06/05/2026
Zaboravljeni nacistički logori smrti
Kada danas govorimo o nacističkim logorima za istrebljenje Jevreja, Roma, Slovena i drugih naroda, prvo nam na pamet padne Aušvic, ili neki od ostalih poznatih koncentracionih logora kao što su Dahau ili Mathauzen. Ovi logori međutim nisu osmišljeni kao logori smrti, već kao logori za prinudan rad u nemačkoj ratnoj industriji. Neki od njih poput Aušvica su postali logori smrti usled "nužde", odnosno zbog nemogućnosti da nacisti istrebe Jevreje, Rome, i sve ostale "nepodobne" u Evropi.
Ipak, pre nego što su ovi logori pretvoreni u fabrike smrti, izgrađena su tri logora koja su služila isključivo za istrebljenje Jevreja u okviru "Operacije Rajnhard" kojom je rukovodio SS na čelu sa austrijskim nacistom Odilom Globočnikom.
Početkom 1942. godine u velikoj tajnosti na istoku Poljske izgrađena su tri logora smrti daleko od očiju javnosti. Ovi logori su služili isključivo za istrebljenje Jevreja, i većina Jevreja je odmah po dolasku u ove logore bivala sprovedena u gasne komore, a potom i kremirana, s tim da je svaki od ovih logora imao između 600 i 1000 stalnih jevrejskih zatvorenika koji su služili da obavljaju fizičke poslove, uglavnom poslove koji su se odnosili na održavanje ovih logora.
SS osoblje koje je rukovodilo ovim logorima je bilo vrlo malobrojno zbog straha od "curenja informacija" o sistematskom genocidu koji se tu dešavao, pa je u svakom od ova 3 logora bilo između 17 i 25 pripadnika SS-a zaposlenih u odeljenju za rukovođenje koncentracionim logorima i logorima smrti. Ostale stražarske poslove su obavljali dobro provereni ukrajinski kolaboracionisti kojih je u svakom od ovih logora bilo nešto više od stotinak. Logori su bili dobro obezbeđeni. Celokupni kompleks je bio opasan bodljikavom žicom, a okolina izuzev glavnog ulaza u svaki logor je bila potpuno minirana.
Logori su počeli sa radom u aprilu 1942. godine a zatvoreni su krajem oktobra 1943. godine nakon masovne i uspešne pobune u logoru Sobibor iz kog je pobeglo preko 300 logoraša koji su bili predvođeni jevrejskim pripadnicima Crvene Armije koji su se nakon pada u zarobljeništvo našli u Sobiboru.
Na ovim jeziviim mestima ubijeno je, prema različitim procenama, ukupno između 1,1 i 1,5 miliona ljudi.
Nakon oktobra 1943. godine proces istrebljivanja se nastavio u drugim radnim logorima od kojih su neki pretvoreni u logore smrti, na prvom mestu Aušvic, Helmno i Majdanek. Međutim, ovi logori su prvo bili osmišljeni kao radni a ne kao logori smrti, i samim tim su bili daleko veći od pomenuta tri autentična logora smrti, pa je tragove genocida koji se tu dešavao bilo mnogo teže ukloniti.
Kada se Crvena Armija približavala Aušvicu, SS osoblje je pokušalo da uništi dokaze, ali su u tome uspeli samo delimično, većina tragova genocida je ostalo netaknuto, kao i manji deo preživelih logoraša koje SS-ovci nisu stigli da ubiju pre nego što su pripadnici Crvene Armije ušli u logor.
Logor Majdanek su crvenoarmejci oslobodili gotovo netaknutog. Na tom delu fronta nacisti nisu očekivali tako brz prodor Crvene Armije pa su odlagali uništenje logora. Međutim, kada su ugledali kolone vojnika crvene armije, SS osoblje i čuvari su se razbežali i logor je brzo pao u ruke sovjetske vojske.
Tačan broj ubijenih ljudi u nacističkim logorima do danas nije poznat, ali se zna da je od gladi, mučenja, streljanja, gušenja u dušegupkama i gasnim komorama ubijeno nekoliko miliona Jevreja, Roma, komunista, Slovena, zarobljenih vojnika Crvene Armije, i raznih drugih političkih protivnika nacizma.
