03/09/2026
وجه تسمیه کلنگار - لوگر
درباره ریشه و وجه تسمیه ی «کلنگار» دو روایت و دو دیدگاه متفاوتی وجود دارد. با توجه به نبودِ اسناد تاریخی و زبانشناختیِ کافی برای اثبات قطعی یکی از این دیدگاهها، بهتر است این روایتها با رویکردی پژوهشی و بدون داوری قطعی مطرح شوند. آنچه در ادامه میآید، عمدتاً بر پایهٔ روایتهای محلی، فرهنگ شفاهی و برخی برداشتهای تاریخی و جغرافیایی شکل گرفته است. که نگارنده در مرکز تحقیقات لوگر شناسی روی آن کار کرده است.
روایت نخست: «کلنگزار »
در یکی از روایتهای محلی، نام «کلنگار» با پرندهٔ مهاجر «کلنگ» یا «درنا» ارتباط داده میشود. بر اساس این روایت، این منطقه در گذشته به دلیل وجود آبگیرها، تالابها، نیزارها و پوشش طبیعی گسترده، محل توقف و استراحت پرندگان مهاجر بوده است.
بر مبنای این دیدگاه، نام اصلی منطقه «کلنگزار» بوده؛ یعنی سرزمینی که محل تجمع یا فرود کلنگها و دیگر پرندگان مهاجر بوده است. سپس این واژه در گذر زمان دچار تغییر آوایی و زبانی شده و به صورت «کلنگار» درآمده است.
طرفداران این روایت به ویژگیهای طبیعی منطقه استناد میکنند و باور دارند که منطقه ی کلنگار در گذشته دارای زمینهای بکر، بیشهزارها و آبگیرهای طبیعی بوده است. «حوضکها» نیز در میان مردم محل بهعنوان یکی از یادگارهای آبگیرهای قدیمی منطقه شناخته میشود.
از نظر جغرافیایی نیز مسیرهای مهاجرت پرندگان میان مناطق گرمتر و سردتر، بخشهایی از افغانستان و آسیای مرکزی را دربر میگیرد. بنابراین، حضور پرندگان مهاجر در مناطق دارای آب و پوشش گیاهی وسیعی مثل کلنگار در افغانستان از نظر طبیعی امکانپذیر بوده است؛ اما یاد اور می شوم که ارتباط مستقیم این پدیده با نام «کلنگار» نیازمند شواهد بیشتر تاریخی و زبانشناختی بیشتری است.
در روایتهای محلی همچنین گفته میشود که پیش از گسترش آبادیهای امروزی، بخشهایی از این سرزمین به ویژه سمت غرب رودخانه لوگر در کلنگار پوشیده از بیشه و آبگیر بوده و با گسترش سکونت، کشاورزی و آبادانی، چهره ی طبیعی منطقه به تدریج تغییر کرده است.
بر اساس شواهد تاریخی، ورود و استقرار خواجه ملک سبزعلی ـ رحمهالله علیه در سال ۹۱۳ هجری قمری از غوریان هرات به این منطقه و شکلگیری قلعه ای بزرگی که بعد ها به ده کلنگار شهرت یافت، نقطهٔ مهمی در روند آبادانی و توسعه ی این منطقه بوده است. پس از آن، با افزایش جمعیت و رونق کشاورزی، بخشهای وسیعی از زمینهای بکر به زمینهای زراعتی و باغی تبدیل شده و دهات و قلعه ها و سکونتگاههای جدید شکل گرفتهاند.
همچنین در منابع تاریخی مربوط به منطقهٔ لوگر، از فراوانی حیوانات وحشی و اهمیت شکارگاههای این ناحیه در دورههای تاریخی یاد شده است. چه در عصر کابل شاهان و چه در عصر بعد از اسلام و دوره غزنویان تا بابریان،. در «بابرنامه» نیز به وفپر وجود حیوانات وحشی به استثنای شیر در لوگر اشاره شده است. با این حال، برای نسبتدادن دقیق این موضوع به محدودهٔ امروزی کلنگار، بررسی منابع اصلی و تعیین جغرافیای تاریخی منطقه ضروری است. و ما درهمین حد بسنده می کنیم.
روایت دوم: «گلنگار»
روایت دیگری که در میان مردم کلنگار و منطقه لوگر به صورت شفاهی و سینهبهسینه نقل شده، نام «کلنگار» را با «گلنگار» مرتبط میداند.
بر اساس این روایت، نام تاریخی «لوگر» نیز با شخصیتی به نام «لهوکرنا» ارتباط دارد. در این داستان، لهوکرنا حاکمی در دوران باستان معرفی می شود که دو دختر به نامهای «گلنگار» و «گلبهار» داشته است.
بر پایه ی همین روایت، منطقهای که امروز «کلنگار» نامیده میشود، در اصل «گلنگار» بوده و نام «گلبهار» در ولایت پروان نیز به دختر دیگر او نسبت داده میشود. در ادامهٔ این روایت گفته میشود که نام «گلنگار» در اثر تغییرات زبانی و و آوایی و نیز گذشت زمان، به تدریج تغییر یافته و به صورت «کلنگار» درآمده است.
همچنین در همین روایت، واژهٔ «لهوکرنا» منشأ نام «لوگر» دانسته شده و گفته میشود که این نام در گذر زمان از صورتهایی مانند «لهوگرد» و «لهوگر» به «لوگر» تبدیل شده است. که مقاله ی استاد شاه محمود محمود مورخ با اعتبار کشور و لوگر بر همین مبنا تاکید دارد.« لوگر در آثار و استاد تاریخی »
با این حال، باید تأکید کرد که این روایت در حال حاضر بیشتر در چارچوب تاریخ شفاهی و فرهنگ روایی مردم منطقه قابل بررسی است و برای اثبات آن به اسناد تاریخی، کتیبهها، متون کهن و مطالعات زبانشناختی تطبیقی نیاز است.
جمعبندی
هر دو روایت، یعنی «کلنگزار» و «گلنگار»، بخشی از روایتهای محلی دربارهٔ وجه تسمیهٔ کلنگار را تشکیل میدهند و از نظر فرهنگی و تاریخی شایستهٔ ثبت و بررسی هستند.
با این حال، میان «روایت محلی» و «واقعیت تاریخی اثباتشده» باید تفاوت قائل شد. تا زمانی که اسناد دستاول تاریخی، کتیبهها، منابع جغرافیایی قدیم یا مطالعات معتبر زبانشناختی، یکی از این دیدگاهها را تأیید نکند، نمیتوان با اطمینان و دقیق گفت که کدام روایت منشأ واقعی نام «کلنگار» است.
از اینرو، مناسبترین رویکرد آن است که هر دو روایت بهعنوان فرضیهها و روایتهای تاریخی ـ فرهنگی منطقه ثبت شوند و امید است پژوهشگران، استادان دانشگاه، زبانشناسان، تاریخپژوهان و بزرگان محلی با بررسی اسناد و شواهد موجود، در روشنشدن ریشهٔ واقعی این نام سهم بگیرند.و بر غنای مطلب و اگاهی ما بیفزایند.
قابل باداوری می دانم که ثبت روایتهای شفاهی به معنای تأیید قطعی آنها نیست؛ بلکه گامی برای حفظ حافظهٔ تاریخی یک سرزمین و فراهمکردن زمینهٔ پژوهشهای علمی آینده است.
امید است پژوهشهای آینده مرکز تحقیقات لوگرشناسی بتواند با استفاده از اسناد تاریخی، کتیبهها، نسخههای خطی، نقشههای قدیمی، نامهای جغرافیایی و مطالعات زبانشناختی، پاسخ دقیقتری برای این پرسش تاریخی ارائه کند که:«نام کلنگار از کجا آمده و این نام از چه زمانی بر این سرزمین گذاشته شده است؟»
خواجه محمد نعیم قادری
پنج شنبه ۱۲ سنبله ۱۴۰۵
دالاس- تکزاس
#ادمن شورای انسجام عرب های لوگر
