14/08/2026
Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri
Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il avqustun 11-də Naxçıvan Muxtar Respublikasına həyata keçirdiyi səfər, dövlət başçısının bu diyara etdiyi 17-ci səfər olsa da, əhəmiyyəti baxımından adi bir işgüzar gediş-gəlişdən qat-qat artıq məzmun daşıyır. Səfər zamanı Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədə Prezident təkcə görülən işlərin siyahısını təqdim etməmiş, həm də Naxçıvanın timsalında Azərbaycanın strateji baxışını - təhlükəsizlikdən enerjiyə, nəqliyyatdan mədəni irsə qədər - bütöv bir mənzərə şəklində ortaya qoymuşdur. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, hər səfərin özünəməxsus mənası və konkret nəticələri olub, bu dəfə də istisna deyil.
Prezident İlham Əliyev çıxışında ilk növbədə Naxçıvanın müdafiə potensialının gücləndirilməsini prioritet məsələ kimi diqqətə çatdırmışdır. Bayrağın təqdim olunması mərasimi bu istiqamətdə görülən işlərin bariz nümunəsi olmuşdur - həm ən müasir hərbi texnika ilə təchizat, həm də yeni komanda qüvvələrinin yaradılması Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin son dövrdəki inkişaf tendensiyasını əks etdirir. Dövlət başçısının xatırlatdığı kimi, Naxçıvanda onun Sərəncamı ilə yaradılmış Əlahiddə Ordu Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ayrılmaz tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, muxtar respublikanın özünəməxsus coğrafi vəziyyəti - Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birbaşa sərhədinin olmaması - bu bölgənin təhlükəsizliyinə xüsusi diqqət tələb etdiyini bir daha ortaya qoyur. Prezident bunu ilk və başlıca şərt adlandıraraq, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin bu gün regionda söz sahibi olduğunu, Naxçıvandakı hərbi potensialın isə gündən-günə gücləndirildiyini bildirmişdir.
Səfər çərçivəsində baş tutan ən önəmli hadisələrdən biri Naxçıvan Sənaye Parkının təməlinin qoyulması olmuşdur. Bu park ərazi göstəricisinə görə Sumqayıt Sənaye Parkından sonra ölkədə ikinci yerdədir və Prezidentin təşəbbüsü ilə yaradılan digər sənaye parkları sırasına qoşulur. Onun əsas hədəfi iş yerlərinin yaradılması, işsizliyin azaldılması və Naxçıvanda müasir sənaye komplekslərinin formalaşdırılmasıdır. Bununla paralel olaraq sosial infrastrukturun - uşaq bağçalarının tikintisi və təmiri daxil olmaqla - inkişafına da xüsusi diqqət ayrılacağı bildirilmişdir. Sənaye Parkının tərkib hissəsi kimi nəzərdə tutulan 300 meqavat gücündə istilik elektrik stansiyasının inşası isə təkcə sənaye zonasının deyil, bütövlükdə muxtar respublikanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edəcək layihələrdən biridir.
Prezident İlham Əliyev müsahibəsində enerji məsələsinə geniş yer ayırmış və bu sahəni fiziki təhlükəsizlikdən sonra ölkə üçün ikinci ən vacib amil kimi xarakterizə etmişdir. Regionda enerji böhranının dərinləşmə riski, hərbi münaqişələrin və nəqliyyat zəncirlərinin qırılmasının doğurduğu qeyri-müəyyənlik fonunda Azərbaycanın mövqeyi əlverişli görünür - dövlət başçısının sözlərinə görə, bölgədə elektrik enerjisi ilə bağlı ciddi problemi olmayan nadir ölkələr sırasında Azərbaycan birincidir. Bu nailiyyət təsadüfi deyil: vaxtilə İran İslam Respublikası ilə imzalanmış qaz mübadiləsi sazişi nəticəsində Naxçıvan mübadilə yolu ilə tam təmin edilmiş, ölkə üzrə orta hesabla 96 faiz olan qazlaşma səviyyəsi Naxçıvanda artıq bir neçə ildir ki, 100 faizə çatdırılmışdır.
Bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı da diqqətdən kənarda qalmır. Aparılmış monitorinq və təhlillər Naxçıvanın Azərbaycan ərazisində Günəş enerjisinin istehsalı üçün ən əlverişli məkan olduğunu göstərmişdir. Artıq 600 hektardan çox ərazi bu məqsədlə müəyyənləşdirilib və orada yüzlərlə meqavat gücündə Günəş elektrik stansiyalarının tikintisi nəzərdə tutulur. Prezidentin qeyd etdiyinə görə, təkcə Günəş enerjisinin istehsalı Naxçıvanda ən azı 500, gələcəkdə isə hətta 1000 meqavata çatdırıla bilər, əsas məsələ isə bu enerjinin Türkiyə və İran istiqamətində, perspektivdə isə Avropaya doğru ixracı imkanlarının genişləndirilməsidir. Bununla yanaşı, batareya saxlanc qurğularının - birinci mərhələdə ən azı 100 meqavatlıq gücdə - qurulması da tapşırılmışdır ki, bərpaolunan mənbələrdən alınan enerji səmərəli şəkildə yığılıb istifadə edilə bilsin.
Müsahibənin mərkəzi mövzularından biri, şübhəsiz, Zəngəzur dəhlizi məsələsi olmuşdur. Prezident İlham Əliyev bu təşəbbüsün məhz Azərbaycanın öz təşəbbüsü olduğunu vurğulayaraq, İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatmasından sonra imzalanmış üçtərəfli bəyanatda bu dəhlizin əksini tapması üçün göstərdiyi qətiyyəti xatırlatmışdır. Bununla belə, bəyanatın imzalanmasından beş il ötsə də, Ermənistan tərəfindən bu istiqamətdə heç bir praktiki addım atılmaması dövlət başçısı tərəfindən "dözülməz hal" kimi qiymətləndirilmişdir. Vəziyyət yalnız Amerika Birləşmiş Ştatlarının bu prosesə qoşulması ilə hərəkətə gəlmiş, nəticədə 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilmiş tarixi Zirvə Görüşündə TRIPP adlanan layihənin icrasına start verilmişdir.
Bu layihənin çərçivəsində infrastruktur işləri artıq intensiv şəkildə davam etməkdədir. Horadiz–Ağbənd avtomobil yolu demək olar ki, başa çatdırılıb, dəmir yolunun tikintisi isə sürətlə irəliləyir. Naxçıvan istiqamətində Azərbaycan Dəmir Yolları Ordubad səmtində inşa işlərinə başlamış, yeni texniki-iqtisadi əsaslandırma əsasında yolun uzunluğu 194 kilometrə çatdırılacaqdır ki, bu da nəqliyyat dəhlizinin ən azı 15 milyon ton yükaşırma qabiliyyətinə malik olmasını təmin edəcək. Prezident bu layihəyə beynəlxalq investorların - o cümlədən Avropa İttifaqının nümayəndələrinin - marağını da diqqətə çatdırmış, nəzarət paketinin Azərbaycan dövlətinə məxsus qalması şərti ilə beynəlxalq konsorsium formasında əməkdaşlığa açıq olduqlarını bildirmişdir. Eyni zamanda vaxt itirməmək zərurətini vurğulayaraq, maraqlı tərəflərin tez razılaşmaya gəlməsinin vacibliyini önə çəkmişdir.
Dəhlizin strateji əhəmiyyəti təkcə Şərq-Qərb marşrutu ilə məhdudlaşmır. Naxçıvandan Culfa dəmiryol məntəqəsi vasitəsilə İrana açılacaq ikinci dəmir yolu xətti, dəhlizin eyni zamanda Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutunun da mühüm qoluna çevrilməsinə imkan yaradacaq. Prezidentin sözlərinə görə, açıq dənizlərə çıxışı olmayan Azərbaycan bu layihələr vasitəsilə Avrasiya nəqliyyat sistemində "bypass" edilə bilməyən mərkəzlərdən birinə çevrilir, Naxçıvan isə bu prosesin ürəyində dayanır.
Zəngəzur dəhlizinin miqyası nəqliyyatla məhdudlaşmır. Prezident bildirmişdir ki, Azərbaycanın əsas hissəsindən Ermənistan ərazisindən keçməklə Naxçıvana enerji xətlərinin çəkilməsi layihəsi artıq hazırdır, işğaldan azad edilmiş Cəbrayıl rayonunda bu məqsədlə xüsusi çevirici yarımstansiya inşa olunmuşdur. Dövlət başçısı Ermənistanın əsas enerji mənbəyinin köhnəlmiş atom elektrik stansiyası olduğunu və onun idarəetməsinin belə Ermənistanın öz əlində olmadığını xatırladaraq, əlavə enerji dəhlizinin, xüsusən mümkün böhran halında, qonşu ölkə üçün də faydalı ola biləcəyini vurğulamışdır. Onun sözlərinə görə, bu layihə təkcə elektrik xətləri ilə məhdudlaşmayacaq - gələcəkdə fiber-optik kabel, hətta zərurət yaranarsa, neft-qaz kəmərlərinin də bu marşrutdan keçirilməsi mümkündür.
Azərbaycanın enerji ixracı strategiyası bu il daha da genişlənir. Ölkə artıq Avropaya neft və qazla çıxdığı kimi, gələcəkdə elektrik enerjisi ilə də bu bazara qoşulmağı hədəfləyir. Bunun üçün Qara dəniz enerji kabeli layihəsinin texniki-iqtisadi əsaslandırılması artıq hazırdır, 2024-cü ilin noyabrında Qazaxıstan və Özbəkistan prezidentləri ilə birgə imzalanmış saziş çərçivəsində Xəzər dənizinin dibi ilə kabel çəkilişi də gündəmdədir. Prezident İlham Əliyevin sözləri ilə desək, Azərbaycan gələcəkdə həm elektrik enerjisini istehsal edən, qəbul edən, ötürən, həm də ixrac edən ölkə kimi özünü göstərəcək.
İqtisadi və infrastruktur layihələrindən danışarkən Prezident tarixi-mədəni irsin qorunmasına da xüsusi diqqət ayırmışdır. Qədim Atabəylər dövlətinin paytaxtı olmuş Naxçıvanın bir çox abidəsi dünya əhəmiyyətli tarixi dəyər daşıyır. Möminə xatun məqbərəsinin bərpası ilə bağlı görülən işlər dövlət başçısına təqdim edilmiş, məşhur naxçıvanlı memar Əcəmi Naxçıvaninin şərəfinə abidə ucaldılmışdır. Prezident vurğulamışdır ki, sosial-iqtisadi inkişaf və enerji təhlükəsizliyi nə qədər vacib olsa da, bütün bu işlərin təməlində millətin kimliyi, mənəvi ruhu, dili, mədəniyyəti və tarixi dayanır - Naxçıvan isə Azərbaycan xalqına Ulu Öndər Heydər Əliyev kimi dahi şəxsiyyəti bəxş etmiş diyar kimi xüsusi yer tutur.
Naxçıvan şəhərinin nəqliyyat infrastrukturunda ciddi dəyişikliklər baş vermişdir. Yeni elektrik avtobuslarının istismara verilməsi ilə şəhər nəqliyyatı problemi öz həllini tapmış, köhnə dizel avtobuslar tədricən sıradan çıxarılmışdır. Şəhərlərarası nəqliyyatda mövcud problemlərin aradan qaldırılması üçün isə 217 müasir rayonlararası avtobusun bu il və gələn il ərzində marşrutlara buraxılması tapşırılmışdır. Yol infrastrukturu sahəsində aparılan hesablamalara əsasən, təxminən 160 min əhalisi olan 26 yaşayış məntəqəsini əhatə edən 420 kilometr uzunluğunda müxtəlif kateqoriyalı yolların həm çəkilişi, həm də əsaslı təmiri planlaşdırılır.
Kənd təsərrüfatının inkişafına dair bu yaxınlarda qəbul edilmiş Dövlət Proqramında Naxçıvanın xüsusi payı nəzərdə tutulmuşdur. Suvarma layihələrinin icrası davam etdirilir - yeni artezian quyularının qazılması və müasir suvarma sistemlərinin quraşdırılması nəticəsində indiyədək suvarılmayan torpaqlara da su veriləcəkdir. Şəhərsalma istiqamətində isə Naxçıvan şəhərinin Baş planı hazırlanaraq Prezidentə təqdim edilmiş, müasir infrastrukturun yaradılması üçün əlavə tədbirlər nəzərdə tutulmuşdur. Turizm potensialının reallaşdırılması məqsədilə şəhərin mərkəzində beşulduzlu mehmanxananın təməli qoyulmuş və onun 2028-ci ildə istifadəyə veriləcəyi bildirilmişdir.
Prezident İlham Əliyev çıxışının sonunda diqqəti daha geniş, strateji bir müstəviyə yönəltmişdir: Naxçıvan, işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərinin vahid konsepsiya əsasında inkişaf etdirilməsi zərurəti. Zəngilan və Ordubad rayonları arasındakı məsafənin cəmi 42 kilometr olduğunu xatırladan dövlət başçısı, bu üç bölgənin tarixən vahid məkan təşkil etdiyini, əhalinin əsrlər boyu bu ərazilər arasında sərbəst hərəkət etdiyini vurğulamışdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq edilən idarəetmə modelinin - Prezidentin xüsusi nümayəndəliyi formatının - Naxçıvanda da tətbiqi bu inzibati yaxınlaşmanın konkret ifadəsi olmuşdur, bununla belə Naxçıvan Muxtar Respublikasının öz statusu qorunub saxlanılır. Eyni zamanda hər üç bölgənin yaşıl enerji zonası elan edilməsi, artıq fəaliyyət göstərən 250 meqavatlıq batareya saxlanc qurğularının nümunəsində Naxçıvanda da analoji infrastrukturun yaradılması planlaşdırılması, bu vahid inkişaf strategiyasının həm iqtisadi, həm də institusional tərəflərini üzə çıxarır.
Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana 17-ci səfəri, bir tərəfdən keçən illər ərzində görülmüş işlərin yekununu, digər tərəfdən isə qarşıda duran yeni mərhələnin başlanğıcını təmsil edir. Təhlükəsizlik məsələsinin həllindən sonra diqqətin enerji təhlükəsizliyinə, oradan isə enerjinin ixracı və regional nəqliyyat-enerji dəhlizlərinin formalaşdırılmasına yönəlməsi, Naxçıvanın Azərbaycanın ümumi strategiyasında getdikcə daha mərkəzi rol oynadığını göstərir.
Dövlət başçısının vurduğu qeyd - sabah imzalanacaq yeni Sərəncamın Naxçıvanın sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsinə yönəlmiş konkret layihələri əhatə edəcəyi - bu istiqamətdəki işlərin fasiləsiz davam edəcəyinin təsdiqidir. Naxçıvan, öz tarixi irsi, artan hərbi-iqtisadi potensialı və Zəngəzur dəhlizinin mərkəzində yerləşməsi ilə, gələcəkdə təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün regional nəqliyyat-enerji arxitekturası üçün əvəzolunmaz məkanlardan birinə çevrilmək yolundadır.
