04/09/2026
NË SERBI KËMBANAT BIEN PËRSËRI
Nderimet shtetërore që Serbia po i bën kriminelit të luftës Ratko Mladić nuk janë kurrfarë befasie. Ato janë vetëm një tjetër konfirmim i rrugës pa krye në të cilën ky vend vazhdon të ecë me një verbëri të frikshme prej shumë dekadash.
Tolerimi i krimit shtetëror është shndërruar prej kohësh në një kulturë politike, shtetërore dhe shoqërore në Serbi. Dhe kjo nuk është më një çështje që i përket vetëm këtij vendi. Ajo kërkon një vlerësim shumë më serioz nga Bashkimi Europian, nga Shqipëria, nga vendet e rajonit dhe nga e gjithë bashkësia ndërkombëtare.
Ndarja nga e keqja dhe pendesa janë ndër cilësitë më të larta dhe më të domosdoshme morale, për të cilat kanë nevojë jo vetëm individët, por edhe shoqëritë dhe shtetet. Historia e re e Europës na ofron shembuj të fuqishëm se si kombet dhe shtetet janë përballur me krimet e luftës dhe me krimet shtetërore të së kaluarës.
Gjermania e pas Luftës së Dytë Botërore është shembulli më domethënës.
Ajo e pranoi përgjegjësinë shtetërore dhe kombëtare për krimet e tmerrshme të luftës, u përball me të kaluarën e saj, nxori mësime dhe, mbi këtë bazë, arriti të ndërtojë një shoqëri të drejtë, një ekonomi të shëndoshë dhe një shtet të përgjegjshëm në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Gjermania nuk ka hezituar dhe nuk heziton as sot të përsërisë, para vetes dhe para botës, përgjegjësinë e saj për krimet e kryera gjatë Luftës së Dytë Botërore. Përkundrazi, ajo ka bërë që kjo përgjegjësi të jetë pjesë e kujtesës së saj kombëtare: në librat e shkollës, në art e kulturë, në media dhe në të gjithë debatin publik.
Pranimi i krimit, përulja përpara viktimave dhe reflektimi i thellë shoqëror nuk e kanë dobësuar Gjermaninë. Përkundrazi, ato janë bërë një nga themelet morale të suksesit të madh të Gjermanisë së pasluftës.
Krejt ndryshe është historia e Serbisë.
Serbia nuk arriti kurrë të distancohet në mënyrë të sinqertë dhe të plotë nga krimet e kryera gjatë luftërave ballkanike në fund të shekullit të njëzetë. Objektivat që nuk arriti t’i realizojë përmes luftës – ndër të tjera, zotërimin e Kosovës – i ka shndërruar në objektiva të politikës së saj shtetërore dhe, në një masë të caktuar, edhe në pjesë të narrativës kushtetuese të vendit.
Ata që bota i gjykoi dhe i dënoi si kriminelë lufte, Serbia i ngriti në piedestalin e heronjve kombëtarë.
Ratko Mladić është vetëm njëri prej tyre. Ndoshta më i njohuri për mizoritë e tij, por sigurisht jo i vetmi.
Këtu qëndron një nga dallimet më të thella mes Gjermanisë së pasluftës dhe Serbisë së pasluftërave ballkanike: mënyra se si një shoqëri përballet me fajin dhe me krimin e vet.
Filozofi i njohur gjerman Karl Jaspers, duke reflektuar mbi gjëmën gjermane pas Luftës së Dytë Botërore, shkruante se vetëm një komb që e njeh dhe e pranon fajin e tij mund ta kapërcejë rrënimin shpirtëror që shkakton totalitarizmi.
Në analizën e tij, Jaspers dallon disa forma të fajit. Fajin penal, i cili duhet të provohet në mënyrë objektive; fajin politik, që lidhet me veprimet e shtetarëve dhe përgjegjësinë politike; dhe fajin moral, i cili lidhet me parimet themelore të ndërgjegjes dhe mund të rëndojë edhe mbi dikë që zbaton urdhra ushtarakë apo politikë.
Por Jaspers shkon edhe më tej.
Ai dallon një tjetër trajtë faji, një faj që mund të rëndojë mbi një komunitet të tërë edhe në mungesë të akteve individuale kriminale. Ky është “faji metafizik”.
Jaspers e lidh këtë me solidaritetin e thellë mes qenieve njerëzore, me atë ndjenjë që i bën njerëzit bashkëpërgjegjës për padrejtësinë dhe krimin, veçanërisht kur ato kryhen në praninë ose në dijeninë e tyre.
Në këtë kuptim, Jaspers shkruan:
“Nëse unë dështoj që të bëj atë që unë mundem për të parandaluar një krim, unë jam fajtor gjithashtu. Nëse unë isha i pranishëm gjatë një vrasjeje dhe nuk e rrezikova jetën time për ta parandaluar atë, unë ndihem fajtor në një mënyrë jo qartësisht të perceptueshme në terma ligjorë, politikë apo moralë. Fakti që unë jetoj, pasi një gjë e tillë ka ndodhur, rëndon mbi mua si një faj i pashlyeshëm.”
Faji metafizik, ose mungesa e solidaritetit absolut me qenien njerëzore si të tillë, sipas Jaspers, është një kategori që shkon përtej detyrimeve themelore morale.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga meritat më të mëdha të Gjermanisë së pasluftës: ajo arriti ta zbulojë, ta pranojë dhe ta përballojë edhe këtë dimension të fajit. Një faj që nuk trashëgohet si përgjegjësi juridike nga brezi në brez, por që bëhet pjesë e ndërgjegjes historike dhe morale të një shoqërie.
Edhe adoleshentët e sotëm gjermanë, që Luftën e Dytë Botërore e njohin vetëm nga librat dhe imazhet, rriten me vetëdijen për atë që ka ndodhur dhe me përgjegjësinë morale për të mos lejuar që ajo histori të përsëritet.
Kjo është pikërisht ajo që Serbia nuk ka arritur të bëjë.
Për fat të keq të vetë serbëve, të rajonit dhe të Europës, Serbia që pasoi Jugosllavinë pas luftërave ballkanike nuk arriti të kapërcejë krimin e vet. Nuk arriti të dalë përtej tij përmes pranimit, pendesës dhe një reflektimi të thellë kombëtar, për të ndërtuar një të ardhme të re.
Në vend të kësaj, krimi u mbulua me alibi, u relativizua, u mohua dhe, në jo pak raste, u shndërrua në mit.
Serbia mund të ndërtojë alibi dhe artificie për ta mohuar krimin. Mund të përpiqet të rishkruajë historinë dhe të shndërrojë kriminelët në heronj. Por krimet e papranuara nuk zhduken. Përkundrazi, ato mbeten aty, në ndërgjegjen e një shoqërie, dhe vazhdojnë të rëndojnë mbi të.
Mbi të gjitha, mbetet ai që Jaspers e quan faji metafizik: barra morale që bie mbi një shoqëri kur ajo nuk arrin të solidarizohet me viktimën dhe të distancohet nga krimi.
Kjo barrë nuk dëmton vetëm viktimat e së kaluarës. Ajo dëmton edhe vetë Serbinë.
Dhe, për sa kohë ky vend do të vazhdojë të ndjekë udhën pa krye të miteve, të viktimizimit dhe të heronjve të rremë, ai do të mbetet i burgosur i së kaluarës së vet. Një udhë që, në vend të Europës, të çon drejt një mesjete të errët politike dhe morale.
Në kushtet kur Serbia duket e paaftë për t’u vetëndriçuar, mbetet detyrë e Bashkimit Europian dhe e vendeve të tjera demokratike, përfshirë edhe Shqipërinë, që të ndërmarrin hapa më të vendosur për të hapur rrugën e arsyes në këtë vend.
Sepse Serbia është shumë në zemër të Europës për t’u lënë të ecë kuturu në terr.
Ajo që ndodh në Serbi nuk është vetëm një çështje serbe. Mohimi i krimit, glorifikimi i kriminelëve dhe ringjallja e miteve nacionaliste janë rreziqe që mund të prekin drejtpërdrejt paqen dhe stabilitetin e rajonit dhe të vetë Europës.
Europa e ka parë këtë film më parë.
Dhe e di shumë mirë se ku mund të çojë.
Nderimet serbe për Ratko Mladić nuk janë thjesht një akt simbolik. Ato janë një kambanë tjetër alarmi.
Një kambanë që bie për Europën, për rajonin, për Kosovën dhe për Shqipërinë.
Dhe këtë herë, Europa nuk duhet të bëjë sikur nuk e dëgjon.