11/08/2026
Matalaadda Gobolka Banaadir: Muqdisho Ma Caasimad Qaran oo Keliya, Mise Deegaan Leh Xuquuqdiisa?
Qore: Garyaqaan Dr. Yasin Ahmed Osman
Muqdisho waa magaalo aan la isku khaldi karin. Waa Caasimadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, waa xarunta siyaasadda iyo maamulka qaranka, waana magaalada ay ku kulmaan dhammaan qaybaha bulshada Soomaaliyeed. Laakiin isla waqtigaas, Muqdisho waa magaalo leh taariikh, bulshooyin asal ah, dhaqan iyo deegaan gaar ah oo aan la tirtiri karin marka laga hadlayo mustaqbalka siyaasadeed ee Gobolka Banaadir.
Halkaas ayay ka dhalanaysaa doodda ugu weyn: Sidee loo heli karaa nidaam matalaad oo ilaalinaya xaqa Muqdisho ay u leedahay inay noqoto caasimadda ummadda Soomaaliyeed, isla markaana aqoonsanaya xuquuqda iyo matalaadda bulshada deegaanka?
Muqdisho qof walba waa u furan tahay, laakiin taariikhdeeda lama tirtiri karo
In Muqdisho ay tahay caasimad qaran macnaheedu ma aha in taariikhdeeda iyo bulshooyinkii deegaanka lagu noolaa laga saaro sawirka.
Muqdisho qarniyo badan waxay ahayd magaalo ganacsi, dhaqan iyo siyaasadeed oo ay ku wada noolaayeen bulshooyin kala duwan. Waxaa si gaar ah loo xusaa Beelweynta Mudulood iyo Beelaha Banaadiriga ah, kuwaas oo xiriir taariikhi iyo bulsho oo qoto dheer la leh magaalada iyo Gobolka Banaadir.
Sidaas darteed, waxaa khalad ah in la yiraahdo: “Maadaama Muqdisho ay tahay caasimad, cid gaar ah xaq kuma laha inay sheegato xiriir deegaan ama taariikhi.”
Sidoo kale, waxaa khalad noqon karta in la yiraahdo: “Maadaama ay jiraan bulshooyin asal iyo taariikh gaar ah leh, Muqdisho ma aha magaalo ay dhammaan Soomaalidu xaq ugu leeyihiin inay ku noolaadaan.”
Labada aragti midkoodna ma dhammaystirna.
Muqdisho waa caasimad Soomaaliyeed, Banaadirna waa deegaan leh taariikh iyo bulshooyin mudan in la aqoonsado.
Matalaaddu ma aha takoor
Doodda matalaadda Gobolka Banaadir waa in laga saaraa fahamka ah in matalaad gaar ahi ay si toos ah u tahay takoor.
Dalal badan oo dunida ka mid ah waxay leeyihiin nidaamyo gaar ah oo lagu ilaaliyo matalaadda caasimadaha, dhulalka taariikhiga ah ama bulshooyinka deegaanka, iyadoo isla waqtigaas la ilaalinayo muwaadinnimada iyo xuquuqda guud.
Soomaaliya waxay u baahan tahay inay sameyso isla fahamkaas: matalaad deegaan oo cad, laakiin aan noqon nidaam lagu diido muwaadin Soomaaliyeed xaqiisa.
Haddii qof Soomaaliyeed uu Muqdisho yimaado si uu u shaqeysto, wax u barto, ganacsi u sameysto ama ugu noolaado si nabad ah, waa inuu helaa xuquuqdiisa muwaadinimo.
Laakiin haddii laga hadlayo cidda matalaysa dadka deegaanka Banaadir iyo danaha gaarka ah ee magaalada, waa in la sameeyo nidaam sharci iyo siyaasadeed oo si cad uga jawaaba su'aashaas.
Mudulood iyo Banaadiri: matalaadda deegaanka waa in la aqoonsadaa
Aragtida taageeraysa matalaad gaar ah waxay ku doodaysaa in Beelweynta Mudulood iyo Beelaha Banaadiriga ah ay leeyihiin xiriir taariikhi iyo deegaan oo gaar ah oo la xiriira Muqdisho iyo Banaadir.
Haddii aragtidan la qaato, waa in si cad loo kala saaraa laba heer:
Heerka koowaad: Muqdisho waa caasimadda qaranka, sidaas darteed dhammaan Soomaalidu waxay xaq u leeyihiin inay ku noolaadaan oo ay ka qaybqaataan nolosheeda.
Heerka labaad: Bulshooyinka deegaanka ee leh xiriir taariikhi iyo deegaan waa in aan laga qaadin xaqa ay u leeyihiin inay yeeshaan cod iyo matalaad ku saabsan arrimaha deegaanka iyo maamulka Banaadir.
Beelaha kale ee Soomaaliyeed ee ku nool Muqdisho waxay iyaguna yihiin muwaadiniin iyo qayb muhiim ah oo bulshada magaalada ka mid ah. Haddii la doonayo in la adeegsado fikradda ah “xubinnimo sharafeed”, waa in taas loo fahmaa qaab bulsho iyo siyaasadeed oo aan meesha ka saarayn xuquuqda muwaadinimo ama aan abuureyn muwaadiniin darajooyin kala duwan leh.
Dhibaatada dhabta ahi waa maqnaanshaha heshiis siyaasadeed
Sanado badan waxaa la hadal hayay Gobolka Banaadir, balse su'aasha aasaasiga ah weli si buuxda loogama jawaabin:
Banaadir ma yeelanayaa matalaad siyaasadeed oo u dhiganta miisaankiisa dadweyne, dhaqaale iyo siyaasadeed?
Muqdisho waxay hoy u tahay hay'adaha dowladda federaalka, xarumaha ganacsiga, safaaradaha, ururrada bulshada iyo qayb weyn oo ka mid ah dhaqaalaha dalka.
Laakiin caasimad leh miisaankaas waxay u baahan tahay nidaam matalaad oo qeexan, sharciyeysan oo joogto ah.
Ma aha in arrinta Banaadir mar kasta loo isticmaalo heshiis siyaasadeed oo ku meel gaar ah. Waa in la sameeyo xal dastuuri ah oo waara.
Maxaa xal noqon kara?
Waxaa la soo jeedin karaa dhowr waddo:
1. Matalaad siyaasadeed oo gaar ah:
Gobolka Banaadir waa in loo sameeyo matalaad siyaasadeed oo u dhiganta muhiimaddiisa iyo tirada dadkiisa, iyadoo la ilaalinayo xuquuqda bulshada deegaanka.
2. Maamul caasimadeed oo awood leh:
Dowladda Hoose ee Xamar waa in la siiyo awood maamul, dhaqaale iyo adeeg-bixin oo ku filan caasimad qaran.
3. Heshiis cad oo ku saabsan matalaadda bulshada deegaanka:
Waa in la abuuro hannaan ay bulshada taariikh ahaan iyo deegaan ahaan ugu xiran Banaadir uga qaybqaataan go'aamada khuseeya deegaanka.
4. Xuquuq siman oo muwaadinimo:
Qof kasta oo Soomaali ah oo Muqdisho ku nool waa inuu leeyahay xuquuqdiisa muwaadinimo, iyadoo aan loo kala saarin asal, qabiil ama meesha uu ka yimid.
5. Dastuur iyo sharci:
Arrinta Banaadir waa in laga saaraa muranka aan dhammaadka lahayn ee siyaasadda, laguna xalliyo Dastuur, sharci iyo heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.
Caasimaddu ma noqon karto meel cid gaar ah laga eryo
Waxaa jira khatar weyn marka doodda matalaadda deegaanka loo rogo dood ku saabsan cidda xaqa u leh inay Muqdisho ku noolaato.
Muqdisho waa caasimadda Soomaaliya.
Sidaas darteed, qof Soomaaliyeed oo ka yimid Hargeysa, Baydhabo, Kismaayo, Garoowe, Beledweyne, Boosaaso ama meel kasta oo Soomaaliya ka mid ah ma aha qof shisheeye ku ah caasimaddiisa.
Laakiin sidoo kale, xaqa muwaadin Soomaaliyeed inuu Muqdisho ku noolaado ma tirtirayo xaqa bulshooyinka deegaanka ay u leeyihiin inay cod ku yeeshaan maamulka iyo mustaqbalka deegaankooda.
Labada xaq waa la wada ilaalin karaa.
Gunaanad: Muqdisho waxay u baahan tahay heshiis, ma aha muran aan dhammaan
Doodda Gobolka Banaadir ma aha inay noqoto dagaal u dhexeeya “Caasimad Soomaaliyeed” iyo “deegaan gaar ah.”
Labadaas xaqiiqo way wada jiri karaan.
Muqdisho waa caasimadda dhammaan Soomaalida, Banaadirna waa deegaan leh taariikh, bulsho iyo xuquuq siyaasadeed oo u baahan in si sharci ah loo qeexo.
Haddii Soomaaliya rabto inay dhisto dowlad federaal ah oo caddaalad ku dhisan, waa inay si daacad ah uga jawaabtaa su'aasha Banaadir.
Waxaan u baahanahay nidaam oranaya:
«Muqdisho waa caasimadda ummadda Soomaaliyeed; dadka deegaanka Banaadirna waa inay helaan matalaad iyo maamul cadaalad ah; dhammaan muwaadiniinta Soomaaliyeedna waxay leeyihiin xuquuq siman oo ay ku noolaadaan, uga shaqeystaan, wax uga bartaan, ugana qaybqaataan nolosha caasimadda.»
Taasi waa waddada u dhexeysa xuquuqda deegaanka, midnimada qaranka iyo caddaaladda siyaasadeed.
Banaadir xal ayuu u baahan yahay—ma aha ballan kale oo siyaasadeed.