28/05/2026
Müstəqillik Günü və müasir Azərbaycan dövlətçiliyi.
28 May Azərbaycan xalqının siyasi tarixində milli dövlətçilik ideyasının hüquqi və siyasi təcəssümüdür. 1918-ci il mayın 28-də yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi Şərqdə ilk demokratik parlament respublikası kimi tarixə düşərək Azərbaycan xalqının müstəqil yaşamaq iradəsini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu hadisə yalnız milli azadlıq aktı deyil, həm də siyasi modernləşmə, hüquqi dövlət quruculuğu və milli identikliyin formalaşması baxımından strateji dönüş nöqtəsi idi. Müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji və siyasi əsaslarını anlamaq üçün 28 May fenomeninə yalnız tarixi hadisə kimi deyil, davamlı dövlətçilik konsepsiyası kimi yanaşmaq lazımdır. Çünki bugünkü Azərbaycan Respublikasının siyasi fəlsəfəsi, suverenlik anlayışı və milli təhlükəsizlik modeli müəyyən mənada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qoyduğu siyasi miras üzərində formalaşmışdır.
-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: milli dövlətçilik modelinin başlanğıcı
1918-ci ildə yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mürəkkəb geosiyasi şəraitdə meydana çıxmışdı. Birinci Dünya müharibəsinin nəticələri, Rusiya imperiyasının dağılması, regionda xarici müdaxilələrin artması və etnik-siyasi qarşıdurmalar fonunda Azərbaycan ziyalıları milli dövlət yaratmaq missiyasını həyata keçirdilər.Cümhuriyyət liderləri milli dövlətçilik ideyasını demokratik idarəetmə prinsipləri ilə birləşdirməyə çalışırdılar. Parlamentli idarəetmə sistemi, çoxpartiyalı siyasi mühit, qadınlara seçki hüququnun verilməsi və milli ordu quruculuğu həmin dövr üçün son dərəcə mütərəqqi addımlar idi.
Bu modelin əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılar idi:
• Milli suverenliyin hüquqi təsbiti;
• Demokratik idarəetmə prinsiplərinin tətbiqi;
• Milli ordu və təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılması;
• Türk-müsəlman kimliyinin siyasi identiklik kimi gücləndirilməsi;
• Xarici siyasətdə balans və beynəlxalq legitimlik axtarışı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay fəaliyyət göstərsə də, onun yaratdığı siyasi irs sonrakı dövrlərdə milli dövlətçilik düşüncəsinin əsas sütununa çevrildi.
-Sovet dövrü və dövlətçilik yaddaşının qorunması
1920-ci ildə bolşevik işğalı nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi və Azərbaycan Sovet İttifaqının tərkibinə daxil edildi. Formal dövlət atributları saxlanılsa da, real siyasi suverenlik Moskvanın nəzarəti altında idi.Lakin sovet dövründə belə milli dövlətçilik yaddaşı tamamilə məhv olmadı. Xalqın tarixi şüurunda müstəqillik ideyası yaşamaqda davam etdi. Milli dilin, mədəniyyətin və tarixi kimliyin qorunması gələcək müstəqillik prosesinin ideoloji bazasını formalaşdırdı.Xüsusilə XX əsrin sonlarında SSRİ-də baş verən siyasi böhranlar Azərbaycan xalqında yenidən milli azadlıq hərəkatını gücləndirdi. Bu baxımdan 28 May ideologiyası 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpasına aparan siyasi yolun mənəvi dayağı oldu.
-Müasir Azərbaycan Respublikası və dövlətçilik konsepsiyası
1991-ci ildə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etsə də, ölkə ciddi daxili və xarici təhdidlərlə üzləşdi. Siyasi xaos, iqtisadi böhran, separatizm və Ermənistanla müharibə dövlətçiliyin gələcəyini risk altına salmışdı.Bu mərhələdə Heydər Əliyev tərəfindən formalaşdırılan dövlətçilik strategiyası müasir Azərbaycanın siyasi sabitlik modelinin əsasını təşkil etdi. Dövlət institutlarının gücləndirilməsi, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə, milli təhlükəsizlik konsepsiyası və balanslaşdırılmış xarici siyasət Azərbaycan dövlətçiliyinin yeni mərhələsini müəyyənləşdirdi.
Müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
• Güclü siyasi hakimiyyət modeli;
• Milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət;
• Enerji təhlükəsizliyi və geoiqtisadi strategiya;
• Ordu quruculuğu və hərbi modernizasiya;
• Milli identiklik və vətəndaş həmrəyliyi;
• Multikulturalizm və dünyəvi dövlət prinsipi.
Bu model bir tərəfdən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideoloji xəttini davam etdirir, digər tərəfdən isə yeni geosiyasi reallıqlara uyğun dövlət idarəetmə mexanizmi yaradır.Bu tarix Azərbaycan xalqının öz taleyini müəyyən etmək haqqını beynəlxalq hüquq və siyasi iradə səviyyəsində ortaya qoyur.Müasir dövrdə dövlətçilik anlayışı yalnız ərazi bütövlüyü ilə məhdudlaşmır. İnformasiya təhlükəsizliyi, iqtisadi dayanıqlılıq, milli-mədəni suverenlik və ideoloji bütövlük də dövlətin güc faktorlarına çevrilib. Bu baxımdan 28 May ruhu müasir Azərbaycan üçün aşağıdakı strateji funksiyaları yerinə yetirir:
• Dövlət-vətəndaş münasibətlərində milli həmrəyliyi gücləndirir;
• Gənc nəslin vətənpərvərlik tərbiyəsində ideoloji baza yaradır;
• Xarici təsirlərə qarşı milli müqavimət mexanizmi formalaşdırır;
• Dövlətçilik düşüncəsini tarixi legitimliklə əlaqələndirir.
--Qarabağ Zəfəri və yeni dövlətçilik mərhələsi
İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpası müasir dövlətçilik tarixində yeni mərhələ yaratdı. Bu qələbə yalnız hərbi uğur deyil, həm də siyasi suverenliyin praktiki təsdiqi idi.İlham Əliyev rəhbərliyi altında həyata keçirilən siyasi və hərbi strategiya Azərbaycan dövlətinin regional güc statusunu möhkəmləndirdi. Beləliklə, 28 Mayda əsası qoyulan müstəqil dövlət ideyası XXI əsrdə daha güclü siyasi reallığa çevrildi.Postmüharibə dövründə Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələr bunlardır:
• Azad edilmiş ərazilərin bərpası;
• Regional kommunikasiyaların açılması;
• Milli təhlükəsizlik sisteminin modernləşdirilməsi;
• Yeni iqtisadi inkişaf modelinin qurulması;
• Türk dünyası ilə strateji inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi.
Bu istiqamətlər müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edir.
28 May Müstəqillik Günü Azərbaycan xalqının milli iradəsinin, siyasi şüurunun və dövlətçilik fəlsəfəsinin simvoludur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə başlanan müstəqil dövlətçilik ənənəsi bu gün müasir Azərbaycan Respublikasında yeni siyasi və geostrateji məzmun qazanmışdır.Müasir Azərbaycan dövlətçiliyi tarixi yaddaş, milli maraqlar və güclü siyasi institutlar üzərində qurulmuş çoxşaxəli modeldir. 28 Mayın ideoloji mahiyyəti isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan xalqı öz müstəqilliyini yalnız əldə etməmiş, onu qorumağın və inkişaf etdirməyin siyasi mexanizmlərini də formalaşdırmışdır.Bu baxımdan 28 May yalnız keçmişin xatirəsi deyil, Azərbaycanın gələcək inkişaf strategiyasının da ideoloji təməlidir.
Jalə Həsənova,
YAP Yevlax rayon təşkilatının fəalı