19/03/2021
KAWTCHHUAH ROPUI, VANGCHHIA, CHAMPHAI DISTRICT, MIZORAM.
R.Lalhmingliani
Kawtchhuah ropui hi Vangchhia khua, Champhai District a awm a ni a. Kawtchhuah ropui ah hian lungdawh leh lungphun ropui tak tak a awm tlar dul a, Lungphun a milem ker te hi a lem pãwng chhuak a ker vek an ni a. An hnuhma a mawi hle a, hman tak leh thlamuang taka ker an ni tih a hriat theih a ni. Tun hma in Vangchhe ho hian hlutna châng an lo hre lo a, Thlanlung atan te, kawtkai lungphah tur atan te an lo la nasa ṭhin a lo nia! Chuvangin Lungphun te pawh a tlèm phah hle tawh a a ni. Humhalh hnu hian lung 200 chuang zet zawt chauh hmuh tur a awm ta! A uiawm angreng khawp mai!
Kawtchhuah ropui tih taka hmanlai kawng pawimawh tak ani a, Pi leh Pu ten Ṭiau lui chhak lam leh thlang lam an kal pawhna ber a ni a. Hmanlai kawng pawimawh pasarih ngawt in he kawng hi a paltlang a ni.
Kawtchhuah ropui chungchang a Seminar ah thupui sawi hawngtu ni tur hian thiamna bîk emaw degree emaw engmah han sawi tur ka nei lo a. Sawi hawng tura sawm ka nih hian, a chhan awm tur ka ngaihtuah a. Kan mithiamte leh a ngaihna hria te tân pawh a zu hriatthiam mai theih loh tur ni si, mahse hnam chak zawk ten fing taka hnam tenau zawk te ram an chuhpui ṭhin dan zînga pakhat, he kawtchhuah ropui a thleng mêk te hi Pathian in 2016 a min hriattir kha sawi chhuahna hun remchang LALPA'N min pe ta niin ka hria, chu chu hetia ka lo din ve teh tlat chhan hi niin a lang.
Mizoram a party hlun leh hming dai tawh ngai lo tur, tun hnu thleng pawha sorkarna chelh apiang te tehfung atana an la hman reng ṭhin, ram tâna an thil ruahman te lo ṭhat zia leh an hma thlìr thui zia sawi chhuah fo party in he Seminar in han buatsaih ta mai hi a nachang in hria ka ti hle mai. He ram tâna Pathian thinlung leh ngaihtuahna in ṭawm pui ṭan a ni tih ka hria a, ka lawm tak zet a ni. Kawtchhuah ropui chungchang ah hian a hranpa liau liau a seminar neih hi thil ṭul em em a ni a. Keini ang thiamna leh mipui hriat khawp pawl behchhan nei lo tân chuan han buatsaih ve ngawt dawn ila tu khaw kha mah kan ko kal zo dawn in kan hre si lo a. Chuti chung chuan kan theih dan dan in kan rik chhuah pui ve ṭhin a ni. Vawiin ah erawh chuan he kan sal tànna ram ngei pawh in a hmelhriat em em pawl hming changtlung tak nei ten in han buatsaih ta rup mai hi Pathian tih a ni kan ti lo thei lo ani.
K*m 1980 daih tawh aṭang khan Mizoram sorkar, Art & Culture Department hmalakna in ngaihven ṭan a ni a. Mahse Archeology hmanrua an neih loh avangin hma an la chak thei lo a, k*m 2009 khan Archeological Survey of India(ASI) ah report an theh lut a, INTACH, Mizoram chapter te nen ASI te chu thawk ho in a zirchianna an nei ṭan ta a. Tichuan ASI ho te chuan 28, Nov, 2013 khan “Ancient Monuments and Archeological Sites & Remains Act, 1958” hmang in an humhalh ta a. ‘National Importance’ ah puan a lo ni ta a ni. Dr. Sujeet Nayan kaihhruai in ASI chuan January ni 3 aṭanga February ni 27, 2016 khan a hmun ah inkulh in an zir chiang a, "Mizo te awm ve hma in hnam changkang thawkhat tak an lo khawsa tawh niin a lang", ti in chu an zirchianna chu Mizoram Today 2017 a sorkar thuchhuah chuan a tarlang ta tlat mai a ni! Chanchinbu lam ah te pawh chhuah a ni a, Mizo thinlung tak in lung chu a awi chiah lo. Mahse mithiam ten an tih miau chuan han hnial ngaihna a vâng khawp mai.
K*m 2017 January ni 7 khan khaw chhak lam ah, Khampat ah Pi Pu sulhnu te chhui in kan kal a, kan kal hma in k*m 2016 khan Pathian hnen ata hriattirna ka dawng a. Kan lo kir leh lama Kawtchhuah ropui Vangchhia chu tlawh haw tur leh nasa taka ral ven hna thawk tura tih ka ni. 2017 January thla tawp ah kan rawn tlawh haw ta ngei a ṭawngṭaina nen LALPA hnen ah lo venghim turin kan ngen chiam a. 2016 a hriattirna ka dawn laia thu lo thleng chu, "Kawtchhuah ropui chungchang a ASI ho thil tih ah kan làwm viau lai hian hindu ho in Ayodhya, Uttar Pradesh a muslim ho Babri Masjid an chhuh sak tâk ang khuan hindu ho sulhnu ang a lantir tumna a awm thei a ni", tih a ni. Chutiang chu thil thleng thei ani tih hre mah ila, han chhui a han ngaihven tur chuan thuneihna kan nei lo in tihtheih kan nei tlem em em mai si a, Pathian hnen ah kan hlàn leh ta tawp mai a ni. Kan theih ve tâwk ti in ‘Pi Pu sulhnu hmanga Mizoram inchuhna’ tih thupui hmang in Talk show te kan nei ve a, Youtube ah en theih in kan dah ve nghe nghe a ni.
Hemi hnu hian 2018 kan lo chuan kai in, Internet lam ah News site pakhat Daily News and Analysis (DNA) India in thuchhuah an siam kan hmu chhuak ta a. Reporter Amrita Madhuyalka in 10 September, 2017 daiha a lo update tawh a ni nghe nghe a. Chutah chuan ASI ho in Mizoram a an thil hmuhchhuah chungchang tarlan a ni a, Mizo ten kan lo beisei dan a kan hmingthanpui viau tura kan ngaih laiin, Dr Sujeet Nayan, Archeologist, ASI mi leh sa in Kawtchhuah ropui a sûkthlêk pui dan chu a dang ta daih mai a ni! World Class heritage site ah min puang ang a, Mizoram in khawvel hriat ah kan larpui hut hut dawn emaw tih nak alai in, chutiang hawi zawng chuan chhiar tur a awm ta lo! Chu mai ni lo in kan Lungphun ropui tak tak te chu tar chhuah in a awm dawn emaw tih nak alai in lungphun ropui tak tak te ai khian a thlalak ah pawh lungpher hlai deuh, a thlâ lãk dan zâwng azir a hindu pathian Ganesha lim ke b**g ang deuh a an hriat chu an tar chhuah duh a ni ta a, an thil duh leh an zawn chu a chiang ta em em mai a ni. Thiamna sâng degree nei ni lo mah ila, Van lam in thu min hrilh rûk, theih ang tâwk a kan puan chhuah ve te chu a tak tak a ni tih hmuh theih in a lo awm ta a nih chu! He document ah hian ke lem/lim ni a an sawi bâk zuk ti lang miah lo tak tak a mawle! Chuvangin Mizo mipui te hian India sorkar emaw ASI emaw hian Mizo te hmingthanna tur leh hamṭhatna tur lam an ngaihtuah tak tak lo a ni tih kan hriat ka duh tak meuh meuh a ni.
Vai ho hian Mizo mipui ten kan hriat miah loh in kan ram Mizoram leh Kawtchhuah ropui chu kan chèn ve hma daih a Hindu ho lo awm tawhna ah an lo chhuah fel der tawh a lo nia! Chu mai a la ni lova! Vangchhia khua hmun hlui a lung in tiang te chu hmanlai Thlàn ang in an sawi a, ‘World’s largest necropolis’ tiin an lai vak vak a, ruang emaw ruhro emaw pakhat mah an lai chhuak lo thung. A chhan chu thlan a nih loh tlat vang a ni. Chung thil an tih chu Pathian huat zawng tak mai a lo nia! 17 July, 2018 khan a rang a rang a Kawtchhuah ropui te chu han tlawh tur in min tir chhuak a. Thla latute ruai in kan Pi P**e sulhnu ngei a nih zia fiahna documentary siam tur in kan thawk chhuak chho ve ta a ni. ASI ho in Documentary film siam an lo tum ve mek a ni tih te kan han hre leh zel a. A hun tak ah LALPA'N min tîr chho a lo ni!
A hmun ngei ah an lung milim ke b**g an tih te chu sculpture an nih tak tak loh zia te hmu in kan hria a. Hindu sulhnu ang a tih lan theih tur kha a zawn in an zawng chawp a, an phuahkhawm lui a ni tih te pawh kan hria a, kan Lungphun ropui te chu min tih lar sak an tum awzawng lo a ni tih kan hmu chhuak zel a. Tichuan, Pi Pu Sulhnu te chuhna Documentary Film chu theih tawp in kan buatsaih ve ta a, You tube ah en theih in a awm a, "Mizo Pi Pu Sulhnu(The Remnants of Mizo Ancestors)" ti in a zawn theih ang.
Hemi ṭum July, 2018 a kan han tlawh tum bawk hian Ṭiau kawng lai ten Tianhrang Thlan an laih chhuah kan tlawh bawk a, a khaw mite sawi dan in ASI ho in ruhro te chu an khâwm vek a. Thlan sir vel chu an k*tkawih ang a lantir tum in an lai nin nian bawk a, kan Pi P**e ruhro ASI in an lo khawm te chu kan ui em em a, Mizo mithiam te ngei in chûng Mizo inphum dan dik tak a phùm ruhro te chu zirchiang se kan ti ngawih ngawih a ni.
Tichuan, ASI mi leh sa a hmun thu te nen pawh kan han indawr nual a thlalak te pawh an phal lo na a, kan la lui tho a. Chung kan thiltih boruak avang te pawh chu ani ang, 1st August, 2018 ah khan Aizawl ah ASI ho leh INTACH te ṭang kawp in Press Conference an ko ta a. Chutah chuan ASI chuan Vangchhia chungchang lehkhabu ‘A Brief Report on Excavation & New Discoveries at Vangchhia, Mizoram – Sujeet Nayan’ tih an tlangzarh nghal bawk a ni. Chu lehkhabu han bihchian chuan a lungawi thlak loh em em mai a. Mithiam chu ka ni lo na in Pathian in ka mit a ti vâr a, ASI te thil tum leh thiltih chu ka hmu nghal chat zel a. Vangchhia a lo chëng tawh te (Cultural sequence/Chronology) an ti a Period hnih a ṭhen in Period khatna (I) chu Lost Civilisation ang in an tarlang a, chumi hun ah chuan hindu ho milim ke b**g te chu awm ang in an sawi a. Period hnihna(II) ah Mizo te chu lut ve chauh ang in min chhuah ta a nih chu! Leilung in chuhna ah chuan a lo awm hmasa te an lal thin a, chu chu hre ran in Period I ah hian Mizo te min sawilang duhlo a, Period II a lo awm ve chauh angin min chhuah ta a, hei hi kan pawm anih chuan leilung hausakna Oil te hi kan ta ani lo tak taka thei mai dawn ani.
He an lehkhabu tlangzarh atang hian ram min chuhpui na tak tak ani tih a hriat theih a, Babri Masjid awmna hmun Ram Temple atan a an chuhna hmanrua ang chiah kha a ni tih ka hrechiang em em a ni. Chu mai a ni lo a, an lehkhabu release ah chuan hmun hran daih, Vangchhia khaw hlui a an lei laih chu Tiau kawng lai te laih chhuah Tianhrâng Thlàn thlalak nen an Photoshop (suihzawm) a, an laih chhuah ang in an lantir a, Vangchhia khaw hmun hlui te hmanlai thlan hmun hlui ang a an lo sawi tawh chu tih lan an tum a. Mahse a hmun a kan kal ngei avangin an dâwt phuahchawp chu kan hmuchhuak nghal a, chutiang dawt phuahchawp chu ASI Official lehkhabu chhuah ah chuan zuk ti lang ngam tho a mawle! Mizo te hi kan ã lo a ni tih an hre lo ni. Khawvel hriat ah hnam tlêm zawk te ro dâwt a an chuh dan hi tih lan ngei a la ngai dawn a ni. India chu hemi chungchang ah hian a hmingchhe thei khawp in ka ring. He lehkhabu forward ziaktu Mizo ngei te pawh an in enlêt a ngai in ka hria.
He thil lo thlen chhan kan chhui lêt in, Hindutva secret agenda keini chuan kan ti mai a, chuta RSS ho thil tum BJP in an tihhlawhlin tâk ni in kan hria a, chu hidden agenda ‘Sl. No 13 ah chuan - "Kan tih mêk dan ang tak hian, sakhaw dang pathian biakna hmun remchang ah hindu pathian lim leh hindu thil hlui te chu lei chhûng thûk taka phùm chhunzawm zel tur a ni a. Tichuan central sawrkar hnen ah thlen in, chung thil phùm te hmang chuan sakhaw dang te hmun chu 'Hindu ho ta a ni' ti a chhuh sak zel tur a ni", tih a inziak a ni. He tactic hi India pumpui a an hman mek a ni a, Masjid an chhuhsakna hmanrua chiah kha a ni a, sakhaw dang sulhnu te nuaibo an tum mêk na hmanrua a ni bawk. Chutiang chiah chuan Vangchhia a Kawtchhuah ropui leh hmun hlui te hi chuh pui in kan awm ta mêk a ni.
LUNGPHUN :
Kawtchhuah ropui a lungphun chungchang ah hian kan Pi pu te lem ziak ni lo ang a ngaihna hi Mizo ten kan pawmpui deuh tlat mai hian rilru a ti na khawp mai a. Vangchhia khaw bul hnai Dungtlang vela lungphun te nen tehkhin a ni fo a. Kawtchhuah ropui a lungphun a lem ziak te, Lianpui khua te, Farkawn khua te a lungphun a lem ziak te khi kan pi leh pu te ziak ngei a ni a, ‘Mizo te Lung lehkhabu’ a ni tih hi ka sawi ve duh chu a ni!
Khî'ng khua a lunga ziak te khi chu râl hlau tawh lo a thlamuang taka ker ni in a hriat a. Ramsa leh sava lem te, Pasalṭha chang tawn lem te, fei leh chem lem te, darkhuang lem te, k*t ni a dar a inkaihkuaha lam tlar lem te a nih avangin lemziak te khi a Mizo lutuk a ASI ho hian an tih lan ṭhat duh loh phah ni in a lang. Tin, Ṭiau Lui thlang lama an awm hnu hian râl avang bawk in khawpui lam, Ṭiau chhak lam an pan ngam lo a, thir hriamhrei te pawh an tlachham ṭan ni in a lang a, Vangchhia leh Dungtlang a lunga ziak te khi a lem an ziah dan phung chu in ang vek ni si in Dungtlang lungziak ah te khi chuan thir hriamhrei tlakchhamna a lo lang ṭan tawh a ni. An lem ker hi a hmuh theih ṭawk ṭawk a, ker nalh loh in a awm a, kan thawnthu a Liandova te unau chem nei ve lo te min ti hre chhuak rum rum a ni. Thir hriamhrei kha lung han ker nan chuan an ui ta hle a ni tih a hriat theih zawk a ni. Dungtlang a Lungphun tam zâwk phei khi chu lemziak a awm tawh lo a, lung ker nan hriamhrei an hmang phal ta lo niin a hriat a ni. Amaherawhchu, lung phun ṭhin hnam kan nih ang in lung erawh hriatrengna atan an phun tam hle a ni.
__________________________________________________________________
Seminar Paper–Kawtchhuah Ropui, Vangchhia, Champhai District, Mizoram
Dt. 11th March, 2021 dar 1:30 pm , A hmun – Durbar Hall, PC Party Office.
