26/05/2025
आन्दोलनको पृष्ठभूमि र सुरुवात
२०१७ को आन्दोलनको बीज बंगाल सरकारको निर्णयबाट सुरु भयो, जसले बंगाली भाषालाई तेस्रो भाषाको रूपमा अनिवार्य गर्यो। यो निर्णयले गोर्खा समुदायमा ठूलो आक्रोश पैदा गर्यो, किनभने यो उनीहरूको भाषिक र सांस्कृतिक पहिचानमाथिको हमलाको रूपमा लिइयो। गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा (गोजमुमो) र अन्य संगठनहरूले यसको विरोधमा आन्दोलन सुरु गरे, जुन पछि गोर्खाल्यान्डको मागमा परिणत भयो।
• जीटीएको भूमिका र विवाद:
गोर्खा टेरिटोरियल एडमिनिस्ट्रेशन (जीटीए) को खारेजीको माग युवा मोर्चाले उठायो, तर नेतृत्वमा दुई पक्ष देखिए। एक पक्ष जीटीए खारेज गरेर गोर्खाल्यान्डको आन्दोलनलाई तीव्र बनाउन चाहन्थ्यो, भने अर्को पक्ष जीटीएको अपग्रेडेशनको कुरा गर्थ्यो। अन्ततः जीटीए खारेजको प्रस्ताव पारित भए पनि, जीटीएका ४५ मध्ये ४४ सभासदले राजीनामा दिए, तर जीटीएलाई पूर्ण रूपमा खारेज गर्न सकिएन। यसले नेतृत्वको कमजोरी र सरकारसँगको आन्तरिक सम्बन्धको संकेत गर्यो।
• योजना र तयारीको अभाव: आन्दोलन अनिश्चितकालीन बन्दसहित उग्र रूपमा अघि बढ्यो, तर यसको लागि कुनै ठोस रणनीति वा तयारी थिएन। युवा मोर्चाको नेतृत्वले सशक्त भूमिका खेल्न सकेन, र केन्द्रीय समितिका नेताहरू बीच समन्वयको कमी देखियो। उदाहरणका लागि, दार्जिलिङको पात्लेवासमा युवा मोर्चाको भोक हडतालको कार्यक्रमबारे केन्द्रीय समितिका अध्यक्षलाई समेत जानकारी नभएको घटनाले आन्दोलनको अव्यवस्थित पक्षलाई उजागर गर्छ।
आन्दोलनका प्रमुख घटनाक्रम
• अनिश्चितकालीन बन्द र हिंसा:
बंगाल सरकारको क्याबिनेट सभा दार्जिलिङमा राख्ने निर्णयले आन्दोलनलाई थप उग्र बनायो। गोर्खा रंगमञ्चमा आन्दोलनकारी र बंगाल पुलिसबीच झडप भयो, जसमा पुलिसले गोली चलायो। कैंजलेबाट अनिश्चितकालीन बन्दको घोषणा भयो, जसले पहाडको जनजीवन ठप्प बनायो। बन्दको अवधिमा धेरैले ज्यान गुमाए, र जनताले ठूलो पीडा भोगे।
• युवा मोर्चाको आमरण अनशन: कालेबुङको डम्बर चोकमा तीन अनशनकारीको स्वास्थ्य नाजुक बनेपछि आपतकालीन सभा बोलाइयो। युवा मोर्चाका अध्यक्षले अनशन जारी राख्ने, तर अनशनकारीलाई मर्न नदिने नीति लिए। यो निर्णयले आन्दोलनको गम्भीरता र नेतृत्वको जिम्मेवारीमाथि प्रश्न उठायो। अन्ततः, केन्द्र सरकारको गृहमन्त्रीको निर्देशनमा १४ अगस्त २०१७ मा अनशन फिर्ता लिइयो।
• जीएमसीसीको सभा र रणनीतिक असफलता:
गोर्खाल्यान्ड मुभमेन्ट कोअर्डिनेशन कमिटी (जीएमसीसी) मा विभिन्न दल, गैरसरकारी संगठन, र सामाजिक संस्थाहरू थिए। तर, सभाहरूमा ठोस रणनीति बनाउन नसक्नु र हरेकको आफ्नै “हिडेन एजेन्डा” ले आन्दोलनलाई कमजोर बनायो। जीएमसीसीले बन्द जारी राख्ने र अर्को सभाको मिति तय गर्ने बाहेक कुनै ठोस निर्णय लिन सकेन।
आन्दोलनको भित्री र बाहिरी पक्ष
• आन्तरिक कमजोरी र षड्यन्त्र:
• नेतृत्वको कमजोरी:
गोजमुमोका केन्द्रीय समितिका सहायक महासचिवले समतलका व्यक्तिसँग गोप्य सम्पर्क राखेको र बारम्बार कालेबुङ आएर गोप्य बैठक गरेको खुलासा भयो। यसले नेतृत्वभित्र सरकारसँगको सम्बन्धको शंका उत्पन्न गर्यो।
• मदन तामाङ हत्या काण्डको प्रभाव:
गोजमुमो अध्यक्षलाई मदन तामाङ हत्या काण्डमा क्लिन चिट दिइनु र अन्य आरोपीहरूले गोर्खा भवन, कोलकातामा गोप्य सभा गर्नुले आन्दोलनलाई कमजोर बनायो। यी घटनाले जनताको विश्वास घटायो।
• जीएनएलएफको भूमिका:
जीएनएलएफले वार्ताको लागि पत्राचार गर्यो, तर पत्राचार गर्ने व्यक्तिलाई “विष पुरुष” को संज्ञा दिइयो, जसले आन्दोलनभित्रको विभाजनलाई उजागर गर्छ।
• आन्दोलनको दिशाहीनता:
युवा मोर्चाको पुरानो कमिटी विघटन गरी नयाँ कमिटी बनाउँदा दार्जिलिङलाई नेतृत्व दिइयो, तर नेतृत्वले सभासदको राजीनामा पत्र समयमा बुझाउन नसक्नुले आन्दोलनको गति सुस्त बनायो।
• बाह्य षड्यन्त्र:
• केन्द्र र बंगाल सरकारको रणनीति:
केन्द्र सरकार मूकदर्शक बन्यो, र बंगाल सरकारले आन्दोलनलाई दबाउन साम, दाम, दण्ड, र भेदको नीति अपनायो। दार्जिलिङका सांसदको अनुपस्थितिले जनताको आक्रोश बढायो।
• जी ट्रिपल एसको भूमिका:
दिल्लीमा जी ट्रिपल एसले विदेशी सहयोगमा गोर्खाल्यान्डको मागलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्ने प्रयास गर्यो, तर जीएमसीसीका नेताहरूलाई दिल्लीमा बेइज्जत गरियो। यसले आन्दोलनको एकतामाथि प्रश्न उठायो।
• बंगालको दमन:
बंगाल पुलिसले आन्दोलनकारीमाथि हिंसा गर्यो, र गोजमुमोलाई मात्रै टार्गेट गरी अन्य पक्षलाई खुला छोडियो। यो रणनीतिले आन्दोलनलाई कमजोर बनायो।
आन्दोलनको प्रभाव र विश्वव्यापीकरण
आन्दोलन देशव्यापी मात्र नभई विश्वव्यापी बन्यो। विदेशमा रहेका गोर्खाहरूले समेत गोर्खाल्यान्डको मागलाई समर्थन गरे। तर, आन्तरिक कमजोरी र बाह्य षड्यन्त्रका कारण आन्दोलनले ठोस परिणाम दिन सकेन।
• जनताको भावना:
जनता गोर्खाल्यान्ड बाहेक अन्य कुनै सम्झौतामा तयार थिएन। भाषणहरूमा नेताहरूले “लामो यात्रा तय गर्नुपर्छ” भन्दै जनतालाई धैर्य गर्न आग्रह गर्थे, तर युवा नेताहरूको उत्तेजक नाराले माहोललाई बारम्बार तनावपूर्ण बनायो।
• आन्दोलनको असफलता:
सरकारको रणनीति जनतालाई थकाउने र आन्दोलनलाई विफल बनाउने थियो। जीएमसीसी भित्रै सरकारका मान्छे भएको शंका, नेतृत्वको कमजोरी, र रणनीतिक असफलताले आन्दोलन विफल भयो।
निष्कर्ष
२०१७ को गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन एक सशक्त जनआन्दोलन थियो, तर नेतृत्वको कमजोरी, आन्तरिक विभाजन, र बाह्य षड्यन्त्रका कारण यो विफल भयो। अनिश्चितकालीन बन्द, आमरण अनशन, र जीएमसीसीका सभाहरूले जनताको आक्रोशलाई अभिव्यक्त त गर्यो, तर ठोस परिणाम प्राप्त गर्न सकेन। आन्दोलनले गोर्खा समुदायको पहिचान र आत्मसम्मानको मागलाई विश्वव्यापी बनायो, तर सरकारको दमन र नेतृत्वको असफलताले यो अधुरो रह्यो।
यदि तपाईंले थप विश्लेषण वा कुनै विशेष पक्षमा गहिरो जानकारी चाहनुभयो भने, कृपया बताउनुहोस्।
अनिल लोपचन
गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा
