰਦੀ ਐ!”

“... ... ...”

“ਦੱਸ ਹੁਣ! ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਮੂੰਹੋਂ ਵੀ ਤਾਂ ਬੋਲ ਕੁਛ ਤਾਇਆ..?”

ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ,ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਦੇ ਇਹ ਭਤੀਜੇ ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ,ਚੌਹਾਂ-ਪੰਜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਵਿਚ ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਇਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ,ਉਸਦਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੱਥ ਸੀ ।ਭਾਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਉਦੋਂ ਅੱਡੋ- ਅੱਡ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ, ਪਰ ਮਗਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਅੱਡ ਹੋੋਕੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਰਹੁ-ਰੀਤ ਹੀ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਵੀ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ।ਉਦੋਂ ਸਾਂਝਾਂ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਕਝ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ।

ਭਤੀਜੇ ਉਹਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਥੋੜਾ ਤੇਜ਼-ਮਿਜ਼ਾਜ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਤਿੱਖਾ-ਤਿੱਖਾ ਬੋਲਦੇ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਹੋਕੇ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਬੋਲਣ,ਇਹ ਗੱਲ ਉਸਨੂੰ ਅੱਖਰਦੀ। ਪਰ ਆਪ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਆਮ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਊਪਰੇ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਉਲਦਾ । 'ਚਲੋ, ਮੁੰਡੇ-ਖੁੰਡੇ ਹਨ.ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਸਹੁਰੀ ਹੈ ਹੀ ਬਹੁਤੀ' ।

ਪਰ ਅੱਜ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਇਉਂ ਬੋਲਦੇ ਬੜੇ ਹੀ ਭੈੜੇ ਲੱਗੇ ਸਨ ।ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।ਭਾਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ...ਪਰਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤਾਂ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਸਮਝ ਉਹ ਇਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਉਹਦੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਦੇ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਠਿੱਠ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਰੂ ਹੋਏ- ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਕਲਕਾਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੜ ਰਹੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਆਖਿਆ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿੱਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਿੱਟ-ਪਿੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇਣਾ ਪਏ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਠਿੱਠ ਹੋਣਾ ਪਵੇ। ਪਰ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਫੜੇ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਬਾਹਰ ਜੰਨ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਧਾਹਾਪਿੰਜਰ ਪੈਂਦਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ ਜੰਨ ਵਾਲੇ?

ਤਾਂ ਵੀ, ਜੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵਿੜਕ ਚਲੀ ਗਈ। ਕੁਝ ਕੁ ਜੰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਸਿਆਣੇ ਮੌਕਾ ਸਾਂਭਣ ਲੱਗੇ। ਚੁਬਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਜਣੇ ਉੱਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਗਏ ਤੇ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜੰਨ ਨੂੰ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਲਈ ਆਖਣ ਲੱਗੇ। ਜੰਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ :

“ਠੀਕ ਹੈ ਜੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ। ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਿਰਗੀ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਐ। ਉਹਨੂੰ ਦੌਰਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ।”

“ਉ-ਹੋ! - ਵਾਹਿਗੁਰੂ!!” ਜੰਨ ਵਾਲੇ ਕੋਰਿਆਂ ਉਤੇ ਮੁੜ ਬੈਠਦੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।

ਮਿਰਗੀ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਭੈੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

04/10/2026

ਮੇਰੀ ਮਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਉਦਾਸ 7

8.

ਪਹਿਰ ਦੇ ਤੜਕੇ ਹਰਬੰਸ ਉਠਿਆ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ "ਮਾਂ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਕੰਮ ਜਾ ਕੇ ਆਨਾਂ- ਹੋ ਸਕਦੈ ਦੋ ਦਿਨ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।"

"ਕਾਹਦੀ ਚਿੰਤੈ ਪੁੱਤ-ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਮੁੜੀਂ ।" ਮਾਂ ਨੇ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਸੀ। ਹਰਬੰਸ ਰਾਜਵੰਤ ਲਈ ਥਾਂ ਵੇਖਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਹਰ ਸਮੇਂ ਰਾਜਵੰਤ ਦੇ ਸੰਸੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਝੁਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

"ਜਾ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ-ਲੈ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ-ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਜਾਈਂ-ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲਾ ਭਲੀ ਕਰੂਗਾ- ।" ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਪਲੂਸ ਕੇ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ, ਮਤ ਦਿੱਤੀ।

ਮਾਂ ਨੇ ਤੱਕਿਆ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਹੀ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰਲੀ ਵਿਰਲੀ ਹਿਲਜੁਲ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਹਰਬੰਸ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧੀਮੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼

ਦਿਤੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਜਾਗਦਾ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਝੱਟ ਮੰਜੀ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

"ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਬੈਸ ਸਿਆਂ ਐਡੇ ਸਵੇਰੇ-ਸੁਖ ਤਾਂ ਹੈ ?”

"ਸਭ ਸੁਖ ਹੈ-ਮੈਂ ਕੰਮ ਜਾ ਰਿਹਾਂ-ਘਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਂ । ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰੇ ਸਵੀਂ-ਅਗਰ ਬੇਬੇ ਦੇ ਕੰਨ ਦਿਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਬਰ ਪਏ ਤਾਂ ਮੁਕਰ ਜਾਈਂ ਮੰਨੀਂ ਨਾ। ਵਿਚਾਰੀ ਐਵੇਂ ਕਾਲਜਾ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹਉਕੇ ਭਰ ਭਰ ਕੱਟੀ ਹੈ-ਹੁਣ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਐ ਤੇ ਉਤੋਂ-।”

“ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰ ਬੰਸ ਸਿਆਂ-ਲਸੰਸ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜੀਂ-ਅੱਗੋਂ ਇਟ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੱਥਰ ਨਾ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਸ਼ਰੀਕ ਸੂਤ ਨਹੀਂ ਔਂਦਾ। ਗਾਤਰੇ ਪਾਈ ਹੋਇਆ ਕਰੂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਨੇੜੇ ਆਣ ਦੀ।" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਅੱਜ ਸਭਨਾਲੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਲਾਈਸੰਸ ਲੈਣਾ ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਖਰੀਦਣਾ ਹੀ ਸੀ।

ਹਰਬੰਸ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਲੰਡਰ ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕੇ ਪਰ ਚੁਪ ਹੋ ਗਏ। ਹਰਬੰਸ ਚਕਵੇਂ ਪੈਰੀਂ ਵਿਹੜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਵਿਰਲਾ ਵਿਰਲਾ ਬੰਦਾ ਬੁਢੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੜਵੀ ਚੁੱਕੀ ਬਾਹਰ ਵਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਬੁਢਾ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰਬੰਸ ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਟਿਕੀ ਚੜ੍ਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਸਲ 'ਚ ਰਾਤ ਉਸਨੂੰ ਫੁਰਨਾ ਫੁਰਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਵੰਤ ਮੰਨ ਜਾਏਗੀ। ਉਹ ਇਕ ਬਾਰ ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਮੁਕੰਦਾ ਇਤਨਾ ਭੂਤਰ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰ 'ਚ ਗੋਲੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਰਬੰਸ ਸਮਝਦਾਰੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬ ਕੇ ਜਲੀਲ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਮਕੰਦ ਮੁਰਖ ਸੀ। ਮੁਹੜ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਰਬੰਸ ਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਜਾਂ ਚੁੱਪ ਦਾ ਉਲਟ ਮਤਲਬ ਕੱਢਣਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਸ਼ਾਇਦ ਮਕੰਦ ਦਾ ਕਤਲ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਕੰਦੇ ਨੇ ਹਰਬੰਸ ਦਾ ਕਤਲ
ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਹਰਬੰਸ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜਵੰਤ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ ?-ਹਰਬੰਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜਵੰਤ ਦੀ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ । ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਰਾਜਵੰਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਜ-ਇਹ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡਰਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਡਰੌਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਡਰਦੇ ਨੇ-ਅਗਰ ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਮੁਕੰਦੇ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਅੱਧਾ ਪਿੰਡ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ-ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੀ ਬਣਦੈ ਦੇਖੀ ਜਾਏਗੀ-ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਵੰਤ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਅਗਰ ਰਾਜਵੰਤ ਮੰਨ ਗਈ ਤਾਂ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ-ਹਰਬੰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਜਮਾਂਹ ਹੋਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਚਾਣਚੱਕ ਉਸ ਦੀ ਬੰਸੂ ਦੇ ਖੋਖੇ ਵਲ ਨਜ਼ਰ ਗਈ। ਖੋਖੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟੁੰਡਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਮੁਕੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਧੋਤੇ ਤੇ ਪਗੜੀਆਂ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਲਪੇਟੀਆਂ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲੀਹ ਟੱਪ ਗਏ। ਹਰਬੰਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਝ ਆ ਗਈ। ਮੁਕੰਦੇ ਦੀ ਸੀਨਾ ਜ਼ੋਰੀ ਪਿਛੇ ਟੁੰਡਾ ਸੀ ਤੇ ਟੁੰਡੇ ਦੇ ਪਿਛੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਰਾਜਵੰਤ ਸੀ-ਮੈਂ ਇਕ ਇਕ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਵਾਂਗਾ ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਚੀਕ ਮਾਰੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰੋਧੀ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਾਲ ਸੁਰਖ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਾਟਣ ਤੇ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਪਲ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਰਹੇ ਟੁੰਡੇ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਵੇ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਛੱਡੇ ਜਦ ਉਸਦੇ ਪਰਾਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਕਦਮ ਪੁਟੇ 'ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਲਹੂ ਲੁਹਾਣ ਹੋ ਗਿਆ।

ਟਿਕਟਾਂ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ। ਹਰਬੰਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਪਰਤ ਆਈ ਤੇ ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ।

ਪਿਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਟਿਕਟ ਲਈ। ਗੱਡੀ ਪੁਜ ਗਈ। ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੱਕਿਆ ਟੁੰਡਾ ਤੇ ਮੁਕੰਦਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਹਰਬੰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਚਾਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਚੁਕਿਆ ਸੀ।

ਗੱਡੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ ਦੌੜੀ ਜਾ ਰਹੀ।

ਹਰਬੰਸ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਬੇਖ਼ਬਰ ਬੈਠਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਦ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਜਦ ਗੱਡੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਪੁਜ ਗਈ ਤੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਉਤਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਹਰਬੰਸ ਅਧਮੋਇਆ ਜਿਹਾ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਉਤਰਿਆ। ਉਸ ਘੜੀ ਤਕੀ। ਅਜੇ ਨੌਂ ਹੀ ਵਜੇ ਸਨ। ਰਾਜਵੰਤ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਹੁਣੇ ਪੁਜਣ ਨਾਲ ਰਾਜਵੰਤ ਦੀ ਦਿਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ-ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਹਰਬੰਸ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੋਟਲਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਚਾਹ ਪੀਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਮੱਧਮ ਚਾਲ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦਿਨ ਦੇ ਦੋ ਵਜਾਏ।

ਕਾਲਜ ਪੁਜ ਕੇ ਮਾਈ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ।

"ਵੀਰ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਆਏ ਹੋ ?" ਰਾਜਵੰਤ ਵੀਰ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਗਈ। ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਹਰਬੰਸ ਹਉਕੇ ਜਿਹੇ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਰੱਬ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈਵੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦੇਵੇ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ |

"ਸੁਖ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋ ?" ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਹਾਂ-ਆਪਣੀ ਇਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਸੀ-ਭੁਗਤਣ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਗਿਆ।"

"ਤਾਰੀਖ਼ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ?” ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਸੀ ਤੇ ਤਾਰੀਖਾਂ ਬਠਿੰਡੇ ਹੀ ਪੈ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

"ਹੈ-ਹਾਂ-ਇਕ ਨਹਿਰੀ ਕੇਸ ਹੈ।” ਹਰਬੰਸ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਗੱਲ ਸਾਂਭ ਲਈ ਸੀ।

"ਕੀ ਪੀਉਗੇ ?”

“ਚਾਹ-।” ਹਰਬੰਸ ਰਾਜਵੰਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਲ ਸਕੇ । ਘਬਰਾਹਟ ਰੋਕ ਸਕੇ।

ਰਾਜਵੰਤ ਚਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ।

"ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਆਈ।"

“ਉਹ ਪਿੰਡ ਗਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੱਲ ਸਵੇਰੇ ਆਏਗੀ।"

ਹਰਬੰਸ ਦਾ ਦਿਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਇਕ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਗੱਲ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬੜੀ ਕਠਿਨ ਸੀ, ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਚੀਕਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਮਾਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣੀਆਂ ਸਨ।

"ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਸੀ ?” ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਮਗਰੋਂ ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਨਹੀਂ-ਮੈਂ ਤਾਂ ਊਈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ।"

"ਵੀਰ ਜੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਗੇਗੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ। ਪੜ੍ਹਾਈ 'ਚ ਤਾਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਪਰ ਮਿਹਨਤੀ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਕ ਹੀ ਹੋਸਟਲ ਵਿਚ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਵਾਂਗੀਆਂ-ਖੂਬ ਪੜ੍ਹਾਂਗੀਆਂ-ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਕਰਨਾ-ਆਇਆ ਕਰੋਗੇ ਨਾ ਵੀਰ ਜੀ ?"

"ਜ਼ਰੂਰ ਆਇਆ ਕਰਾਂਗਾ।" ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਗੱਲਾ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

"ਬੇਜੀ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ ?”

“ਠੀਕ ਹੈ-ਬਸ ਤੇਰੀ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।”

“ਬੇਜੀ ਤਾਂ ਬਸ ਛੇਤੀ ਮੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਨੇ।”

ਰਾਜਵੰਤ ਨੇ ਵੀਰ ਪਾਸ ਮਿਠੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ।

“ਠੀਕ ਹੀ ਤਾਂ ਸੋਚਦੇ ਨੇ।"

"ਵੀਰ ਜੀ-ਮੈਂ ਰੋ ਪਵਾਂਗੀ-।"

ਹਰਬੰਸ ਡਰ ਜਿਹਾ ਗਿਆ।

“ਨਹੀਂ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ... ਉਹੀ ਕੁਝ ਹੋਏਗਾ ਜੋ ਤੂੰ ਕਹੇਂਗੀ।"

ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਬੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। ਹਰਬੰਸ ਦੇ ਮਨ ਨੇ ਇਕ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ-ਡਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਜੀਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਡਰ ਕੇ ਕੀਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਦੇ ਸਿਰੇਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੇ। ਚੋਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਭਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ-ਉਹ ਰਾਜਵੰਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ । ਉਹ ਮੁਕੰਦੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰੇਗਾ-ਸੋਚਦਾ ਹਰਬੰਸ ਰਾਜਵੰਤ ਦਾ ਸਿਰ ਪਲੋਸ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਨਵੇਂ ਕੀਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬੜੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਉਹ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪੁਜ ਗਿਆ। ਤਿਆਰ ਗੱਡੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉਹੀ ਟਾਂਗੇ ਵਾਲਾ ਅਮਲੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ।

"ਕਿਵੇਂ ਕਾਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਆਇਐਂ ਬੰਸ ਸਿਆਂ?" ਹਰਬੰਸ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਮਲੀ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ।

"ਹਾਂ ਭੈਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਸੀ।”

“ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਜੇਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇ-ਚਲ ਜੀਊਣ ਜੋਕਰੀਏ।” ਅਮਲੀ ਨੇ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਛੜੀ ਲਾਈ। ਟਾਂਗੇ ਵਿਚ ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਹੀ ਸਵਾਰੀਆਂ ਸਨ।

“ਬੰਸ ਸਿਆਂ ਤੇਰਾ ਕੜਛਾ ਅੱਜ ਕਲ ਗੁਰਨਾਮ ਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫਿਰਦੈ?”

“ਕੜਛਾ ?” ਹਰਬੰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ।

"ਕੜਛਾ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਚਿਮਚਾ-ਮੈਂ ਟੁੰਡੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾਂ।"

"ਅੱਛਾ-ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹੈ।"

"ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਭੰਨ ਲੰਡਰ ਕੁੱਤੇ ਅਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਐ। ਜਿਥੇ ਬੁਰਕੀ ਵੇਖਦੇ ਐ ਪੂਛ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਐ।" ਇਕ ਸਵਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਹਰਬੰਸ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।

ਉਹ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮਾਂ ਸਿਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੰਜੇ ਤੇ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਠਣਕ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲ ਦੀ ਭਿਣਕ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।

“ਬੰਸ ਸਿਆਂ ਪੁਤ-ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਐਡੀਆਂ ਐਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲੁਕਾਈਦੀਆਂ।”

"ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਮਾਂ ?" ਹਰਬੰਸ ਅਨਜਾਣ ਬਣ ਗਿਆ।

"ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਤ ਡਰਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸਰਦਾ-ਅਸੀਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਮਿਧਦੇ-ਕੋਈ ਅੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਾਹਾ ਲਊ ਤਾਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ-ਮੈਂ ਸਰਪੈਂਚ ਕੋਲੇ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਆਈ ਹਾਂ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਡੀਕਦੈ-ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਕਰਨੀ ਸੀ ਉਸੇ ਘੜੀ ਜਦੋਂ ਮਾਰਨੇ ਨੇ ਦਿਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਸੀ।"

"ਮਾਂ ਛੱਡੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਕੀ ਪਿਆ।"

"ਪੁੱਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਨਰਮਾਈ ਤੇ ਭਲਮਾਣਸੀ ਨਾਲ ਸੂਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਵੇਲਾ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ-ਹਿਣਕ ਕੇ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਨੂੰ ਗਾਟੇ ਪਰਨੇ ਨਾ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਅਗਲਾ ਸੂਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।"

ਹਰਬੰਸ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਇਤਨੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ-ਪਰ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਰੀਕ ਨੂੰ ਨਰਮਾਈ ਦਿਖਾਇਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ-ਹਰਬੰਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ।"ਮਾਂ ਉਹ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਹੈ ਆਪਾਂ ਵੀ ਮੂਰਖ ਬਣ ਜਾਣੈ-ਖ਼ਾਹ-ਮਖਾਹ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਥਾਂ ਬਣ ਰਿਹੈ।"

“ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਵੀਰ ਆਪਾਂ ਕਰਨੀ। ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਕੂਕ ਪੁਕਾਰ ਤਾਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਜੜੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਕਾਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਬਣੀਐਂ।"

ਹਰਬੰਸ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਿੰਦੇ ਗਰਕ ਚੁੱਕੇ ਨੇ, ਗਿਰ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਅੱਜ ਵਾੜ ਹੀ ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਇਕ ਗਿਰਿਆ ਇਨਸਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਫ਼ਸਰ ਨਹੀਂ-ਗ਼ੈਰ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਨਲਾਇਕ ਆਦਮੀ ਹੈ-ਹਰਬੰਸ ਬੋਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਸਰਪੰਚ ਪੁਜ ਗਿਆ।

“ਬੰਸ ਸਿਆਂ ਕਾਕਾ ਅਸੀਂ ਮਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸੀ । ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ।" ਸਰਪੰਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੀ । ਬੀਬੀ ਦਾਹੜੀ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖ ਬੰਦਾ ਸੀ।

“ਤਾਇਆ ਜੀ, ਬੀਤੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਛੱਡੋ।” ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਛੱਡੋ ਕਿਵੇਂ-ਐਂ ਤਾਂ ਉਹ ਨਕਲ ਘਰ ਆ ਵੜੇਗਾ।” ਇਕ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਹਰਬੰਸ ਦਾ ਯਾਰ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਵੇਖਾ ਵੇਖੀ ਘਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਅੱਧਾ ਪਿੰਡ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ।

“ਲੋਹੜਾ ਸਾਈਂ ਦਾ ਗਊ ਵਰਗੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹੈ।"

“ਇਹ ਵਿਚਾਰਾ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੰਮ ਆਵੇ ਤੇ ਇਹਦੀ ਪੱਗ ਲਾਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।"

“ਭਾਈ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਮਰਿਐ।"

"ਮਰਿਆ ਕਿਉਂ ਹੈ ਚੱਲੋ ਖਾਂ ਨੂੜ ਕੇ ਲਿਆਈਏ।”

“ਭਰਾਵੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰੋ-ਆਪੇ ਕਮਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਏਗੀ-ਮੇਰਾ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਕੀ ਵੈਰ ਹੈ?" ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ।

“ਚਲੋ ਐਤਕੀ ਜਾਣ ਦਿਉ-ਜੇਕਰ ਮੁੜ ਕੋਈ ਹਰਕਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨੱਕੀਂ ਚੁਣੇ ਚਬਾ ਕੇ ਛੱਡਾਂਗੇ।” ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਭੀੜ ਚਲੀ ਗਈ।

“ਮਾਂ ਆਪਾਂ ਝਗੜੇ ਦਾ ਮੁੱਢ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਣਾ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੁਲਸ ਕੇਸ 'ਚ ਉਲਝਾਣਾ, ਅਗਰ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਏ-।"

"ਨਾ ਵੇ ਪੁਤ-ਮੁਕੱਦਮਾ ਤਾਂ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 'ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਪਾਏ-ਵੇਖੀਂ ਪੁੱਤ-ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤਾ ਸਿਆਣੈ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਦਿਨ ਟਪਾ ਲਓ। ਅਗ ਤੇ ਲਿਟਣ ਵਾਲਾ ਆਪੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਟਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਰ ਜਾਏਗਾ-ਇਹੋ ਜਿਆਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।-ਲੈ ਮੈਂ ਕਮਲੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਕਲਪੀ ਜਾਂਦੀ ਸਾਂ । ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਝਗੜੇ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਈ ਸਾਂ। ਠੀਕ ਕਿਸੇ ਕਿਹੈ ਬੁਢਿਆਂ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।-ਪਰ ਪੁਤ ਖਬਰਦਾਰ ਰਹੀਂ। ਹਲਕੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਕੀ ਵਸਾਹ।”

“ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ ਮਾਂ।" ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ।

ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ ਸੀ।

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਖੇਤੋਂ ਘਰ ਆਇਆ।"ਬੰਸ ਸਿਆਂ ਬਣਾ ਲਿਆਇਆ ਲਸੰਸ ?”

"ਹਾਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸਿਆਂ-।" ਹਰਬੰਸ ਨੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।

“ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ-ਹੁਣ ਵੇਖਾਂਗੇ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸਾਂ ਚਕਦੈ।" ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਚੁਪ ਵਰਤ ਗਈ ਸੀ।

Address

Dugri
Ludhiana

Opening Hours

Monday	9am - 5pm
Tuesday	9am - 5pm
Wednesday	9am - 5pm
Thursday	9am - 5pm
Friday	9am - 5pm
Saturday	9am - 5pm
Sunday	9am - 5pm

Telephone

+919988998303

Website

facebook.com

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Focus Nature&Culture Ravinder ravi posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Focus Nature&Culture Ravinder ravi

06/10/2026

05/10/2026

05/10/2026

04/10/2026

Address

Opening Hours

Telephone

Website

Alerts

Shortcuts

Share

Listing takedown request