05/11/2025
प्रभात गुंजन या साप्ताहिकात आलेला माझा लेख
*राष्ट्रसंतांच्या साहित्याचं वेगळेपण*
विसाव्या शतकातील मानवतावादी संत म्हणुन राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांकडे बघीतल्या जातं. देवभक्तीपासुन सुरू झालेला माणीक नावाच्या बालकाचा प्रवास पुढे देशभक्ती, माणुसपण, विश्वशांती आणी शेवटी राष्ट्रसंत इथे येऊन थांबतांना शरीर रुपाने जरी राष्ट्रसंत थांबले असले तरी पुढच्या दोन हजार वर्ष पुरेल एवढी साहित्यरुपी शिदोरी ते देवुन जातात. ज्यात फक्त माणुस, मानवता, समन्वयाचा विचार आहे आणी मानवोन्नतीचा विचार आहे. ज्या काळात पोटानंतर भक्ती हा विषय महत्वाचा होता काहिंना तर तो पोटापेक्षाही महत्वाचा वाटत असतांना त्या भक्तीचा आधार घेऊन मानवतावादी विचांराची पेरणी आपल्या आचार विचार व लिखाणातुन सतत करत असतांना जेव्हा देश परकियांच्या गुलामीखाली होता तेव्हा परकीयांची गुलामगिरी झुगारून देण्यासाठी डोळसपणाचा उपयोग करुन भजनाच्या माध्यमातून राष्ट्रभक्ती जागवणारे, क्रांती घडविणारे व त्याकरीता जेलवारी करणारेही राष्ट्रसंत होते.
राष्ट्रसंतांनी आपल्या साहित्यात खोटा आदर्शवाद निर्माण करण्याचा कुठेही प्रयत्न केला नाही किंवा कल्पनेचे मजले बांधण्याचे काम केले नाही. तर व्यवहारी विश्लेषण करून जगण्याचा वास्तव मार्ग दाखविला. विश्वशांतीची कल्पना मांडत असतांना सामुदायीक प्रार्थनेत ती क्षमता असल्याचे नमुद करतांना,
विश्वी नांदु शकेल शांतता, तेणे गावची कोण कथा,
सामुदायीक प्रार्थनाची करील एकता, तुकड्या म्हणे /
आपण फक्त प्रार्थना करायची व बाकीचं देव बघून घेईल असा त्याचा अर्थ नसुन सामुदायिक प्रार्थनेच्या माध्यमातून एकता कशी निर्माण, ती कशी निर्माण करावी हे प्रश्न प्रत्येकाला पडणे आवश्यक आहे कारण जर तो प्रश्न पडला नाही तर महाराजांनी सांगितलेले सामुदायिक प्रार्थनेचे तत्त्वज्ञान कळणार नाही. महाराजांनी हे तत्वज्ञान विश्वशांतीसाठी सांगितले असले तरी त्याची प्रथम घटक व्यक्ती व मग पुढे कुटुंब, गाव, देश आहे. त्या अर्थाने सामुदायिक प्रार्थनेत, ध्यानास येणाऱ्या उपासकाने,
*है प्रार्थना गुरुदेव असे या स्वर्ग सम संसार हो,*
*आओ सभी मिल जाये के प्रभू ध्यान धरेंगे
सबका भला करो यही आवाज करेंगे*
हे शब्द फक्त उच्चारण्यापुरते मर्यादीत नसुन व्यक्तीचे चरित्र मन शुद्ध करण्याचे साधन महाराजांनी मानले. प्रार्थना ही देवाला आळविण्याचे साधना नसुन मानसाला जागृत करुन सक्षम बनविण्याचे साधन आहे हे राष्ट्रसंतांनी सांगीतले. जेव्हा माणसाची वृत्ती हा संसार स्वर्गासारखा व्हावा, सर्वाचे भले व्हावे ही परोपकाराची भावना निर्माण होणे व ती ऐका पासून अनेकांच्यात येणे हा सामुदायिक प्रार्थनेचा गाभा असून ज्या दिवशी व्यक्ती, कुटुंब, गाव, देशाच्या बहुसंख्य किंवा पर्यायाने विश्वाच्या प्रत्येक माणसाच्या मनात हा विचार आला तर विश्वात कोणीही शत्रू राहणार नाही व त्यातूनच विश्वात शांती नांदेल हा सामुदायिक प्रार्थनेचा गाभा आहे. व तेच राष्ट्रसंताच्या साहित्याचं वेगळेपण आहे.
राष्ट्रसंतांनी परमार्थ मोक्ष या संकल्पनेचा कुठेही उदो उदो केल्याचे आपल्या साहित्यात दिसून येत नाही तर प्रत्येक व्यक्ती हा तन-मन-धनाने सक्षम झाला पाहिजे याबाबत महाराज म्हणतात
*आपुली साधावी उन्नती सौख्य द्यावे इतरांप्रती
या कारणे जी संस्कृती धर्म म्हणावे तिज लागी*
माणूस पहिले स्वतः सक्षम झाला पाहिजे. तो स्वतः उन्नत होईल तेव्हाच तो समाजाचे, देशाचे कल्याण करण्यास सक्षम होईल व अशा सक्षम व्यक्तीने इतरांना सौख्यची वागणूक दिली तर खऱ्या अर्थाने धर्माचे काम होणार आहे म्हणजे पर्यायाने मानवतेचे काम होणार आहे. राष्ट्रसंतांची धर्माची संकल्पना, "माझा धर्म न्यारा नी तुझा धर्म न्यारा" अशी संकुचित नसून "परस्परांशी वागणूक ज्यात न्यायनीती सम्यक" आपण आपली स्वतःची उन्नती साधून इतरांशी आपली न्यायाने वागतो, आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडतो, स्वत:ची जबाबदारी जाणतो व सर्वांशी न्याय नितीन वागतो तो म्हणजे धर्मवान.
जगात अनेक धर्म जे स्वतःला मानवतावादी म्हणून घेतात तेही धर्म मानवतेची पेरणी करण्याऐवजी आपल्या धर्माच्या नावाचे लेबल लावून त्या लेबलचा विस्तार अनेक प्रलोभने, जुलूम, जबरदस्ती करून करीत असतानाच राष्ट्रसंत "सर्व विश्वचि व्हावे सुखी ही धर्माची दृष्टी नेटकी" असा जेव्हा संदेश देतात तेव्हा राष्ट्रसंतांच्या विचारांच्या वेगळेपणाचा ठसा जाणवतो. राष्ट्रसंतांनी लिहिलेला ऐतिहासिक ग्रंथ हा ग्रामगीता. ग्रामगीतेतील ऐक्केचाळीस अध्यायात मानवतेची पेरणी करणारे बीज वंदनीय महाराजांनी पेरून ठेवले. विश्वातला मानवतावादी विचारांचा कोणताही माणूस स्वतःचा विवेक जागरूक ठेवून मग तो कोणत्याही पंथ, संप्रदाय, धर्म, जातीचा असला तरी त्याने ग्रामगीतेचे आकलन केले तर त्याला ग्रामगितेत स्वतःच्या विचारांचे प्रतिबिंब दिसल्याशिवाय राहणार नाही. राष्ट्रसंतांनी आपल्या समग्र साहित्यात मानवतावाद पेरला असला तरी त्यांनी कोणत्याही जाती, धर्म, पंथ, यावर टीका टिपणी न करता सर्वांचा समन्वय साधून एका सूत्रात गोवण्याचे काम केले. ज्याची जी गोष्ट चांगली आहे ती गोष्ट कशी चांगली आहे हे ठळकपणे सांगण्याचा प्रयत्न महाराजांनी केला. न पटणाऱ्या गोष्टीवर वादविवाद करण्यापेक्षा महाराजांनी त्यातून निघण्याचा मार्ग राष्ट्रसंतांनी सांगितला. जे साहित्य कोणत्याही धर्म,पंथ, संप्रदायाच्या व्यक्तीस आपल्या जवळचे वाटू शकते ते साहित्य महाराजांनी निर्माण केले.
ग्रामगीता हा ऐक्केचाळीस अध्यायाचा ग्रंथ लिहिल्यानंतर महाराजांना एक सात ओव्यांची अर्पण पत्रिका लिहिली. ही अर्पण पत्रिका महाराजांनी ग्रामनाथ म्हणजे शेतकरी, शेतमजूर, कष्टकऱ्यांना अर्पण करतांना,
*म्हणोनी तुजशी करिता अर्पण, तु विश्वाचे अधिष्ठान*
या विश्वाच्या अधिष्ठानावर कष्टकऱ्यांना नेवुन बसविण्याचे धाडस खऱ्या अर्थाने राष्ट्रसंतानी केले जे या विश्वाच्या निर्मितीपासून कुणीही करू शकले नाही. त्यामुळे राष्ट्रसंतांचे साहित्य व विचार हे वेगळे आहेत.
राष्ट्रसंतानी निर्माण केलेले साहित्य हे मानवतावादाची पेरणी करणारे असुन व्यक्ती त्याची उन्नती, ग्राम ग्रामाची उन्नती, मानवतावाद, दुबळा भाविकपणा यावर महाराजांनी टिका न करता आपल्या समग्र साहित्यात जगण्याचा वास्तव मार्ग दाखविण्याचा व कुणासही हिन न लेखता एक माणुस घडविण्यासाठी जी पेरणी आवश्यक आहे ती करण्याचा प्रयत्न केला आहे आणी हेच राष्ट्रसंताच्या साहित्याचं वेगळेपण आहे.
श्रीकांत दिगांबरराव धोटे
टाकळी चनाजी तालुका देवळी जिल्हा वर्धा
८०८७३३२५९३
