02/09/2026
Mu ntumbero yo kumenyekanisha ibikorwa ikora no gukangurira abakozi n’abakoresha gutegura kazoza kabo, Ishirahamwe ry’Igihugu ryo Gutegekaniriza Kazoza Abakozi (INSS) ryatunganije ibiganiro ku maradiyo abiri akorera mu ntara ya Butanyerera.
Ivyo biganiro vyabaye ku wa 26 Myandagaro 2026 kuri Remeshamahoro FM ikorera muri komine Kirundo, hamwe no ku wa 27 Myandagaro 2026 kuri Umuco FM ikorera muri komine Ngozi.
*Akamaro ko gutegekanirizwa kazoza
Mu kiganiro catangiwe ku nsamirizi Remeshamahoro FM, INSS yari yaserukiwe na Pierre Nshimirimana, ajejwe kumenyeshamakuru ku cicaro gikuru ca i , ari kumwe na Nkuranga Alexandre, aserukira INSS muri komine Kirundo.
Ku ruhande rwo ku nsamirizi Umuco FM i muri komine Ngozi, ikiganiro cari catumiwemwo Pierre Nshimirimana hamwe na Habonimana, aserukira INSS mu ntara ya .
Muri ivyo biganiro, abaserukiye INSS barasiguye akamaro ko gutegekaniriza kazoza, basigura ko umukozi amaze kwandikwa muri INSS aca aronka uburenganzira ku burusho butandukanye butangwa n’iryo shirahamwe. Bamenyesheje ko ubwo burusho buri mu bisata bibiri: igisata c’amapansiyo n’igisata c’impanuka z'akazi.
Ku bijanye n’amapansiyo, basiguye ko umunywanyi wa INSS ageze mu za bukuru aronka pansiyo mu kiringo cose asigaje kubaho. Iyo umunywanyi apfuye, uburenganzira kuri iyo pansiyo burashobora guhabwa abasigwa biwe, harimwo uwo bari bubakanye mu mategeko canke abana biwe batarakwiza imyaka 21 y’amavuko. Iyo atawe bari bubakanye canke abana bafise uburenganzira bahari, pansiyo icihabwa abavyeyi biwe, iyo bakiriho.
Pierre Nshimirimana yarasiguye kandi akamaro ko kuba umukozi yanditswe muri INSS mu gihe agize isanganya ry'akazi. Yamenyesheje ko iyo umukozi amaze kwinjizwa muri INSS agize isanganya ry'akazi, INSS iramuvuza kandi ikamuha n'umukando ungana n’urugero rw’ubumuga canke ububabare yagize. Asigura kandi ko naho yovuzwa bagasanga mu Burundi biraseko akira, INSS irafitaniye amasezerano n’ibitaro bitandukanye vyo mu bindi bihugu, baca bamutwarayo akavurwa agakira vyose bikarihwa na INSS. Asigurako ivyo vyose bikorwa hakozwe amatohoza bakamenya neza ko uwo mukozi yagize isanganya ry’akazi vy'ukuri, kandi ngo barabifitiye ubuhinga.
Ku bwiwe ngo ivyo, birafasha gukingira umukozi n’umuryango wiwe ingaruka zishobora guterwa n’isanganya ry'akazi mbere n’umukoresha.
*Ni ryari umuntu aba umunywanyi wa INSS?
Ku bijanye n’abategerezwa kuba abanywanyi ba INSS, abaserukiye iryo shirahamwe basiguye ko umukozi afise amasezerano y’akazi kandi agahembwa ku kwezi ategerezwa gutegekanirizwa kazoza biciye muri INSS.
Habonimana, aserukira INSS mu ntara ya , yamenyesheje ko ivyo gutegekaniriza kazoza bitaraba gusa abakora mu biro canke abakozi ba . Yatanze akarorero k’abakozi bakorera mu ma , mu bubare no mu yandi mashirahamwe n’ibigo vyabikorera ivyabo, avuga ko na bo nyene bafise uburenganzira bwo gutegekanirizwa kazoza igihe bakwije ibisabwa.
Yahamagariye abakoresha bataratangura gutegekaniriza kazoza abakozi babo kwitura ibiro vya INSS bibegereye kugira babafashe kwandikisha abakozi babo no kubinjiza muri uwo mugambi w’igihugu.
*Mbega itegeko rivuga iki kubatubahiriza izo ngingo* ?
Muri ivyo biganiro, Pierre Nshimirimana yaribukije abakoresha ko hari ibihano bitegekanijwe n’amategeko ku bakoresha bagira ubusuma canke amanyanga mu bijanye no gutegekaniriza kazoza abakozi babo.
Yasiguye ko umukoresha ashobora guhanwa iyo, nk’akarorero, avuze umushahara atariwo umukozi ahembwa canke agatanga igitigiri kitari co c’abakozi akoresha, nk’uko bitegekanijwe n’ingingo ya 220 y’Itegeko No 1/12 ryo ku wa 12 Rusama 2020 ryerekeye amategeko agenga ugukingira no gutegekaniriza kazoza abanyagihugu mu Burundi.
Muri ico gihe, umukoresha ashobora guhanishwa igihano co gufungwa umwaka umwe gushika ku myaka itatu hamwe n’ihadabu riva ku mafaranga 100.000 FBu gushika ku 1.000.000 FBu, canke kimwe muri ivyo bihano.
Ku bijanye n’umukoresha atandikisha umukozi muri INSS canke ntamutangire intererano, ingingo ya 221 na yo irategekanya ibihano. Umukoresha ashobora gufungwa imisi 10 gushika kuri 30, canke agacibwa ihadabu riri hagati ya 100.000 FBu na 500.000 FBu, canke kimwe muri ivyo bihano.
Uwo mukoresha kandi ategerezwa gutanga intererano zose yari akwiye gutanga, hamwe n’amafaranga yiyongera kubera ukudatanga izo ntererano ku gihe. Iryo yongerwa ringana n'ibice 3% ku kwezi, bivanye n’intererano yari akwiye gutangwa ku mukozi atanditswe muri INSS. Hama ayo mande yose atangwa muri mu kigega c’igihugu kuko ari naco casizeho ayo matekeko nkuko bibandanya bishikirizwa na Nshimirimana.
Mu gusozera, yaba uwo aserukira INSS mu ntara ya canke uwuyiserukira muri komine , bompi bemezako intara ya Butanyerera iriko irijukira gutegekaniriza kazoza abakozi babo, bagahamagarira abataritabira uwo mu gambi w’igihugu ko bokwakwanya bakajana n’abandi kugira umukuruke nawe nyene aze yisange muri ya mbona kazoza y’igihugu c’ifashe muri 2040 n’igihugu giteye imbere muri 2060 atasegerereza kuko yategekanirijwe kazoza.
Pierre Nshimirimana
Inama nshingamateka
RADIO TV BUNTU
Province Butanyerera
