13/09/2026
SHKOLLA DHE FUQIA PËR T’U BËRË NJERI
Njeriu vjen në botë pa e ditur se çfarë është bota. Vjen me nevoja, me shqisa, me mundësi ende të pazgjuara. Duhet të mësojë të ecë, të flasë, të njohë fytyrat dhe të dallojë rrezikun.
Por rritja i kërkon diçka më të vështirë. Ai duhet të kuptojë veten, të jetojë me të tjerët dhe t’i japë një drejtim lirisë së tij.
Në këtë udhëtim, shkolla (edukimi) bëhet mënyra përmes së cilës jeta njerëzore fiton vetëdije për veten.
Kjo arsye e përkufizon shkollën si një hapësirë ku njerëzimi ia beson përvojën e vet një qenieje që sapo ka filluar ta zbulojë jetën.
Brenda saj takohen kohë të ndryshme.
E shkuara, me dijet dhe gabimet e saj.
E tashmja, me pyetjet që kërkojnë përgjigje.
E ardhmja, ende e padukshme, e ulur në një bankë.
Çdo fëmijë sjell aty mundësinë e diçkaje që bota nuk e ka njohur ende. Shkolla duhet ta ruajë këtë mundësi, ndërsa e ndihmon të marrë formë.
Në themel të saj duhet të qëndrojë një besim i guximshëm sipas së cilit njeriu mund të bëhet më shumë sesa i kanë lejuar rrethanat e lindjes së vet. Prejardhja e ndikon jetën, por përmes shkollimit ajo mund të pushojë së qeni një kufi i pakapërcyeshëm. Një libër mund të hapë një horizont përtej vendit ku jetojmë.
Një pyetje mund të lëkundë një bindje të trashëguar.
Një mësues mund të shohë te nxënësi një aftësi që askush, as vetë nxënësi, nuk e kishte dalluar.
Këtu fillon pikërisht fuqia çliruese e shkollës.
Njeriu që mëson fiton mundësinë të shqyrtojë atë që më parë vetëm e pranonte.
Ai zbulon se zakoni mund të vihet në diskutim, se autoriteti mund të gabojë, se bindjet e veta kanë nevojë për arsye.
Ky zbulim sjell edhe shqetësim.
Të mendosh, do të thotë të heqësh dorë nga rehatia e disa sigurive. Ka çaste kur një pyetje e ndershme të lë më të vetmuar se një përgjigje e pranuar nga të gjithë.
Prandaj shkolla kërkon kurajë. Kurajën për të thënë «nuk e di», për të pranuar gabimin, për të ndryshuar mendim pa e përjetuar ndryshimin si humbje të vetes.
Një mendje e shkolluar e kupton se dinjiteti i saj qëndron edhe te aftësia për t’u korrigjuar. Ajo mëson t’i kërkojë bindjes prova dhe dyshimit një drejtim.
Por dija që transmeton shkolla mbart dhe një pyetje të fortë që lidhet me atë se çfarë do të bëjmë me fuqinë që shkolla na jep?
Mund të njohësh ligjet e natyrës dhe ta përdorësh njohjen për të shkatërruar.
Mund ta zotërosh gjuhën dhe ta vësh në shërbim të mashtrimit.
Mund të arsyetosh me hollësi për t’i gjetur padrejtësisë një justifikim. Aftësia intelektuale, e vetme, nuk e përcakton vlerën njerëzore të veprimit. Shkolla merr thellësi kur e vendos dijen përballë ndërgjegjes, kur pyetjes «si bëhet?» i shton dhe pyetjen «çfarë pasoje ka për tjetrin?».
Tjetri është prova më e vështirë e shkollimit tonë. Është e lehtë të flasësh për njerëzimin por shumë e vështirë të dëgjosh njeriun që të kundërshton.
Është e lehtë të njohësh përkufizimin e drejtësisë, por më e vështirë është të jesh i drejtë kur prej padrejtësisë përfiton vetë. Dija e marrë nëpërmjet shkollimit bëhet pjesë e karakterit kur ajo ndërhyn në mënyrën si sillemi, si ushtrojmë pushtetin dhe si trajtojmë dikë që nuk ka fuqi të na përgjigjet.
Në këtë proces, mësuesi ka një përgjegjësi të veçantë.
Ai duhet ta udhëheqë nxënësin drejt çastit kur ky mund të gjykojë vetë, madje edhe ta kundërshtojë me arsye atë që i është mësuar. Autoriteti i tij përmbushet duke rritur pavarësinë e tjetrit.
Ka një bujari të thellë në këtë punë sepse je ti si mësuese që duhet t’i japësh dikujt, mjetet për të shkuar më larg se ti.
Prej këtej buron edhe marrëdhënia e shkollimit me lirinë.
Liria kërkon aftësinë për të kuptuar zgjedhjet, për të dalluar dëshirën personale nga ndikimi i jashtëm dhe për të mbajtur përgjegjësi për pasojat.
Një shoqëri e lirë ka nevojë për njerëz që dinë ta përdorin gjykimin e tyre. Shkolla e ushqen këtë aftësi sa herë që e trajton pyetjen me seriozitet dhe dinjitetin e nxënësit me respekt.
Ndoshta fuqia më e madhe e shkollimit (edukimit) qëndron te mundësia për të rifilluar. Njeriu mund të rishohë një paragjykim, të njohë një padrejtësi që dikur e pranonte, të zbulojë një kuptim që i kishte shpëtuar. Për sa kohë mund të mësojë, ai mbetet një qenie e papërfunduar.
Dhe pikërisht në këtë papërfundim jeton shpresa.
Brenda nesh ka ende vend për një njeri më të vetëdijshëm, më të lirë dhe më të përgjegjshëm dhe më të mirë falë shkollës.
