25/06/2026
Deyerli izleyicilerimiz, teqdim etdiyimiz bu yazı eslinde milli - menevi baxımından çox deyerlidir. Azerbaycan edebiyyatının belke de en gözel eserlerinden olan, Azerbaycan xalqının XIX esrin sonlarında, bir feodal ailesinin timsalında heyat ve meişeti ile bağlı, elece de ictimai - siyasi hadiseleri ile zengin olan, tarixi eser, İsmayıl Şıxlının " Deli Kür " romanından seçib teqdim etdiyimiz bu yazıda elm uğrunda gösterilen teşebbüsler, elece de xalqın geriliyin aradan qaldırılması uğrunda çekilen zehmetler gösterilir. Bildiyimiz kimi hemin dövrün en meşhur ve yegane tehsil müessiselerinden olan " Qori Müellimler Seminariyası " nda ilk defe " müselman şöbesi " nin açılması fikrini M.F. Axundzade ireli sürmüşdür Göründüyü kimi, Axundzade özü müselman övladlarının xeyrini istemişdir. Hemçinin eserde, dövrün diger ziyalılarından olan " Seyid Ezim Şirvani " nin de elm yolunda çekdiyi eziyyetler barede de melumat var. Ümumilikde çox gözel roman olan " Deli Kür " den en en qürurverici hisseni seçib paylaşmaq istedik. Çox da olsa, xahiş edirik axıra qeder oxuyasınız. Çox deyerli melumatlardı.
" Deli Kür " romanı ( seçilmiş hisse ) ( 117-18 sehifeler )
Faytonçu sernişinin qezeblendiyini hiss edib ehtiyatlandı. " Deyesen bir az artıq - eskik danışdım. Gerek evvelce kim olduğunu öyreyendim. Belke ele özü de müselmandır. Onun üçün hirslendi. Sir - sifetinden oxşamır. Müselmanların oxumuşları da qiyafelerini deyişirler ".
O atlara bir - iki qamçı çekdikden sonra geri qanrıldı.
- Bağışlayın, cenab, adınızı da bilmirem
- Aleksey Osipoviç
- Demek, russunuz
- Beli, Nece meger ?
- Men lap qorxuya düşdüm. Dedim belke müselmansınız
- Müselman olanda ne olar ?
- Heç, deyesen bir az artıq - eskik danışdım
- Sizde taqsır yoxdur
Onlar susdular. Faytonçu bele bir adamla söhbetin tutmayacağını yeqin edib, cilovları dartışdırdı. Aleksey Osipoviç ise arxasına söykenib, gözünü semadakı ağ buludlara zilledi...
" Bu ne şübhedir ? Ne üçün insanlar bir - birinden qorxub hürkürler ? Meger müselman olmaq ingilis, yaxud rus olmaqdan pisdirmi ? Bütün insanları Allah yaratmayıbmı ? Bes bu ayrı - seçkilik ne demekdir ? Kim insanlar arasında ögey - doğmalıq salıb ?
****
Ele hemin axşam Semyonov A.Osipoviçi yanına çağırdı. Semyonov sakitce söze başladı.
- Siz ele sözlere fikir vermeyin, A.Osipoviç, bizim borcumuz insanlara xidmet etmekdir. Müellim el anasıdır. Maarif gözlerin ziyasıdır. Biz gözleri açmalı, etrafa ziya saçmalıyıq. Yoxsa bu zülmet seltenetinde yaşamaq olmaz
- Aydındır. Men yerli ziyalıların bezileri ile tanışam. Bizim Şamaxıda Seyid Ezim Şirvani adlı bir şair var. O çox güclü ve gözüaçıq adamdır. Yeni üsulla mekteb açmaq isteyir. Onun neler çekdiyi mene bellidir. Bir yandan yerli ruhaniler onu incidir, diger terefden köhne mektebin buxovlarından azad ola bilmir. Öz dillerinde derslikleri de yoxdur. Menim arzularım çox böyükdür
- Ele ona göre de size meftun olmuşam, cenab eks - poçtalyon - deye Semyonov dostcasına elini onun çiynine qoydu. - Bu işde fedekarlıq lazımdır. İlk iller çetinlik olacaq. Siz qorxmayın. Bizim seminariya müellimleri içerisinde de tehkimçilik dövrüne qayıtmaq isteyenler de var. Geleceyi görmeyenler de çoxdur. Ancaq müselmanların özleri öz talelerini bizden yaxşı anlayırlar. Bilirsinizmi, müselman şöbesinin açılması fikrini kim ortaya atmışdır ?
- Zennimce, sizin teşebbüsünüzdür
- Yox, menden qabaq bu fikri kapitan Axundov ireli atmışdır
- Mirze Fetelimi ?
- Beli
- Men onun haqqında çox eşitmişem. Eserlerini oxumuşam. Böyük zekadır
- Ele bezilerini de qorxuya salan budur
Bu söhbetler 1879 - cu ilde olmuşdur. Şöbenin açılmasına resmi icaze verilmese de, onlar sentyabr ayına qeder beş - altı telebe yığa bilmişdiler. İndi ise şöbeni genişlendirmek mümkün idi. Artıq hökümetin resmi emri alınmışdı. Ele bu meqsedle de A.Osipoviç sefere çıxmışdı. O düz bir ay idi ki, yollarda idi. Texminen 3 min verst qet etmişdi. Bezen kendleri piyada dolanmış, Şamaxıda, Şuşada, Gencede olmuşdu. İrevan quberyasını gezmişdi. İndi ise Qazaxdan keçib Tiflise gedirdi...
P.S. Elm yolunda eziyyet çeken her bir ziyalıya Allah rehmet elesin. Ruhları şad olsun. Diqqetinize göre minnetdarıq
