31/07/2026
Azərbaycan dili: milli kimliyimizin və dövlətçiliyimizin əbədi dayağı
Hər bir xalqı dünyada tanıdan, onun milli varlığını, tarixini, mədəniyyətini və mənəvi sərvətlərini yaşadan ən mühüm amillərdən biri ana dilidir. Dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın keçmişini gələcəyə daşıyan, milli yaddaşı qoruyan, dövlətçilik ənənələrini yaşadan müqəddəs mənəvi sərvətdir. Azərbaycan dili də əsrlər boyu xalqımızın milli-mənəvi dəyərlərinin, zəngin ədəbi irsinin və mədəniyyətinin daşıyıcısı kimi formalaşaraq bu gün müstəqil Azərbaycanın dövlət dili statusunda inkişafını uğurla davam etdirir. Məhz buna görə də hər il avqustun 1-i ölkəmizdə Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü kimi qeyd edilir. Bu əlamətdar gün ana dilimizin keçdiyi şərəfli inkişaf yoluna nəzər salmaq, onun qorunması və zənginləşdirilməsi istiqamətində görülən işləri dəyərləndirmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ümummilli Lider Heydər Əliyev Azərbaycan dilini xalqımızın milli varlığının əsas sütunlarından biri hesab edərək deyirdi: "Müxtəlif dillərə mənsub olan insanlar Azərbaycan dilini sadəcə eşidərək, onun mənasını o qədər bilməyərək, Azərbaycan dilinin nə qədər şeirə bənzədiyini, xoş ahəngli olduğunu dəfələrlə qeyd ediblər. Biz dilimizlə fəxr etməliyik. Dil hər bir millətin milliliyinin əsasıdır. Ona görə də hər bir gənc öz ana dilini, Azərbaycan dilini, müasir Azərbaycan dilini gərək ən incəliklərinə qədər bilsin və bu dildən istifadə etsin. Biz müstəqil Azərbaycanda Azərbaycan dilini dövlət dili etdiyimiz kimi, cəmiyyətimizdə də, xalqımızın içində də Azərbaycan dilini mütləq hakim dil etməliyik." Bu fikirlər Azərbaycan dilinə verilən yüksək dəyərin, ana dilinin milli kimliyin qorunmasında oynadığı müstəsna rolun ən dolğun ifadəsidir.
Sovet hakimiyyəti illərində milli dillərin inkişafı müxtəlif dövrlərdə ciddi maneələrlə üzləşmişdi. Xüsusilə 1970-ci illərin ortalarından etibarən SSRİ-də milli respublikaların ictimai-siyasi həyatında dil məsələsi yenidən gündəmə gətirilmiş, SSRİ Konstitusiyasının qəbulundan sonra milli dillərin sıxışdırılması istiqamətində meyillər daha da güclənmişdi. Belə mürəkkəb bir şəraitdə ana dili məsələsini açıq şəkildə müdafiə etmək böyük siyasi iradə və cəsarət tələb edirdi. Çünki ötən onilliklərdə ana dilinin hüquqlarını müdafiə edən ziyalılar müxtəlif təqiblərə məruz qalmış, hətta sürgün edilmişdilər. Milli respublikaların əksəriyyətində rəhbərlər belə bu məsələyə toxunmaqdan çəkinirdilər.
Məhz belə bir dövrdə Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev milli maraqları qətiyyətlə müdafiə edən dövlət xadimi kimi ana dilinin qorunması və inkişafı istiqamətində prinsipial mövqe nümayiş etdirdi. O, dövlət dili uğrunda mübarizəni milli özünüdərkin mühüm istiqamətlərindən biri hesab edir, ziyalıları və cəmiyyəti bu məsələdə fəal olmağa çağırırdı. Ulu Öndər SSRİ Konstitusiyasının müzakirəsi zamanı çıxış edərək xüsusi vurğulayırdı ki, Konstitusiyanın vətəndaşlara verdiyi təhsil hüququ yalnız ana dilində təhsil almaq imkanının təmin olunması ilə tam mənada reallaşa bilər. Bu mövqe həm milli maraqların müdafiəsi, həm də gələcək dövlətçilik strategiyasının mühüm tərkib hissəsi idi.
Heydər Əliyevin prinsipial və uzaqgörən siyasətinin ən mühüm nəticələrindən biri 1978-ci ildə Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi Konstitusiyada təsbit olunması oldu. 1978-ci il aprelin 2-də IX çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsinin müzakirəsinə həsr edilmiş VII sessiyasında məruzə ilə çıxış edən Ulu Öndərin təklifi ilə Konstitusiyanın 73-cü maddəsi belə ifadə olundu: "Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dili Azərbaycan dilidir." O dövrün siyasi reallıqları nəzərə alınarsa, bu qərar son dərəcə mühüm tarixi hadisə idi. Çünki SSRİ məkanında milli dillərin hüquqlarının məhdudlaşdırıldığı bir vaxtda Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi Konstitusiyada təsbit edilməsi Heydər Əliyevin qətiyyətli siyasi iradəsinin, xalqına və milli dəyərlərinə bağlılığının parlaq təzahürü idi.
Müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan Respublikası ana dilinin inkişafını dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirdi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan dili dövlət idarəçiliyində, qanunvericilikdə, təhsil sistemində, elm və mədəniyyət sahəsində öz layiqli yerini daha da möhkəmləndirdi. Azərbaycan dilinin tətbiq dairəsinin genişləndirilməsi, latın qrafikalı əlifbaya tam keçidin təmin olunması, dilin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm qərarlar qəbul edildi. 1 avqust tarixinin Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü kimi təsis olunması da məhz bu siyasətin məntiqi davamı idi.
Bu gün Prezident İlham Əliyev Ümummilli Liderin müəyyənləşdirdiyi dil siyasətini müasir dövrün tələblərinə uyğun şəkildə uğurla davam etdirir. Qloballaşma proseslərinin sürətləndiyi, xarici təsirlərin artdığı bir dövrdə Azərbaycan dilinin saflığının qorunması, onun zənginləşdirilməsi və düzgün tətbiqi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubileyi münasibətilə keçirilən tədbirdə bu məsələyə xüsusi toxunaraq bildirmişdir: "Azərbaycan dilinin saflığının qorunması hər bir Azərbaycan vətəndaşının işi olmalıdır. Yəni, dövlət, alimlər, dilçilər, yazıçılar, şairlər, jurnalistlər, siyasətlə məşğul olanlar bu məsələyə çox böyük diqqət verməlidirlər... Biz xalq kimi, millət kimi öz dilimizi qorumasaq, onda yavaş-yavaş bizim milli kimliyimiz də sarsıla bilər." Dövlət başçısının bu çağırışı ana dilimizin yalnız hüquqi baxımdan deyil, gündəlik həyatımızda, informasiya məkanında və ictimai münasibətlərdə də qorunmasının vacibliyini bir daha göstərir.
Müasir dövrdə Azərbaycan dilinin inkişafı yalnız dövlətin həyata keçirdiyi siyasətlə məhdudlaşmır. Hər bir vətəndaşın ana dilinə sevgi ilə yanaşması, onu düzgün öyrənməsi, zəngin söz ehtiyatını qoruması və gələcək nəsillərə ötürməsi mühüm vətəndaşlıq məsuliyyətidir. Çünki dil milli kimliyimizin əsas rəmzlərindən biri olmaqla yanaşı, xalqımızın tarixini, mədəniyyətini və dövlətçilik ənənələrini yaşadan ən böyük mənəvi sərvətdir.
Azərbaycan dili bu gün müstəqil dövlətimizin rəsmi dili, xalqımızın milli birliyinin möhkəm təməli və dünya azərbaycanlılarını birləşdirən əsas mənəvi bağlardan biridir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu və Prezident İlham Əliyevin uğurla davam etdirdiyi dil siyasəti nəticəsində Azərbaycan dili dövlətçiliyimizin ayrılmaz atributu kimi daha da möhkəmlənir, beynəlxalq nüfuzu artır və gələcək nəsillərə zəngin milli irs kimi ötürülür. Ana dilimizi qorumaq, onun saflığını və zənginliyini yaşatmaq isə hər bir azərbaycanlının həm mənəvi borcu, həm də milli məsuliyyətidir.
Rüstəm Məlikov,
“Ana Kürüm” qəzetinin baş redaktoru, “Ali Media” mükafatı laureatı, YAP fəalı
