31/01/2026
स्क्रीनचे गुलाम की मनाचे राजे? डिजिटल अॅडिक्शनच्या विळख्यात अडकलेली पिढी आणि एक आशेचा किरण.
नुकताच 'आर्थिक पाहणी अहवाल २०२५-२६' प्रसिद्ध झाला आणि त्यातील एका निष्कर्षाने संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. हा अहवाल सांगतो की, भारतातील तरुण आणि मुले 'डिजिटल अॅडिक्शन'च्या (Digital Addiction) एका अशा चक्रव्यूहात अडकली आहेत, ज्याचा थेट परिणाम त्यांच्या मानसिक आरोग्यावर होत आहे.
पण हे केवळ आकडेवारीपुरते मर्यादित नाही. पालकांच्या नजरेने पाहिले तर आपल्या लक्षात येईल की, मुलं एकाच खोलीत असूनही एकमेकांपासून मैलोन्मैल दूर आहेत. संवाद हरवत चालला आहे आणि त्याची जागा 'नोटिफिकेशन'च्या आवाजाने घेतली आहे.
समस्या नेमकी कुठे आहे?
सायकॉलॉजी सांगते की, जेव्हा मेंदूला वास्तवातून आनंद मिळणे कमी होते, तेव्हा तो 'डोपामाइन'च्या शोधात स्क्रीनकडे वळतो. सोशल मीडियाचे 'लाईक्स' आणि शॉर्ट व्हिडिओज मुलांच्या मेंदूला थकवत आहेत. परिणामी, एकाग्रतेचा अभाव, चिडचिडेपणा आणि भविष्याबद्दलची अनामिक भीती (Anxiety) वाढत चालली आहे.
उपाय काय? आम्ही 'ज्ञानपीठ'मध्ये यावर वेगळ्या पद्धतीने काम का करतोय?
आम्हाला जाणीव आहे की, केवळ "मोबाईल वापरू नको" असे म्हणून ही समस्या सुटणार नाही. आपल्याला डिजिटल जगापेक्षा अधिक 'रिअल' आणि 'आनंदी' पर्याय द्यावे लागतील. ज्ञानपीठमध्ये आम्ही या मानसिकतेवर आधारित काही बदलांचा पाया रचला आहे:
नैसर्गिक रिकव्हरी स्पेस: अभ्यासाचा ताण आणि स्क्रीनचा थकवा घालवण्यासाठी आम्ही एक असे वातावरण तयार केले आहे, जिथे मुलांचे मन आपोआप शांत होते. इथे केवळ भिंती नाहीत, तर मानसिक सुरक्षिततेची भावना आहे.
- सायलेन्स अँड रिफ्लेक्शन (Meditation): डिजिटल गोंगाटात आपण स्वतःचा आवाज विसरतो. सकाळी आणि संध्याकाळी केल्या जाणाऱ्या ध्यानधारणेमुळे मेंदूला 'रीसेट' व्हायला मदत होते. हे केवळ आध्यात्मिक नाही, तर पूर्णपणे वैज्ञानिक आहे.
- मानवी संवाद (The Power of Peer): आम्ही अशा चर्चांना वाव देतो जिथे मुले स्क्रीनकडे न पाहता एकमेकांच्या डोळ्यांत पाहून बोलतात. यातूनच खरी 'इम्पॅथी' आणि आत्मविश्वास निर्माण होतो.
सामाजिक परिवर्तनाचे प्रयत्न (Initiatives for a Cause)
जेव्हा समाजात एखादी समस्या मोठी होते, तेव्हा सामूहिक प्रयत्नांची गरज असते. म्हणूनच आम्ही काही संकल्पना राबवत आहोत:
1. वाचन वारी (Vachan Vari): तासनतास स्क्रोलिंग करण्यापेक्षा पुस्तकाच्या पानांमध्ये हरवून जाण्याचा आनंद मुलांना पुन्हा मिळवून देणे. यातून एक असा समुदाय तयार होत आहे जो विचारांनी समृद्ध आहे.
2. बदलाव (Badlaav): आयुष्यात जेव्हा क्लॅरिटी नसते, तेव्हा माणूस विचलित होतो. 'बदलाव'च्या माध्यमातून आम्ही मुलांना त्यांच्या भविष्याबद्दल स्पष्टता मिळवून देतो, जेणेकरून त्यांचा तणाव कमी होईल.
3. अंतरंग (Antrang): हे आमचे सर्वात महत्त्वाचे पाऊल आहे. ७ ते ७० वर्षांमधील सर्व पिढ्यांनी एकत्र येऊन ध्यान करणे, संवाद साधणे आणि एकमेकांचे अनुभव ऐकणे. जेव्हा एखादे लहान मूल ८० वर्षांच्या आजोबांसोबत बसून ध्यान करते, तेव्हा जो 'कनेक्ट' तयार होतो, तो कोणत्याही सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर मिळू शकत नाही.
आजची गरज...
इकोनॉमिक सर्वेने आपल्याला फक्त इशारा दिला आहे, पण कृती आपल्यालाच करायची आहे. आम्ही ज्ञानपीठच्या माध्यमातून एक छोटासा प्रयत्न करत आहोत की, इथून बाहेर पडणारा प्रत्येक विद्यार्थी हा केवळ पदवी घेऊन नाही, तर एक शांत आणि स्थिर मन घेऊन बाहेर पडावा.
कारण तंत्रज्ञान हे साधन असावे, मालक नाही.
Source: https://economictimes.indiatimes.com/news/india/digital-addiction-social-media-gaming-ott-smartphone-use-india-internet-users-economic-survey-2026/articleshow/127763844.cms?from=mdr
-
