31/08/2026
📝 JINGHPAW LAIKA BYIN TAI WA AI LAM
––––––––––––––––
📝 Moi shawng ningnan e, Chyurum Wunpawng sha ni, Ninggawn Wa Magam garan jaw dat ai laika hpe ju sha kau ai lam maumwi mausa hku hkai nga ma ai. Dai majaw Chyurum Sha ni gaw, shaning law law laika n lu ai nga lai wa sai.
📝 Anhte a buga hta sasana sa galaw ni gaw, myusha ni laika lu wa hkra galaw lajang ya na matu shakut ma ai. Sasana Sara ni hta na American Sasana sara ni gaw, Wunpawng Amyu Sha ni hpe mungkan ningtsa kung zet ai amyu tai nna rawt jat galu kaba wa shangu mayu ma ai. Dai majaw Jinghpaw Laika hpe galaw lajang ya na matu shakut wa ma ai. Jinghpaw Laika byin tai wa ai labau hpe, daw kaba(2) di nna tang madun mayu ai.
📌 (I) NINGSHAWNG DAW
1. Lai wa sai 1839-ning hta Mungnun Mung (Assam- India) na sasana sara Bronson gaw Roma laika si hte, ‘Singhpo hte Inglik’ ngu ai laika langai ka yu sai. N awng dang ai, raitim, shi gaw Jinghpaw Laika nli tum g*t ai wa tai wa sai.
2. 1856 hte 1865 ning hta Saradaw Bishop Paul Bigandet MEP gaw, Rangoon kaw nna Jinghpaw Mung, Manmaw Ga de wa du kawan ai. Shi gaw shawng lang du kawan ai hpang, 1858 –ning hta “Jinghpaw Ga Hkum Jahpan” (A Short Vocabulary List of Jinghpaw) hpe ka da yu sai. Roma Laika Kanu hte ka ai rai li ai.
3. 1873- ning hta sara kaba Francis Mason (Kayin ni a sasana sara ) gaw Myen Laika kanu hte Jinghpaw Laika gyin shalat yu sai. Raitim, n mai byin ai da.
4. 1876- ning hta sara kaba Cushing (Sam sasana sara) gaw ga-hkum 1500 daram hte Jinghpaw Laika gyin shalat yu sai. Raitim, n awng dang ai.
5. 1879-ning hta sara kaba Robert hte sara kaba Cushing gaw, Myen Laika Si, Kayin Laika Si ni hte Jinghpaw Laika bai shapraw yu sai. Raitim, n awng dang ai da. Crowknite hte Sarajan mung Myen Laika si hte Jinghpaw Laika gyin shapraw yu sai. Raitim, n awng dang malu ai. Sara kaba Robert(William Henry Robert –shi a mying) gaw,Jinghpaw Mung kaw shaning 34 ning shata kru nga lai wa sai.
6. 1883- ning hta sara kaba Ferguson ngu ai wa mung, Myen Laika si hte Jinghpaw Laika gyin shalat yu sai. Raitim, awng dang ai lam n nga nu ai.
📌 (II) JINGHPAW LAIKA GYIN SHALAT AWNG DANG LU SAI
1. Sara Kaba Dr.Ola Hanson gaw 1890 ning December 22 ya hta Jinghpaw Mung, Manmaw Ga de du ai. Shi gaw lahta de na Jinghpaw Laika gyin shalat ai lam hpe maram masam yu nu ai. Shi gaw Jinghpaw ga ni hpe shawng kahkyin mahkawng wu ai.
Lana laika ga, Lahkum ga, Gauri ga, Hkahku ga, Hugawng Danai ga, Mungmyit Sinli ga, Mungbaw Namhkyek ga, Gapna ga, Gara ga ndai ni kaw na ga-hkaw 10000 mi la lu nu ai. Dai ga ni hta shani shagu tsun lang nga ai ga ni gaw, 7000—8000 lapran re ai lam chye lu ai.
2. Dr.Ola Hanson gaw dai ga ( ga si, ga hkum) ni hpe moi shawng na sara kaba Bronson galaw da yu ai Roma laika si hte shachyaw gyin shalat yu nna, Jinghpaw du salang ni hpe hti dan yu yang, grai htuk manu ai hpe na lu nna ra sharawng awng ma ai da.
3. Dai re majaw Roma Laika Kanu hte gyin shalat da lu sai Jinghpaw Laika hpe, mung up asuya ni hku nna tara shang masat ya na matu tang shawn masai. Dai aten Myen Mung hpe Inglik ni uphkang ai aten rai nna, Myen Mung hkawhkam malai Governor wa a ahkang hte hpaw ninghtan tawn ai Komiti salang ni rai nga ai Manmaw Ayebyeng du kaba Mr.F.Lewison ningbaw tai ya ai hte Anglican Hpung yawng a malai Bumdu ni, Kahtawlik Hpung yawng a malai Father Accarion, Hkalup Hpung ni a malai sara kaba Robert hte Dr.Ola Hanson lawm ai uhpung ni kaw nna 1895-ning May shata praw 5 ya shani shagrin masat da sai.
4. Jinghpaw Laika hpe Mungdan Asuya nan tara shang masat da ya sai. Dai shani gaw 1895- ning May shata praw 5 ya re ai. Dai re majaw shaning shagu na May shata praw 5 ya shani hpe “JINGHPAW LAIKA SHANI” ngu masat da ga law..
5. 1959-ning hta Du Wa Zanhta Sin gaw, Jinghpaw Mungdaw jawng ni hta Jinghpaw Laika sharin hpang na matu galaw ya ai.
6. Anhte a Jinghpaw Laika hpe anhte Wunpawng amyu sha ni yawng chye lu hkra sharin la ra ga ai. Bai nna ‘ka’ ai shaloi mung ‘ka htung ka lai hkrang’ jaw hkra ka lang sa wa ga. Laika n mat mat hkra, grau ngang grin nna madang dep ai, rawt jat ai laili laika byin tai wa hkra yawng jawm shakut, makawp maga ra ga ai rai.
Lakap (Mahta) ai laika ni:
1. SHATA PRU POST MEDIA kaw na shapoi ai post
2. Palawng Naw Tawng Ph.D tang madun ai labau
3. The Development of the Orthography of Jinghpaw
📝 Hkawp Myitsu Ni Ka Mara Da Ai Hpe Mali Laika Dum Kaw Na Bai Sha Lai Dat Ai.
📝 Crd to Original Resource