https://www.facebook.com/1082642288261586/

دۆسیە The File, Duhok (2026)

30/04/2026

ئەو ڕۆژەی تانکەکان پەرلەمانیان بۆردومان کرد
زۆربەمان وا دەزانین ڕووسیا دوای ڕووخانی سۆڤیەت ڕاستەوخۆ بەرەو ئارامی چوو بەڵام ئەم ڤیدیۆیە ڕاستییەکی تر دەڵێت. ئەوەی دەیبینن دیمەنی بۆردومانکردنی پەرلەمانی ڕووسیایە لەلایەن سوپای وڵاتەکەی خۆیەوە لە ساڵی ١٩٩٣.
چیرۆکەکە چی بوو؟
ململانێیەکی توند لە نێوان سەرۆک بۆریس یەڵتسن و پەرلەمان دروستبوو. کاتێک پەرلەمان دژی بڕیارەکانی وەستایەوە یەڵتسن لە جیاتی گفتوگۆ سوپای هێنایە سەر شەقام و بە تانکی قورس فەرمانی بۆردومانکردنی باڵەخانەی پەرلەمانی دا.
ئەنجامە تاڵەکان
لەو ڕۆژەدا بە سەدان کەس بوونە قوربانی و هیوای دیموکراسی لەو وڵاتەدا کوژرا. زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان وایە ئەم ڕووداوە ڕێگەی خۆشکرد بۆ دروستبوونی ئەو دەسەڵاتە تاکڕەوییەی کە ئێستا لە ڕووسیا دەیبینین.
📌 ڕای ئێوە چییە؟
ئایا ڕەوایە سەرۆکێک بۆ مانەوە لە دەسەڵات سوپا دژی گەل و یاسا بەکاربهێنێت؟
#مێژوو #ڕووسیا #یەڵتسن #مۆسکۆ #کودەتا

13/04/2026

جیهان وا تێگەیشتبوو کە سیستەمی بەرگری قەڵغانی ئاسنین(Iron Dome) هەموو شتێک دەوەستێنێت، بەڵام حیسابیان بۆ داهێنانە پڕ مەترسییەکانی پاکستانییەکان نەکردبوو!

13/04/2026

کاتێک سیخوڕەکان پشتی دیموکراسییان شکاند!
ساڵی ١٩٥٣ جیهان بوو بە گۆڕەپانی یەکێک لە گەورەترین و پڕکێشەترین ئۆپەراسیۆنە نهێنییەکانی مێژوو کە لە لایەن دەزگای هەواڵگری ئەمریکا و بەریتانیاوە ئەنجامدرا. ئەم دۆسیەیە کە بە ئۆپەراسیۆنی ئەجاکس ناسراوە، نەک هەر حکومەتێکی گۆڕی، بەڵکو نەخشەی سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بۆ هەمیشە شێواند.
سەرەتای کێشەکە؛ نەوت یان سەروەری؟
هەموو شتێک لەو کاتەوە دەستی پێکرد کە دکتۆر محەمەد موسەدیق بوو بە سەرۆک وەزیرانی ئێران. ئەو پیاوە بڕیارێکی دا کە خەوی لە چاوی بەریتانییەکان زڕاند؛ بڕیاری خۆماڵیکردنی نەوت. تا ئەو کاتە کۆمپانیای نەوتی ئەنگلۆ-ئێرانی هەموو قازانجەکەی بۆ خۆی دەبرد و ئێرانییەکان تەنها بڕێکی کەمیشیان پێ نەدەدرا. موسەدیق ویستی ئەم سامانە بۆ گەلەکەی بێت، بەڵام ئەمە بۆ وڵاتانی زلهێز هێڵی سوور بوو.
پیلانەکە؛ چۆن حکومەت لە ناوەوە گەنی؟
بەریتانیا کە نەیتوانی بە تەنها بەرەنگاری موسەدیق بێتەوە، داوای هاوکاری لە ئەمریکا کرد. ئەوان پێکەوە پلانێکیان داڕشت کە لە جیاتی سوپا، پارە و پڕوپاگەندە بەکاربهێنن. سیخوڕەکان دەستیان کرد بە کڕینی هەندێک لە سەرکردە ئاینییەکان، ڕۆژنامەنووسەکان و ئەفسەرە پلەبەرزەکان.
ئەوان ملیۆنان دۆلاریان خەرج کرد بۆ ئەوەی خەڵکی بەکرێگیراو بڕژێنە سەر شەقامەکان و ئاژاوە دروست بکەن. وایان نیشان دەدا کە موسەدیق وڵاتی بەرەو وێرانبوون بردووە. لە هەمان کاتدا ڕۆژنامەکانیان پڕ کرد لە هەواڵی ناڕاست بۆ ئەوەی ناوی ئەو پیاوە لە ناو جەماوەردا بزڕێنن.
کۆتاییە خوێناوییەکە
دوای چەند ڕۆژێک لە پشێوی و شەڕی شەقام، تانکەکان چوونە سەر ماڵی موسەدیق. ئەو پیاوەی بە هەڵبژاردنی گەل هاتبووە سەر کار، دەستگیر کرا و خرایە ژێر چاودێری توند. لە جیاتی ئەو، محەمەد ڕەزا شا کە لە وڵات ڕایکردبوو، گەڕێنرایەوە و بوو بە حاکمێکی تاکڕەو کە هەموو فەرمانەکانی لە واشنتۆن و لەندەنەوە وەردەگرت.
ڕاستییە تاڵەکە
ئەم دۆسیەیە سەلماندی کە کاتێک بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و نەوت دەبنە مەبەست، دروشمەکانی وەک مافی مرۆڤ و دیموکراسی تەنها بۆ سەر کاغەزن. ئۆپەراسیۆنی ئەجاکس بووە هۆی ئەوەی کە خەڵکی ناوچەکە بۆ هەمیشە بە گومانەوە سەیری سیاسەتەکانی ڕۆژئاوا بکەن و ئەم متمانە شکاوانە بوونە هەوێنی زۆرێک لە شۆڕش و توندوتیژییەکانی دواتر.
📌 ئێوە ڕاتان چییە؟
ئایا هێشتا وڵاتە زلهێزەکان بە هەمان شێوە یاری بە چارەنووسی

12/04/2026

⚖️ کەیسێکی یاسایی: سزای دەستدرێژی لە یاسای سزادانی عێراقیدا
🔍 ڕووداوەکە:
کەسێک (کارمەندی قوتابخانە) قوتابییەکی تەمەن ١٤ ساڵ دەخەڵەتێنێت و لەناو قوتابخانەکەدا دەستدرێژی سێکسی دەکاتە سەر، کە دەبێتە هۆی لەدەستدانی پەردەی کچێنی.
⚖️ شیکردنەوەی یاسایی (ماددەی ٣٩٣):
دادگا سزاکە توند دەکات لەبەر ئەم هۆکارانە:
تەمەنی قوربانی: لە ١٨ ساڵ کەمترە.
شوێن و پۆست: تاوانبار پلەکەی قۆستووەتەوە لەناو قوتابخانە.
زیانی جەستەیی: لەدەستدانی پەردەی کچێنی.
📝 بڕیاری دادگا:
سزا: بەپێی یاسا سزاکەی لەسێدارەدانە.
تێبینی (هەرێمی کوردستان): لەبەر پرەنسیپەکانی مافی مرۆڤ، سزای لەسێدارەدان لە هەرێم جێبەجێ ناکرێت و دەگۆڕدرێت بۆ بەندکردنی هەمیشەیی (تا کۆتایی تەمەن).
مافی مەدەنی: دادگا تاوانبار پابەند دەکات بە پێدانی قەرەبوویەکی دارایی شایستە بە کچەکە.

12/04/2026

دۆسیەی ژمارە (4):
کارگەی مەرگ؛ کاتێک مرۆڤ بوو بە مشکی تاقیگە!
یەکەی ٧٣١: ئەو نهێنییەی ویژدانی مرۆڤایەتی هەژاند
زۆربەمان دەربارەی تاوانەکانی نازییەکان بیستوومانە، بەڵام لەوپەڕی ڕۆژهەڵاتی زەوی، لە جەنگی دووەمی جیهانیدا، سوپای ژاپۆن پڕۆژەیەکی هەبوو کە مێژوونووسان بە "دۆزەخی سەر زەوی" ناوی دەبەن. دۆسیەی "یەکەی ٧٣١" (Unit 731)، ئەو پەڵە ڕەشەیە کە ساڵانێکی زۆر بە شاراوەیی مایەوە.
دۆسیەکە چی بوو؟
لە ناوچەی "پینگفانگ" لە چین، ژاپۆنییەکان بنکەیەکی گەورەی تاقیگەییان دروست کردبوو. ئامانجیان تەنها جەنگی سەربازی نەبوو، بەڵکو گەیشتن بوو بە "چەکی بایۆلۆژی". ئەوان هەزاران دیلی چینی، ڕووسی و هاوپەیمانانیان بەکاردەهێنا بۆ تاقیکردنەوەی مەترسیدارترین ڤایرۆس و بەکتریاکانی وەک: تاعون، کۆلێرا و گەڕی.
تاوانەکان؛ لە دەرەوەی خەیاڵ!
ئەوەی لە ناو ئەم یەکەیەدا دەکرا، مرۆڤایەتی شەرمەزار دەکات. زاناکانی ژاپۆن نەشتەرگەرییان بۆ مرۆڤەکان دەکرد بە "زیندوویی" و بەبێ بەکارهێنانی هیچ دەرمانێکی بێهۆشکەر، تەنها بۆ ئەوەی بزانن ئەندامەکانی ناوەوەی جەستە چۆن کار دەکەن لە کاتی تووشبوون بە نەخۆشیدا. مرۆڤەکانیان دەخستە ناو ئامێری وشککەرەوە (Centrifuge) تا دەمردن، یان دەیانبەستنەوە و بۆمبی کیمیاییان لە تەنیشت دەتەقاندنەوە تەنها بۆ بینینی کاریگەری برینەکان.
ڕێککەوتنە ژێربەژێرەکە (دووبارەبوونەوەی مێژوو)
هەمان سیناریۆی ئۆپەراسیۆنی کلیپس لێرەشدا دووبارە بووەوە. دوای تەسلیمبوونی ژاپۆن، ئەمریکا لە جیاتی ئەوەی سەرۆکی یەکەکە "شیرۆ ئیشی" و زاناکانی تری ئەم دۆزەخە ڕادەستی دادگا بکات، ڕێککەوتنێکی نهێنی لەگەڵ کردن. ئەمریکا لێخۆشبوونی بۆ هەموو زاناکانی یەکەی ٧٣١ دەرکرد، تەنها لە بەرامبەر ئەوەی "ئەنجامی تاقیکردنەوە بایۆلۆژییەکان لەسەر مرۆڤ"یان ڕادەست بکات.
بەرژەوەندی یان دادپەروەری؟
ئەمریکا پێی وابوو ئەم زانیارییانە دەبنە مایەی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی لە جەنگی سارددا. بەم شێوەیە، ئەو بکوژانەی هەزاران مرۆڤیان بە زیندوویی پارچەپارچە کرد، گەڕانەوە سەر ژیانی ئاسایی خۆیان و هەندێکیان بوونە مامۆستای زانکۆ و کەسایەتی دیار لە ژاپۆن!
📌 ئێوە ڕاتان چییە؟
ئایا زانیارییە زانستییەکان، هەرچەندە گرنگ بن، شایەنی ئەوەن کە تاوانبارانی جەنگ لە سزا ڕزگار بکرێن؟ ئایا مێژوو تەنها لەلایەن براوەکانەوە و بەو شێوەیەی ئەوان دەیانەوێت دەنووسرێتەوە؟
#دۆسیە #مێژوو #ژاپۆن

06/04/2026

دۆسیەی ژمارە (٣):
کاتێک جەلادەکان دەچنە ناو قەفەس! ⚖️
دادگای نۆرێمبێرگ: دادپەروەری یان شانۆگەری سەرکەوتووەکان؟
ساڵی ١٩٤٥ جەنگ تەواو بوو، بەڵام قێزەونیی ئەو تاوانانەی کرابوون هێندە گەورە بوون، کە جیهان نەیدەتوانی تەنها بە داخستنی کتێبی جەنگەکە بێدەنگ بێت. لێرەوە گەورەترین و پڕکێشەترین دادگاییکردن لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەستی پێکرد: "دادگای نۆرێمبێرگ".
دۆسیەکە چی بوو؟
بۆ یەکەمجار، وڵاتە سەرکەوتووەکان بڕیاریان دا لەبری ئەوەی نازییەکان ڕاستەوخۆ گوللەباران بکەن، بییانکەنە ناو دادگاوە. ٢٤ کەس لە گەورە بەرپرسانی هیتلەر، لە "هێرمان گۆرینگ"ەوە تا وەزیر و ژەنراڵەکان، ڕووبەڕووی تۆمەتی قورس بوونەوە: جینۆساید، تاوانی جەنگ، و کوشتنی ملیۆنان بێتاوان.

فێڵی یاسایی نازییەکان
سەیرترین بەشی دادگاییکردنەکە بەرگریی نازییەکان بوو. هەموویان یەک وەڵامیان هەبوو: "ئێمە تەنها فەرمانمان جێبەجێ کردووە!" (Befehl ist Befehl). دەیانوت ئێمە سەربازین و یاسای وڵاتەکەمان وای پێ وتووین، ئەگەر نەمانکردایە خیانەتمان دەکرد.
بەڵام دادوەرەکان لێرەدا بنەمایەکیان چەسپاند کە تا ئەمڕۆش لە جیهاندا کاری پێ دەکرێت: "ویژدان لە سەرووی فەرمانی سەربازییە". واتە ئەگەر فەرمانێک دژی مرۆڤایەتی بوو، تۆ مافی ئەوەت نییە بیانووی جێبەجێکردنی بۆ بهێنیتەوە.
ئەو ڕاستییەی کە لە کتێبەکاندا کەمتر دەنووسرێت!
هەمووان دەڵێن نۆرێمبێرگ سەرکەوتنی دادپەروەری بوو، بەڵام ئایا بەڕاستی وابوو؟
ڕەخنەگرە یاساییەکان دەڵێن ئەمە "دادگاییکردنی لایەنە دۆڕاوەکە" بوو. چونکە:
دادوەرەکان تەنها هی وڵاتە سەرکەوتووەکان بوون (ئەمریکا، سۆڤیەت، بەریتانیا).
ئەو تاوانانەی هاوپەیمانان خۆیان کردیان (وەک بۆردومانی ئەتۆمی هیرۆشیما یان وێرانکردنی شارەکانی ئەڵمانیا) هەرگیز لە دادگاکەدا باسیان لێوە نەکرا.
واتە جەلادەکان دادگایی کران، بەڵام تەنها جەلادە دۆڕاوەکان!
📌 ئێوە ڕاتان چییە؟
ئایا دەکرێت کەسێک کە خۆی لایەنێکی جەنگ بێت، ببێتە دادوەرێکی بێلایەن؟ ئایا نۆرێمبێرگ تۆڵەسەندنەوە بوو بە بەرگێکی یاسایی، یان هەنگاوێکی ڕاستەقینە بوو بۆ مرۆڤایەتی؟
#دۆسیە #مێژوو #یاسا #نۆرێمبێرگ #نازی #دادپەروەری

04/04/2026

دۆسیەی ژمارە (٢):
نازییەکان لە ژێر ئاڵای ئەمریکادا!
ئۆپەراسیۆنی "کلیپس"؛ کاتێک بەرژەوەندی، ئەخلاقی کوشت
ساڵی ١٩٤٥ جیهان وا تێگەیشت کە بە کەوتنی "بەرلین" مێژووی نازییەکان کۆتایی هات، بەڵام ڕاستییەکان لە ناو فایلە نهێنییەکانی هەواڵگریی ئەمریکادا شتێکی تریان دەوت. لە کاتێکدا دادگای "نۆرێمبێرگ" سەرقاڵی سزادانی دارودەستەکەی هیتلەر بوو، واشنتۆن خەریکی جێبەجێکردنی یەکێک لە گەورەترین و پڕکێشەترین پڕۆژە نهێنییەکانی مێژوو بوو بە ناوی: "ئۆپەراسیۆنی کلیپس" (Operation Paperclip).
دۆسیەکە چی بوو؟
ئەمریکییەکان باشیان دەزانی کە جەنگی داهاتوو جەنگی "تەکنەلۆژیا" دەبێت نەک سوپای گەورە. بۆیە بڕیاریان دا زانا و ئەندازیارە نازییەکان، کە هەندێکیان ڕاستەوخۆ دەستیان لە کوشتار و ئەشکەنجەی ملیۆنان مرۆڤدا هەبوو، نەکوژن. بەڵکو بە نهێنی بیانگوازنەوە بۆ خاکی ئەمریکا تا لە پڕۆژە ئەتۆمی و موشەکییەکاندا سوودیان لێ ببینن.
فێڵەکە چۆن کرا؟
ناوەکە لەوەوە هاتبوو؛ ئەفسەرە هەواڵگرییەکان "گرێدەرێکی کاغەز"یان (Paperclip) دەدا لەو دۆسیانەی کە زانیاریی نازییە "بەسوودەکان"یان تێدا بوو. ئەوان بە ئەنقەست ڕابردووی ڕەشی ئەم زانایانەیان لە فایلەکاندا دەسڕییەوە و ناسنامەی نوێیان بۆ دروست دەکردن تا دەزگا یاساییەکان و خەڵکی ئەمریکا پێیان نەزانن.
لە خاچی شکاوەوە بۆ سەر مانگ!
دیارترین نموونە، "ڤێرنەر فۆن بڕاون" بوو. پیاوێک کە موشەکی V-2ی بۆ نازییەکان دروست دەکرد و هەزاران بێتاوانی لە کارگەکانی هیتلەردا کوشت. ئەم پیاوە نەک هەر سزا نەدرا، بەڵکو بوو بە سەرۆکی پڕۆژەی (Apollo) لە ئاژانسی ناسا! زۆرێک لەو دەستکەوتانەی ئێستا مرۆڤایەتی لە بۆشایی ئاسماندا شانازییان پێوە دەکات، بەرهەمی ئەو مێشکە نازییانە بوو کە ئەمریکا لە سێدارە ڕزگاری کردن.
ڕاستییە تاڵەکە
زیاتر لە ١٦٠٠ زانای نازی گوازرانەوە بۆ ئەمریکا. ئەم دۆسیەیە ئەو پرسیارە جدییە دەورووژێنێت: ئایا پێشکەوتنی زانستی شایەنی ئەوەیە چاو لە تاوانی جەنگ بپۆشیت؟ یان زلهێزەکان تەنها ئەو کاتە باس لە مافی مرۆڤ دەکەن کە بەرژەوەندییان تێدا بێت؟
📌 ئێوە ڕاتان چییە؟
ئایا ئەمریکا بەم کارەی خزمەتی مرۆڤایەتی کرد یان ناپاکیی لە قوربانیانی جەنگ کرد؟
#دۆسیە #مێژوو #ناسا #ئەمریکا

03/04/2026

دۆسیەی ژمارە (١):
کاتێک شۆڕش منداڵەکانی خۆی دەخوات!
ستالین و ترۆتسکی؛ ململانێیەک کە بە خوێن کۆتایی هات
زۆر کەس وا دەزانن مێژووی یەکێتی سۆڤیەت تەنها ململانێ بوو لەگەڵ ئەمریکا و ڕۆژئاوا، بەڵام خوێناویترین و مەترسیدارترین جەنگ لە ناوخۆی کریملیندا ڕوویدا. دوای مردنی ڤلادیمیر لینین لە ساڵی ١٩٢٤، جیهان چاوەڕێی ئەوە بوو کێ دەبێتە جێگرەوەی پیاوە بەهێزەکەی ڕووسیا؟
لێرەدا دوو جەمسەری دژ بەیەک دەرکەوتن کە تەنها هاوڕێی جەنگ نەبوون، بەڵکو دوو عەقڵیەت و دوو جیهانبینینی جیاواز بوون: لیۆن ترۆتسکی و جۆزێف ستالین.
١. ترۆتسکی؛ شۆڕشگێڕە ڕۆشنبیرەکە
ترۆتسکی فەرماندەی سوپای سوور و عەقڵی داڕێژەری زۆرێک لە سەرکەوتنەکانی سۆڤیەت بوو. ئەو باوەڕی بە "شۆڕشی بەردەوام" هەبوو؛ دەیویست ئاگری شۆڕش هەموو جیهان بگرێتەوە و سۆسیالیزم لە هیچ سنوورێکدا نەمێنێتەوە. ئەو قسەزان و نووسەرێکی بەتوانا بوو، بەڵام یەک کێشەی گەورەی هەبوو: لەبەرچاوگرتنی ململانێی سیاسی ناوخۆیی فەرامۆش کردبوو.
٢. ستالین؛ پیاوی ژوورە تاریکەکان
بە پێچەوانەی ترۆتسکی، ستالین پیاوی وتارە ئاگرینەکان نەبوو. ئەو لە "سکرتارییەتی حیزب"دا کاری دەکرد. ستالین زۆر بە بێدەنگی و وریاییەوە لە ناو جومگەکانی حیزبدا کەسانی نزیک لە خۆی جێگیر کرد. تیۆرییەکەی ئەو "سۆسیالیزم لە یەک وڵاتدا" بوو؛ واتە با سۆڤیەت بەهێز بکەین و گوێ نەدەینە جیهان.
٣. پیلانگێڕی و دوورخستنەوە
ستالین توانی بە شێوەیەکی شەیتانی، ترۆتسکی وەک کەسێکی "خۆپەسند" و "مەترسی بۆ سەر حیزب" نیشان بدات. هەنگاو بە هەنگاو دەسەڵاتەکانی لێ سەندەوە، پاشان لە حیزب دەری کرد و لە ساڵی ١٩٢٩دا لە هەموو خاکی سۆڤیەت وەدەری نا. ترۆتسکی بوو بە ئاوارەیەکی بێ نیشتمان، بەڵام لە هەموو وێستگەکانی ژیانیدا (لە تورکیاوە تا مەکسیک) بەردەوام بوو لە نووسین دژی "دکتاتۆرییەتەکەی ستالین".
٤. کۆتاییە جەرگبڕەکە لە مەکسیک
ستالین تەنها بە دوورخستنەوەی هاوڕێ کۆنەکەی ڕازی نەبوو. لە ساڵی ١٩٤٠، یەکێک لە سیخوڕە نهێنییەکانی "کەی جی بی" توانی بچێتە ناو ماڵەکەی ترۆتسکی لە مەکسیک. لە کاتێکدا ترۆتسکی خەریکی نووسین بوو، سیخوڕەکە بە "تەورێکی سەهۆڵشکێن" لە پشتی سەری دا. ترۆتسکی ڕۆژێک دواتر گیانی سپارد، بەوەش ستالین دواکەسی کوشت کە دەیتوانی ڕکابەری لەسەر کورسییەکەی بکات.
بۆچی ئەم دۆسیەیە گرنگە؟
ئەم ململانێیە تەنها شەڕی دوو پیاو نەبوو، بەڵکو ململانێی دوو ڕێڕەوی سیاسی بوو کە چارەنووسی ملیۆنان مرۆڤی گۆڕی. ئەگەر ترۆتسکی سەربکەوتایە، ڕەنگە جەنگی جیهانی دووەم و مێژووی سەدەی بیستەم بە جۆرێکی تر بنووسرایەتەوە.
📌 ئێوە ڕاتان چییە؟
ئایا ستالین پارێزەری سۆڤیەت بوو یان تەنها دکتاتۆرێک بوو کە بۆ مانەوەی خۆی هەموو هاوڕێکانی قوربانی کرد؟
#دۆسیە #مێژوو #ستالین #ترۆتسکی #سۆڤیەت #ڕووسیا

02/04/2026

[ دۆسیە.. هەڵدانەوەی ڕاستییەکان ]
لێرە مێژوو بە تەنها چیرۆک نییە، بەڵکو لێکۆڵینەوەیە لەو بەڵگەنامانەی سیاسەت و یاسایان دروست کردووە. ئێمە لێرەین بۆ هەڵدانەوەی ئەو دۆسیانەی کە تێگەیشتن لە ڕابردوو و داهاتوومان دیاری دەکەن.
بۆ ئەوانەی بەدوای کڕۆکی ڕاستییەکاند دەگەڕێن..
بەخێربێن بۆ "دۆسیە".

دۆسیە The File

30/04/2026

13/04/2026

13/04/2026

12/04/2026

12/04/2026

06/04/2026

04/04/2026

03/04/2026

02/04/2026

Address

Website

Alerts

Shortcuts

Share

Category