27/06/2026
MỘT CÂU HỎI HAY VÀ TRẢ LỜI CỦA NNC BÙI VĂN NAM SƠN SAU BUỔI GIỚI THIỆU JACQUES LACAN - NHÌN TỪ TRIẾT HỌC
CÂU HỎI: Về Đạo đức của Ham muốn và sự ngụy tín của trào lưu Self-help
Trong mục 8.3 của bài giảng về mệnh đề: “Đừng nhượng bộ về ham muốn của mình”, có ví dụ về “một nghệ sĩ từ bỏ việc sáng tác tác phẩm để đời chỉ vì muốn kiếm tiền nhanh bằng các sản phẩm giải trí rẻ tiền” và khuyến khích mọi người hãy có “ước mơ” và “bảo vệ một không gian thiêng liêng tuyệt đối cho khao khát chân thật nhất của mình. Đó là sự tự do hiện sinh cao cả nhất.”. Thật xúc động khi nghe như vậy. Tuy nhiên, điều băn khoăn là Désir của Lacan không phải cái có thể “đạt được”, như trường hợp Antigone là mẫu hình: Antigone không nhượng bộ về désir khi từ chối thoả hiệp với Creon - cô đi tới cái chết để giữ vị thế của mình. Đây không phải theo đuổi mơ ước mà giữ vị thế trong cấu trúc bi kịch, vì désir gắn với manque - thiếu, nên đạo đức của désir là đạo đức của giữ vị thế đối với thiếu, không phải đạo đức của theo đuổi thoả mãn.
Trào lưu self-help giả định: có ước mơ → theo đuổi → đạt được → hạnh phúc, nhưng cấu trúc nền tảng của Lacan bác bỏ: désir không có đối tượng có thể đạt được (vì objet a là khoảng trống cấu trúc thiếu hụt), và “sự đạt được” sẽ giết chết désir (vì désir vận hành ở chế độ đuổi, không phải nắm), rõ ràng Lacan cảnh báo về huyễn tưởng/fantasme hạnh phúc, và bản thân “tự do hiện sinh cao cả nhất” như đã đề cập ở trên cũng có thể là một fantasme mới. Lacan đã từng nói: “l'analyse n'est pas faite pour rendre les choses agréables” (tâm phân học không nhằm làm cho mọi thứ dễ chịu). Vậy phải chăng cách đọc mềm hoá Lacan theo kiểu self-help có thể dẫn đến hiểu sai Lacan? Và mệnh đề trên nên hiểu như thế nào cho chính xác nhất trong bối cảnh hiện nay?
CÂU TRẢ LỜI CỦA DIỄN GIẢ
Bằng việc đưa hình tượng Antigone, khái niệm sự thiếu hụt/manque, đối tượng a nhỏ/objet a và huyễn tưởng/fantasme vào để “giải cấu trúc” cho thấy khi cố gắng dùng ngôn ngữ đời thường để minh họa một lý thuyết phức tạp như của Lacan, chúng ta rất dễ trượt chân vào vũng lầy của trào lưu Self-help hoặc Tâm lý học Cái Tôi (Ego Psychology)!
Câu trả lời ngắn gọn là: đúng! Việc “mềm hóa” Lacan theo kiểu Self-help chính xác là một sự đơn giản hóa tư tưởng của ông. Vì thế, ta nên dành thời gian đi sâu hơn vào Seminar VII: Đạo đức của Tâm phân học.
1. Sự ngụy tín của Self-help và Ảo tưởng về “Sự thỏa mãn”
Đúng là logic của Self-help là logic hướng đích (teleological), phục vụ cho sự vỗ béo Cái Tôi (Ego). Nó giả định rằng sự thiếu hụt là một “lỗi” hay một “khuyết điểm” có thể được lấp đầy bằng các thành tựu (có ước mơ → nỗ lực → đạt được → hạnh phúc). Lacan gọi những thành tựu, sự yên ổn, tài sản, danh tiếng, sự thăng tiến này là “những thiện ích / hàng hóa” (les biens / goods). Với Lacan, Ham muốn vô thức (Désir) tuyệt đối không nằm cùng chiều kích với những “les biens” đó. Ham muốn sinh ra từ nhát cắt thiến hoạn, bám rễ vĩnh viễn vào Sự thiếu hụt. Đối tượng a nhỏ/Objet petit a không phải là cái cúp vàng ở cuối đường đua để ta cầm lên; nó là một cái hố đen. Nếu ta ảo tưởng rằng mình “đạt được” đối tượng, ham muốn sẽ lập tức chết ngạt, kéo theo đó là sự trống rỗng ê chề hoặc sự lo âu tột độ (angoisse). Do đó, đạo đức học của Lacan không phải là đạo đức của sự “vươn tới hạnh phúc”, mà chính xác như ta đã đúc kết: Đó là đạo đức của việc bảo vệ vị thế đối diện với sự thiếu hụt.
2. Antigone và sự chối từ “phục vụ những tiện ích” (Le service des biens)
Việc đưa Antigone vào đây là một minh chứng hoàn hảo nhất. Tại sao Lacan tôn vinh Antigone là hiện thân tuyệt đối của mệnh lệnh: “Đừng nhượng bộ về ham muốn của mình”?
Vua Creon ở đây đại diện cho “Sự phục vụ những tiện ích” (Le service des biens). Creon đại diện cho luật pháp, sự an toàn, lợi ích chung và Nguyên tắc khoái lạc (Pleasure principle). Creon khuyên (và ép) Antigone: “Hãy ngoan ngoãn, bỏ cái xác của anh trai cô đi, hãy lấy chồng, sinh con và sống bình yên”. Creon đang chào mời Antigone một gói “hàng hóa hạnh phúc” chuẩn mực của xã hội. Nhưng Antigone gạt phăng tất cả. Cô quyết đi chôn cất anh trai mình KHÔNG PHẢI vì một “ước mơ” để rồi hy vọng sau đó mình sẽ được vinh danh hay hạnh phúc. Cô bước ra ngoài nguyên tắc khoái lạc, tiến thẳng vào lãnh địa của Xung năng chết (Pulsion de mort). Cô chấp nhận trạng thái “giữa hai cái chết” (l'entre-deux-morts) - chết về mặt biểu trưng (bị xã hội loại trừ) trước khi chết về mặt thể xác. Cô không nhượng bộ, không phải vì cô mộng mơ, mà vì cô giữ vững lập trường của mình đối diện với chân lý của sự thiếu hụt. Nếu cô thỏa hiệp với Creon để lấy sự bình yên, cô sẽ sống sót, nhưng bản thể/tính chủ thể (subjectivity) của cô sẽ bị hủy diệt hoàn toàn. Cô nói “không” với Creon vì cô không thể làm khác được.
3. Trả lại ví dụ về “Người nghệ sĩ”
Trong tinh thần đó, xin đính chính và gột rửa lớp áo “self-help” của ví dụ về người nghệ sĩ trong bài giảng:
Nếu người nghệ sĩ từ chối làm nhạc thị trường để theo đuổi tác phẩm của đời mình vì âm thầm tin rằng: “Chỉ cần tôi kiên trì, một ngày nào đó thế giới sẽ công nhận, tác phẩm sẽ thành kiệt tác và tôi sẽ hạnh phúc viên mãn” → Đây chính là một Huyễn tưởng (Fantasme) lừa dối. Anh ta vẫn đang mắc kẹt trong cõi Tưởng tượng, vẫn đang quỵ lụy ánh nhìn của Tha nhân Lớn.
Một người nghệ sĩ chân chính hiểu theo nghĩa Lacan từ chối sự dễ dãi của thị trường vì anh ta thấu suốt một chân lý bi đát: “Nếu tôi cất cọ vẽ đi để làm hài lòng Creon (thị trường), tôi sẽ có tiền, sẽ an toàn. Nhưng ngay khoảnh khắc tôi dùng “hàng hóa” đó để bịt kín lỗ hổng hiện sinh của mình, cái cốt tủy đứt gãy làm nên sự tồn tại của tôi sẽ chết. Tôi vẽ bức tranh này, dù biết nó có thể khiến tôi chết trong nghèo đói, cô độc và điên loạn. Tôi vẽ nó không phải để mưu cầu hạnh phúc, mà vì tôi không thể làm khác được”.
Hành động của anh ta mang tính bi kịch. Nó là sự trung thành với vết thương hiện sinh của mình, chứ không phải một kế hoạch đầu tư cho tương lai hạnh phúc.
4. “Tự do hiện sinh” có phải là một Huyễn tưởng (Fantasme) mới?
Thật nhạy bén khi cảnh giác với cụm từ “tự do hiện sinh cao cả”. Nếu ta hiểu nó theo nghĩa đơn giản (“Tôi hoàn toàn tự do vẽ nên cuộc đời của tôi”) - thì đúng, nó là một huyễn tưởng/fantasme nguy hiểm che đậy cấu trúc vô thức!
Sự “tự do” ở điểm tận cùng của tâm phân học Lacan mang màu sắc lạnh lẽo hơn rất nhiều. Nó là trạng thái “Bần cùng hóa chủ quan” (La destitution subjective), là khoảnh khắc ta Đi xuyên qua huyễn tưởng (La traversée du fantasme). Lúc này, ta trần trụi nhận ra Tha nhân Lớn không tồn tại (xã hội này có nhiều lỗ hổng, vô nghĩa), và đối tượng a nhỏ (objet a) ta khao khát cũng chỉ là hư không. “Tự do” ở đây là sự dũng cảm mang vác sự thiếu hụt/Manque của mình mà không cần ảo tưởng nào che chắn, không đổ lỗi, không đi ăn xin tình yêu hay sự cứu rỗi (sự cứu rỗi cũng là một dạng hàng hóa) từ thế giới bên ngoài nữa.
5. Hiểu mệnh lệnh này như thế nào trong bối cảnh hiện nay?
Trích dẫn này thật đắt giá: “L'analyse n'est pas faite pour rendre les choses agréables” (Tâm phân học không nhằm làm cho mọi thứ dễ chịu).
Trong bối cảnh xã hội tiêu dùng (như triết gia Slavoj Žižek phân tích), nơi cái Siêu tôi không còn cấm đoán như thời Freud mà liên tục ra mệnh lệnh: “Hãy vui lên! Hãy tận hưởng đi! Hãy sống hết mình! Hãy mua khóa học chữa lành này để tìm thấy đam mê!” (Sự cưỡng bách hưởng thụ - Injonction à j***r). Trong một thế giới bị ám ảnh bởi sự “tích cực độc hại” và ép buộc con người phải “viên mãn” như vậy, mệnh lệnh “Đừng nhượng bộ về ham muốn của mình” mang một ý nghĩa kháng cự triệt để:
- Đó là sự dũng cảm từ chối tham gia vào trò chơi hạnh phúc bắt buộc.
- Đó là quyền được phép thiếu hụt: Đừng nhượng bộ ham muốn có nghĩa là đừng bán rẻ nỗi đau, sự thiếu hụt, hay cái “triệu chứng” lởm chởm (sinthome) của riêng ta chỉ để đổi lấy một vỏ bọc bình thường, ngoan ngoãn, “đã được chữa lành” mà xã hội đang ép ta khoác lên.
- Đó là sự khước từ “tiện ích dễ dãi” (les biens): Đừng đem cái lõi chân thật, đứt gãy của mình ra để trao đổi lấy sự an toàn và những lời vuốt ve công nhận từ hệ thống.
------
Thong D**g Ngẫm Ngợi 06 | TÂM PHÂN HỌC NHÂN BẢN: ERICH FROMM NHÌN TỪ TRIẾT HỌC là buổi cuối cùng trong chuỗi chương trình kỷ niệm 170 năm sinh của Sidmund Freud sẽ diễN ra từ 15g00-18g00, thứ Bảy, 04.07.2026.
🌼LINK ĐĂNG KÝ: https://forms.gle/PpacdbEBDSTAFSvi8
