31/08/2026
ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ — ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਮਿਸਾਲ
ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੌਜੂਦ ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਾਰੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਦਬਾਅ ਹਰ ਪਲ ਡੈਮ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਧੱਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਰਬਾਂ ਘਣ ਮੀਟਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਬੇਹੱਦ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ — ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ।
ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੰਕਰੀਟ ਭਾਰ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਡੈਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡੈਮ ਦਾ ਭਾਰੀ ਵਜ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ ਇਸ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਡੈਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਇਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।
ਉੱਪਰੋਂ ਡੈਮ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ 9 ਮੀਟਰ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੇਠਾਂ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਲਗਭਗ 190 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਡੈਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਉੱਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ — ਉੱਪਰੋਂ ਪਤਲੀ ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ।
ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰੀ ਵਜ਼ਨ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਡੈਮ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਡੈਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੈਡਰੌਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਡੈਮ ਦੇ ਖਿਸਕਣ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡੈਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਸਾਅ ਅਤੇ ਅੱਪਲਿਫਟ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗ੍ਰਾਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਡੈਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਧੱਕਦਾ। ਨੀਂਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਡੈਮ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅੱਪਲਿਫਟ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਡੈਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਡਰੇਨੇਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਊਟਿੰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੀਂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਖਾਂ ਟਨ ਕੰਕਰੀਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ —
ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਧਾਰ, ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੈਡਰੌਕ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਣਨਾ, ਅੱਪਲਿਫਟ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਨਿਗਰਾਨੀ।
ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੇ “ਝੁਕਣ” ਜਾਂ “ਡਿੱਗਣ” ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਫ਼ਵਾਹ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ ਕੰਧ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੰਤੁਲਨ ਇਸਨੂੰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
