18/11/2018
"कलावंतीण दुर्ग" .... नावातील गूढ अजून कायम आहे !!!
'कलावंतीण' .... . महाराष्ट्रातील एक लोकप्रिय आणि ऐतिहासिक नाव. कलावंतीण हा शब्द तसा अनेक अर्थाने लोकप्रिय आहेच परंतु ह्या शब्दामध्ये असलेली अनामिक ओढ, पुरातन काळापासून महाराष्ट्रातील जनतेला भुरळ घालण्यात यशस्वी ठरली आहे. म्हणूनच ... 'कलावंतीण दुर्ग' आपल्याला अगोदर त्याच्या नावामुळे आकर्षित करतो आणि त्यानंतर त्याच्या अतिधोकादायक आणि थरारक चढणीसाठी. आमचीही भ्रमंतीची आवड आणि तीच अनामिक ओढ आम्हाला (सोमनाथ वानखेडे, नितीन गायकवाड, ज्ञानेश्वर खांडबहाले, रावसाहेब शिंदे) कलावंतीण दुर्गावर घेऊन गेली मात्र.... नावातील गूढ मात्र अजून कायम आहे !!!
कलावंतीण दुर्ग हा प्रबळगडाचाच एक भाग आहे. ह्या गडावर जाण्यासाठी मुंबई- पुणे महामार्गावरून शेडुंग फाट्यावरून प्रबळगडाकडे वळावे लागते. प्रबळगडाच्या पायथ्याला ठाकूरवाडी हे गाव आहे. कळंबोळीपासून पनवेल बायपासने आल्यास जेथे मुंबई-पुणे महामार्ग जोडला जातो, तेथे शेडुंग फाटा लागतो. शेडुंग फाट्यावरून ठाकुरवाडीला आल्यावर प्रबल गडाच्या दिशेने पायी पायी जावे लागते.
कलावंतीण बुरुज मात्र विस्मयकारक आहे. नाव कलावंतीण का आहे.. हे मात्र गूढच. कलावंतीण वर चढताना आणि उतरतानाही प्रत्येक पायरीवर पाय टाकताना प्राण कंठाशी येऊन आपल्या अगोदर आपल्या जीवनाचा अंदाज घेत असतो. आपले श्वास आपल्याच ताब्यात राहत नाहीत. एखाद्या शुल्लक खड्यावरून सटकलेला पाय सगळ्या अंगात झिणझिण्या आणतो.... त्या सरळ मेंदूपर्यंत जातात. ..... मात्र ट्रेकरम्हणून जो थरार हवा असतो तो मात्र मनसोक्त लुटता येतो…. आणि मी तो मनमुराद लुटला.
प्रबळगडाचा इतिहास: प्रबळगडाचे पूर्वीचे नाव 'मुरंजन' असे होते. शिवाजी महाराजांनी 'मुरंजन' नाव बदलून 'प्रबळगड' असे नामकरण केले. प्रबळगड सर्वात अगोदर बाहमनी राज्यांनी बांधला होता. उद्देश होता... उत्तर कोकण परिसरात पनवेल किल्ला आणि कल्याण किल्ला वर नजर ठेवने. सुमारे 1458 ला, अहमदनगरच्या मलिक अहमद यांनी कोकण जिंकल्यानंतर कडून ह्या किल्ल्यावर कब्जा केला. अहमदनगर साम्राज्याच्या पतनानंतर शहाजी राजांनी अहमदनगर साम्राज्याकडून मुगल साम्राज्य आणि आदिलशाही राजवंशांच्या शक्तींच्या विरोधात प्रयत्न केले. थोड्या काळापर्यंत शहाजी राजांनी आपली पत्नी राजमाता जिजाबाई आणि बालशिवाजींसोबत मुरंजन येथे वास्तव्य केले. तथापि, शहाजीराज्यांच्या पराजयानंतर ह्या किल्ल्यासह उत्तर कोकण मुघलांनी जिंकले. ह्यानंतर मुहुलीचा करारात मुघलांनी ह्या ठिकाणचे क्षेत्राधिकार बीजापुरच्या आदिलशहाला दिले. 1657 मध्ये छत्रपती शिवाजींमहाराजांनी मुघलांकडून हा किल्ला जिंकला. ह्या किल्ल्याचे नाव प्रबळगड असे ठेवण्यात आले.
सन 1826 मध्ये, स्वातंत्र्य सेनानी उमाजी नाईक आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी थोड्या काळासाठी वास्तव्यासाठी उपयोग केला होता.
ह्या किल्ल्याची उंची २३०० फूट आहे. नावाप्रमाणेच हा गाद खूप मजबूत आणि खूप मोठा आहे. निसर्गाची देणगी आहे कि प्रबळगडाला खूप मोठे पठार लाभले आहे. पठारावर गर्द झाडीत जुने किल्ल्याचे बांधकाम सुरक्षित स्थितीत बघायला मिळते. पाण्याचे टाकेही आहेत. अनेक जंगली प्राण्याचा वावर असल्याच्या स्पस्ट खुणा आपल्याला बघायला मिळतात. चारही दिशांना मजबूत बुरुज किल्ल्याच संरक्षण करतात. अनेक ठिकाणी निमुळत्या आणि लांब गुहा तयार केलेल्या आहेत. त्यापैकी एका गुहेत आम्ही आतवर शिरलो होतो. त्या गुहेत जर एकही जंगली प्राणी असता तर बहुतेक मला हे लिहिण्याची संधी मिळाली नसती.
