25/06/2026
# नेपाली राजनीति : सीमित नेतृत्वको दुष्चक्रबाट परिवर्तनतर्फ
नेपालले विगत सात दशकमा विभिन्न राजनीतिक व्यवस्था र परिवर्तनहरूको अनुभव गरेको छ। राणा शासनको अन्त्यदेखि प्रजातन्त्र, पञ्चायत, बहुदलीय व्यवस्था, जनयुद्ध, गणतन्त्र र संघीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थासम्म आइपुग्दा पनि एउटा साझा गुनासो भने निरन्तर सुनिँदै आएको छ—सत्ता सीमित व्यक्तिहरू र समूहकै वरिपरि घुमिरहने।
राणा शासनको समयमा सत्ता निश्चित परिवारभित्रै सीमित थियो। शासन र अधिकार केही भाइ–भतिजा तथा परिवारका सदस्यहरूबीच हस्तान्तरण हुने गर्थ्यो। जनताको सहभागिता र नेतृत्वको अवसर अत्यन्त सीमित थियो। राणा शासनको अन्त्यपछि जनताले अपेक्षा गरेका थिए कि अब राजनीति खुला हुनेछ, नयाँ पुस्ताले नेतृत्व गर्ने अवसर पाउनेछ र लोकतन्त्रले व्यापक सहभागिताको ढोका खोल्नेछ।
तर, पछिल्ला केही दशकको नेपाली राजनीतिलाई हेर्दा सत्ता फेरि पनि सीमित नेतृत्वकै वरिपरि घुमेको अनुभूति धेरै नागरिकले गरेका छन्। विशेष गरी ठूला राजनीतिक दलहरूमा नेतृत्वको निरन्तरता र पालैपालो सत्ता सञ्चालनले लोकतन्त्रको मूल भावना कमजोर बनाएको आरोप लाग्दै आएको छ। एउटै अनुहारहरू वर्षौंदेखि प्रधानमन्त्री, पार्टी अध्यक्ष वा शक्तिको केन्द्रमा रहँदा नयाँ नेतृत्व उदाउन कठिन भएको देखिन्छ।
लोकतन्त्रमा नेतृत्व परिवर्तन स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया हो। तर जब राजनीतिक दलहरू आन्तरिक लोकतन्त्रभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित बन्छन्, तब उनीहरू जनताको अपेक्षा पूरा गर्नभन्दा सत्ता जोगाउन बढी केन्द्रित हुन सक्छन्। यसले दलहरूबीचको वैचारिक भिन्नता पनि क्रमशः कम हुँदै जान्छ। परिणामस्वरूप, राजनीतिक दलहरू नाम फरक भए पनि व्यवहारमा उस्तै देखिन थाल्छन्। कतिपय अवस्थामा नेपाली कांग्रेस कम्युनिष्टजस्तो र कम्युनिष्ट दलहरू कांग्रेसजस्तो देखिन थालेको टिप्पणी समेत सुनिन्छ। यसले जनतामा राजनीतिक निराशा बढाएको छ।
राजनीतिक अस्थिरता, सरकारको बारम्बार परिवर्तन, सत्ता समीकरणको खेल र सीमित नेताहरूको प्रभुत्वले विकास र सुशासनमा पनि असर पारेको छ। जनताले लोकतन्त्रबाट अपेक्षा गरेका आर्थिक समृद्धि, रोजगारी, सुशासन र सामाजिक न्यायका सवालहरू पछाडि परेका छन्।
यद्यपि, हालका वर्षहरूमा नेपाली राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको प्रवेश, वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूको उदय र जनताको बढ्दो राजनीतिक सचेतनाले परिवर्तनको संकेत दिएको छ। मतदाताहरू अब केवल पुराना नाराभन्दा परिणाममुखी राजनीति खोज्न थालेका छन्। यसले स्थापित दलहरूलाई पनि आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य बनाएको छ।
नेपालको लोकतन्त्रलाई अझ सुदृढ बनाउन राजनीतिक दलहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्व हस्तान्तरणको संस्कार, युवालाई अवसर र नीति तथा विचारमा आधारित प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ। लोकतन्त्रको सुन्दरता नै यही हो कि कुनै पनि व्यक्ति वा समूह सधैंका लागि सत्ताको केन्द्रमा रहँदैन। जनताको विश्वास र सहभागिताबाट नयाँ नेतृत्व उदाउँछ र राष्ट्रलाई नयाँ दिशातर्फ अगाडि बढाउँछ।
नेपालले यदि सीमित नेतृत्वको दुष्चक्र तोडेर संस्थागत लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्यो भने मात्र लोकतन्त्रको वास्तविक लाभ जनतासम्म पुग्नेछ। यही परिवर्तनले देशलाई स्थायित्व, सुशासन र समृद्धितर्फ लैजान सक्छ।
