02/04/2024
SEENAA BARREEYFAMA AFAAN OROMOO
FII
KHUULLEE
Gurraandhala 03, 2024
Arra, bara 2024, lakkooysi ummata adunyaa biliyoona saddeet gaye ja'ama. Afaanonni hawaasni kuni ni dubbatan ja'amanii qormaata hanga ammaa godhameen ifatti beekkaman, kuma torbaa fii dhibbaa fii wahi. Kana keeysaa afaanonni dubbataa lammii miliyoona 60-ii ol qaban 23. Afaanonni diiydamii sadeen kuni, dubbattoota lammii (odoo lakkooysa alagaa kanneen isaan beekan ykn dubbattan itti hin dabalin) biliyoona afuritti shalagaman. Akkana jechuun, cinaan hawaasa adunyaa kan dubbatu afaanota 23 qofa jachuu taha. Gama biraa tiin, afaanota lammii miliyoona jahaatamii oliin falmataman keeysaa tokko afaan Oromoo ti.
Afaan Oromoo, akkuma lammii isaatti, afaan gabrummaa jala jiru. Dhiibbaa Oromummaa dhabamsiisuuf diinni godhaa ture keeysaa, inni guddaan, afaan Oromoo tii fii lammii isaa duuydaa-garaa walitti godhuu dha. San malees, afaanicha barnootaa fii sab-qunnamtiin adda dhoorkee, magaalotarraa fageeysee, baadiyyatti qophee, afaan nama wallaalaa fii doofaatti akka laalamu taasise. Haala isaa kana hubachuun, fedhiin isaa akka bakka hin geenye warra dura dhaabbatan keeysaa Sheekh Bakhrii Saphaloo (Sheekh Abuubakar Osmaan Odaa), tokkicha daaddaa hin qabne.
Sheekh'ni, Rabbi lubbuu Jannataan haa qananiisuu, nama qubee ittiin barreeysan qabaachuun bu'aa afaaniif nama ganamaan hubate. Kanaa fiis, odoo Arabii beekuu, Ajamii fii Gi'iziis akka afaan Oromoo tiif hin taane hubatuun, itti yaadee, bara 1941 keessa taraarrii afaan Oromoo tiif maltu saxaxee, irratti hojjatee, bara 1948 ittiin barreessuu jalqabe. Haa tahu malee, diinni, gocha isaa kanaaf Sheekha yakke.
Hawwiin Sheekhaa diinaan iggitamtee, taraarriin isaa qaxara cabxullee, karaa barataa isaa, Rabbi rahmata haa godhuu fii, Sheekh Mahammad Rashaad Abdullee tiin, bara 1973 keessa qubeen Laatiin afaan Oromoo tiin wal-simattee, kitaaba isaa kan "Furaa afaan Oromoo" ja’uun as baate.
Asirratti wanni dabalataan hubatamuu qabu, Sheekh Mahammad Rashaad, kan bara 1951 keessa biyyarraa bahe, biyyoota Arabaa hedduu keessa daddeemee, bara 1962 Universitii Azhar kan biyya Masrii-tti barnoota xumuree, ji’a Adooleessaa tan bara 1963-i barsiisaa tahuuf biyya Soomaalee magaalaa Bur’oo dhaqe. Yaroon tunu, yaroo, Soomaaleen tan Adooleessa 01, bara 1960 Ingilizii fii Xaaliyaan jalaa bilisoomte, barreeyfama afaan isii kan qubee Laatiin, Araba, Osmaniyaa, Boramaa fii Kaddareen ja'amaniin taraaramaa ture waalteeysuu-rratti qorannoo gaggeeysiteen, Onkololeeysa 10, bara 1972 qubee Laatiin afaan isii tiif moggaafachuu labsite. Sheekh'ni akkuma achi dhaqeen, karoora bara sagaliif deeme kana keessatti hayyoota qooda fudhatan keeysaa tokko tahe.
Gama biraa tiin, yaruma tana, Ganna bara 1973-ii, Haylee Fidaan, kan abuura isii tan Hagayya bara 1968-rraa kaasee, dura taa'aa dhaaba, afaan Ingilizii tiin, "All-Ethiopian Socialist Movement (AESM), kan afaan Amaaraa tiin, መላው ኢትዮጵያ ሶሻሊስት ንቅናቄ irraa qurxa maqaa መኢሶን/MEISON h**e ture, kitaaba "Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo" ja'amu, kan garee sabboonota biyaa keessa jiraniin qophaawee itti ergame, biyya Jerman keessatti maxxanse. Hayleen kan dhaaba Xoophiyummaa leellisu kan farra qabsoo Oromoo tahe hoogganaa odoo jiruu, Hirmaata Dubbii Afaan Oromoo maxxansiisuuf gumaacha godheef galatoomuu qaba. Yaanni akka inni kitaabicha qopheeysetti dhihaatu ammoo dogoggora. Kana-rratti, warri dubbicha sirritti beekan, maala-naan ja'anii dhiisanii, silaa waa ja'anii seenaaf gaarii dha.
Kitaaboonni olii warra sab-boonota Oromoo tiin qophaawani malee, yaroo dheertuu dura, bara 1840, The Elements of the Galla Languge fii bara 1842, Vocabulary of the Galla Language, Luba J.L. Krapf-iin, bara 1844, Dictionary of Galla Language fii bara 1845, A Grammar of the Galla Language ja'aman Charles Tutschek-een maxxanfamanii turan. Gama qooda lammii Oromiyaa tiin hujiin Onismoos Nasiib (Abbaa Gammachiis) bara 1899 Macaafa Qulqulluu afaan Oromotti garagalchuu og-barrichaa fii afaanichaa fiis seena qabeessa.
Akka olitti ibsametti bara 1973 kitaabonni lameen maxxanfamanillee, gama biraa tiin yaanni afaan ofii tiin barreessuu, ganamumaan waan sammuu sab-boonota keessa tureef, namuu tuutaa fii leexaan odoo ijiibbaatuu, Birraa 12, bara 1975, gaazeexaan Bariisaa, Rabbi rahmata haa godhuu fii, Mahdii Haamid muudee tiin, maxxanfamuu jalqabe. Kuni, afaan Oromoo tiif daandii haaraya saaqe. Gaazeexichi, qubee Gi'iziin og-barruu afaan Oromoo ifatti baasuu malees, dooyaa isaa-rratti qubeelee isaaf taatu kan mariisisu tahe. Warri qubeen Gi'iz afaan Oromoo tiif fudhatamuu qabdi ja'anii mudhii hidhatanii falman jiraatanillee, sab-boononni akka jirutti maganfatan.
Haala kana keessa, bara 1976, keessa sab-boonoonni maqaa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO/OLF) fii Adda Bilisummaa Ummata Oromoo (ABUO/OPLF)-iin gurmaawan barreeyfama Bakkalchaa fii Oromiyaa ja'uun as bahaan. Xiqqo turee, Sagaleen Bosonaa tiis dhaamasa isii malees, afaan Oromoo tiif daandii bal'ifte.
Dhaaboonni qabsoo bilisummaa, keessaa huu ABO-n, qubee Laatiin taligaa dhaabaa ittiin gaggeessuuf fudhachuun fii, sab-boonoonni qubee Gi'iz lagatanii Laatiinitti cichuun afaan Oromoo tii fii isii haalaan walitti firoomse.
Taraarriin Laatiin, taraarrota arraan-tana adunyaa keeysatti ifatti beekkaman 300 keeysaa tokko. Taraarrichi, amata 2,800 dura, bulchiinsa Roomaa tiin, qubee 21-n, afaan Laatin kan gaafas dhimma itti bahamaa ture, kan amma hin jirre, ittiin barreeysuuf saxaxame. Eegas, saboonni hedduun, akka afaan isaanii tiif tahutti fooyyeeyfachaa, odoo ittiin barreeysanuu, arra, kanneen akka afaan Ingilizii fii Turkii dabalatee, kan afaanota 141-o tahee jira. Akkasii niis, ummata miliyoona 2,965 (biliyoona 2-a fii miliyoona 965) ykns hawaasa adunyaa keeysaa %37 dhunfatee jira.
Qubeen Laatiin haala amma afaan Oromoo tiin ittiin barreeffamaa jiru kan horte bara 1980 irraa hi. Isa bira gayuuf amna keessa qaxxaamurte qabdi. Jalqaba, sagalee qubeeleen Laattin hin qabne Dh, Ny, Sh, fii Ph qubee lama odoo hin taane takkittuma mataarratti harriiqqaa godhuu tu ture. San malees, C akka Chaa-tti C mataarraa harriiqqa qabdu akka Caa-tti moggaafamanii ittiin barreeyfamaa turan. Akki kuni, katabbii harkaa malee kan taaypii tiif mijjaawaa hin turre. Kanaaf, wanni barreeyfamu eega raawwate booda harkaan irratti harriiquun fala gaafasii ture. Haalli kuni, bara 1980, koree marii furmaata dhimma kanaa gaggeeysuuf dhaabbateen, yaanni Sheekh Mahammad Rashaad fide, fudhatamee, sagaleewwan qubee afaan Oromoo kan Laatiin bifa ykn haala arra qaban kana fudhatan.
Barri 1991 jijjiirama arkamsiise keessaa tokko, Oromiyaa fii afaan Oromoo ifatti baasuu dha. Gaafana, afaan Oromoo kan silaa afaan biyyattii tahuun irra ture, akhumaa-akhitti, naannuma Oromiyaatti iggitamee, qubee Laatii niin wal simatee, afaan mootummaa naannoo Oromiyaa tii fii kan barnootaa tahee as bahe.
Laatiin, akka amma jiruun, afaan Oromoo ittiin barreeysuuf maqanii ni qaba. Warra hir'ina kana hubatanii fala barbaadaniif keeysa Master Hassan Abdulqaadir Aymoo tokko. Maaster, nama seenaa fii duudhaan Oromoo keeysaa madditu. Umrii isaa gabaabduu tanatti waan qoratee hubate yaroo if keeysaa maddisiisu, qalbiin hin-hawadamne hin jirtu. Seenaan qoma isaa keeysaa burqitu dhagayamtee hin quufamtu. Ogummaa maarshaal artii, tan ittiin beekkame biratti, rakkina qubeen afaan Oromoo ittiin barreeysuuf qabdu hubatee, furuuf, mala KHUULLEE tiin as bahuun isaa waan dinqisiifamuu qabu.
Ee! Afaan Oromoo qubee Laatiiniin wal simachuu warri dhageeytii hin barbaanne ni jiran. Yo sammuun teenya dagatte malee, Waxabajjii bara 2017-a Wayyaaneen karaa ilmoo isii OPDO tiin tarrifama qubee jijjiiruuf karoorri baafatte kan hanqate, dura dhaabbii sab-boonotaa tii ni. Ammallee Birhaanuu Naggaa, haala kanaaf shira xaxaa jiru hin beeynu. Abiyyiis, fuula nafxanyoota harka jalaa fudhatanii gama isaa deebisuuf jookarri harkaa qabu, Oromiyaa diiguu biratti, afaan Oromoo tii fii qubee isii ti. Qaallichi tana hin godhu ja'anii yaaduun raatummaa dha. Dimshaashatti, afaan Oromoo tii fii qubeen isii ammallee, ummata isii malee, mootummaa isiif dhaabbattu hin arkanne.
Akkuma olitti ibsametti, qubeen Laatiin haala amma itti kaayamteen rakkina qabaachuun isii ifaa dha. Gaafuma bara 1980-mii tu, hubannoota gaafas jiruu waliin, haalli kuni beekkamee tuma jira. Gaafa haala ammaa qabaachifamtuu fii, arra, sadarkaan afaan Oromoo irra jiru dachii fii samii dha. Hanga afaanichi dagaagee lammii Kaabaa-Kibbaa, Bahaa-Dhiha walitti kaleeyse takka, og-barrichi guddatee jira yo janne of sobuu taha. Kanaaf hanquun saxaxa qubee nutti mul'achaa hin jirre. Hundarra warri itti mul'attu kanneen ittiin barreessanii fii dubbisani.
Oromoon nama ooyruu isaa hojjatu yaroo arkan, "fayyaa dayi!" ja'anii, jajjabeeysanii bira kutu. Warri aadaaf tana qabu, nama dhimma waloo tiif yaaddawee ifaajuuf hoggaa arkan, waan feedhellee yo tahe, "Galatoomi!" jechuu niin barbaachisaa dha. Maaster Hassaniis wanni arra Oromoo-rraa barbaadu saxaxa inni baase raggaasisuuf caalaa, "nu dhimmamuu kee tiif galatoomi!" jechuu dhaa ni. Warri akka isaatti sammuu qaroo waa uumtu qaban, akkuma hawaasa biraatti, keenya keessattiis, leellifamuu qaban.
Maaster galatoomi!
Ani tanaan ja'a!
Abbaa Utjii.
![AMAJJII 19, 2024] Amajjii 14/2024 Dilbata darbe hidhattootni PP Godina Wallagga Bahaa Ona Saasiggaa ganda Waataa keessaa...](https://img4.govserv.org/631/152/429070056311523.jpg)
