Raigad Development Authority

Raigad Development Authority An Initiative by Government of Maharashtra to Protect & Conserve the fort Raigad and 21 Villages. Yuvraj Sambhajiraje Chhatrapati will head this authority.
(2)

18/04/2026

दुर्गराज रायगडावरील दारूगोळा कोठारांचे जतन-संवर्धन सुरू : गडाचा ऐतिहासिक ठेवा नव्याने उजेडात येणार…

भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या परवानगीने, रायगड विकास प्राधिकरणामार्फत दुर्गराज रायगडावरील ऐतिहासिक दारूगोळा कोठारांच्या जतन-संवर्धनाच्या कामास प्रारंभ करण्यात आला आहे. सदर दारूगोळा कोठारे गडाच्या दक्षिण कड्याजवळ, वाघ दरवाजाच्या पूर्वेकडील उंच भागात आणि बारा टाक्यांच्या दक्षिणेस स्थित असून त्यांची रचना उत्तर-दक्षिण दिशेत करण्यात आलेली आहे.

प्राधिकरणामार्फत पहिल्या टप्प्यात या वास्तूंचे शास्त्रोक्त दस्तऐवजीकरण सुरू करण्यात आले आहे. तसेच, भिंतींवर वाढलेली झाडी-झुडपे केमिकल फवारणीद्वारे हटविण्यात आली आहेत. या प्रक्रियेनंतर कोठाराच्या दक्षिण भिंतीवर तोफगोळ्यांच्या माराचे ठसे आढळून आले आहेत.
याशिवाय, कोठाराच्या आतील भागातील माती व अवशेष काढण्याचे काम सुरू असून मूळ बांधकामातील निखळलेले दगड क्रमांकित (नंबरिंग) केले जात आहेत, येत्या काळात वास्तुशास्त्रीय पद्धतीनुसार या मूळ दगडांची पुनर्रचना केली जाईल. माती व अवशेष हटविल्यानंतर कोठारामध्ये शिवकालीन फरसबंदीचे अवशेष आढळून आले असून, या दारूगोळा कोठारांचे ऐतिहासिक व वास्तुशास्त्रीय महत्त्व अधिक ठळकपणे समोर येत आहे.





शिवरायांसी आठवावें ।जीवित तृणवत् मानावें ।इहलोकी परलोकीं उरावे ।कीर्तीरूपें ।।”
03/04/2026

शिवरायांसी आठवावें ।
जीवित तृणवत् मानावें ।
इहलोकी परलोकीं उरावे ।कीर्तीरूपें ।।”

दुर्गराज रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी निर्माण केलेल्या व सध्या फुटका तलाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तीन ऐतिहासिक तला...
01/04/2026

दुर्गराज रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी निर्माण केलेल्या व सध्या फुटका तलाव म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तीन ऐतिहासिक तलावांचे संवर्धन व नुकसानग्रस्त भागांची पुनर्रचना रायगड विकास प्राधिकरण मार्फत करण्यात येत आहे.

बाजारपेठेतून जगदीश्वर मंदिराकडे जाताना उजव्या बाजूस असणारे हे तीन तलाव शिवकाळात रायगडाच्या पाणीसाठ्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे होते. उतारांवर पक्के दगडी बांध घालून हे तलाव निर्माण केले गेले होते. मात्र कालानुरूप या तलावांची बांधणी कमकुवत होऊन, दगड निखळून बांधाच्या भिंती ढासळल्या होत्या. तसेच, मोठ्या प्रमाणात गाळ साचल्याने पाणवठे बुजलेले होते.

रायगड विकास प्राधिकरणाने या तीनही तलावांच्या संवर्धनाचे काम हाती घेतले असून या कामांतर्गत बांधकामात उगवलेली झुडपे, गवत यांचे समूळ उच्चाटन करण्यात आले आहे. ढासळलेल्या दगडांचा बांधकामातील मूळ जागांचा अभ्यास करून त्यांची ऐतिहासिक पद्धतीने शास्त्रोक्त पुनर्रचना करण्यात आलेली आहे. प्रत्येकी २०० ते ३०० किलो वजनाचे हे मूळ दगड वापरूनच पारंपारिक पद्धतीने बांधकाम करण्यात आले आहे. या बांधकामाच्या मजबूतीसाठी दोन दगडांमध्ये लोखंडी कलम बसविले आहेत. शिवकालात जसे दिसत होते, तसेच आत्ताही दिसावेत अशापद्धतीने या तलावांचे संवर्धन केलेले आहे.

त्याचबरोबर तलावामध्ये असणाऱ्या गळती शोधून त्या पारंपारिक चुन्याचे मिश्रण घालून शास्त्रोक्त पद्धतीने भरलेल्या आहेत. पाणवठ्यात साचलेला गाळ काढण्याचेही काम सुरू असून येणाऱ्या पावसाळ्यात तलाव काही प्रमाणात भरून साठवण क्षमतेची चाचणी घेतली जाईल. यावेळी आवश्यक तितके पाणी ठेवून उर्वरीत पाणी सोडले जाईल.

हे सर्व संवर्धन कार्य मूळ शिवकालीन वास्तुरचनेत कोणताही बदल न करता, पारंपारिक पद्धतीने करण्यात येत आहे. या संवर्धनामुळे फुटका तलावांचे ऐतिहासिक महत्त्व तसेच जलसंधारणाची क्षमता वृद्धिंगत होणार आहे.

29/03/2026

रायगड विकास प्राधिकरणाच्या वतीने व भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या परवानगीने खूबलढा बुरुजाचे जतन व संवर्धनाचे काम यशस्वीरित्या पूर्ण करण्यात आले आहे.

या कामामध्ये सर्वप्रथम लष्करी वास्तुशास्त्राचे प्रतीक असलेल्या खूबलढा बुरुजाचे शास्त्रोक्त दस्तऐवजीकरण करण्यात आले. त्यानंतर बुरुजाच्या भिंतींवर व आतील भागात वाढलेली झाडी-झुडपे रासायनिक प्रक्रियेच्या साहाय्याने समूळ काढून टाकण्यात आली.
यानंतर बुरुजाच्या आतील व बाहेरील भिंतींचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करून, ज्या ठिकाणी दगड निखळले होते, भिंतींमध्ये फुगवटा निर्माण झाला होता किंवा झाडांमुळे दगडांनी मूळ जागा सोडली होती, त्या सर्व भागांचे जतन व संवर्धन करण्यात आले.
या प्रक्रियेदरम्यान असे निदर्शनास आले की, बुरुजाच्या छताच्या आतील बाजूस सात ठिकाणी कॉलम सॉकेट्सचे पुरावे आढळले आहेत. दुर्गराज रायगडावरील हा एकमेव असा बुरुज आहे, ज्यावर पूर्वी छत अस्तित्वात होते, याचे हे महत्त्वपूर्ण पुरावे मानले जातात. या कॉलम सॉकेट्सचेही जतन व संवर्धन करण्यात आले आहे.
तसेच, बुरुजामधील लष्करी वास्तुशास्त्रीय घटक जसे की जंग्या, एरो-स्लिट्स (arrow slits) आणि तोफांच्या जागा (Cannon Points) यांना पुनर्जीवित करून संवर्धित करण्यात आले आहे.
बुरुजाच्या आतील व बाहेरील भिंतींमधील दगडांना क्रमांक देऊन (नंबरिंग करून) पारंपरिक साहित्याच्या सहाय्याने ते दगड मूळ स्थितीत पुनर्स्थापित (reset) करण्यात आले.
याशिवाय, बुरुजाच्या आत पावसाच्या पाण्याच्या निचऱ्यासाठी असलेले उतार व नळ्या (drainage system) पुनर्जीवित करण्यात आल्या असून, बुरुजाचा मजला (floor) व भिंतींचा वरील भाग जलरोधक (watertight) करण्यात आला आहे.
अशा प्रकारे सर्व टप्प्यांमधून नियोजनबद्ध पद्धतीने खूबलढा बुरुजाचे जतन व संवर्धन कार्य पूर्ण करण्यात आले आहे.

07/03/2026

रायगड विकास प्राधिकरणाच्या वतीने भारतीय पुरातन सर्वेक्षण विभागाच्या परवानगीने #दुर्गराज_रायगड वरील हिरकणी बुरुजाजवळ असलेल्या श्रीगोंदा तलावाच्या जतन व संवर्धनाचे काम हाती घेण्यात आले आहे.

या कामामध्ये मुख्यतः तलावाच्या मुख्य भिंतीला असलेली गळती दुरुस्त करणे, तसेच भिंतीच्या बाहेरील बाजूचे निखळून पडलेले दगड पुन्हा बसविणे (रिसेटिंग) आणि मुख्य भिंतीच्या पृष्ठभागाचे वॉटर टायटनिंग (जलरोधक प्रक्रिया) करण्याची कामे सुरू करण्यात आली आहेत.

मागील हंगामात तलावाच्या आतील बाजूचा गाळ काढण्यात आला होता. त्यावेळी सुमारे १४ फूट खोल कातळात कोरलेले पाण्याचे टाके आढळून आले होते. त्या कातळात असलेल्या टाक्यात जमा झालेले पाणी आत्ता आपल्याला पूर्ण क्षमतेने कामासाठी सध्या वापरता येत आहे, तसेच मुख्य भिंतीच्या बाहेरील बाजूचे निखळून पडलेले दगड एकत्र करून दगडांचे तीन थर बसविण्याचे काम पूर्ण करण्यात आले होते.

आता पुढील थर बसविण्याचे काम सुरू करण्यात आले आहे. या कामासाठी वापरण्यात येणाऱ्या प्रत्येक दगडाचे वजन अंदाजे ३०० ते ३५० किलो आहे. तसेच भिंतीच्या आतील बाजूस पारंपरिक चुन्याच्या मिश्रणाने ग्राऊटिंग करण्यात येत आहे.

पुढील टप्प्यात मुख्य भिंतीचे वॉटर टायटनिंग करून तलाव पूर्णपणे जलरोधक करण्यात येणार असून, त्याद्वारे तलावाचे दीर्घकालीन जतन व संवर्धन केले जाणार आहे.




20/02/2026

रायगड विकास प्राधिकरण यांच्या वतीने तसेच भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग यांच्या परवानगीने सध्या रायगड किल्ला (दुर्गराज रायगड) येथील तलावांमधील गळती काढण्याचे काम ग्राऊटिंग पद्धतीद्वारे करण्यात येत आहे.
या उपक्रमामध्ये प्रामुख्याने बाजारपेठेमागील फुटका तलाव जगदीश्वर मंदिरा जवळील दोन फुटका तलाव आणि श्रीगोंदा तलाव यांचा समावेश आहे. सदर काम शास्त्रोक्त पद्धतीने, अत्यंत काळजीपूर्वक आणि टप्प्याटप्प्याने राबविण्यात येत आहे, जेणेकरून कोणत्याही ऐतिहासिक अवशेषांना अथवा मूळ दगडी बांधकामाला कोणतीही हानी पोहोचू नये.
संपूर्ण प्रक्रियेअंतर्गत प्रथम तलावांची तांत्रिक पाहणी करून भेगा व झिरपणारे भाग निश्चित करण्यात आले आहेत. त्यानंतर नियंत्रित दाबाने योग्य मिश्रणाद्वारे ग्राऊटिंग करून गळती रोखण्याची कार्यवाही केली जात आहे. ही सर्व कामे पुरातत्त्वीय निकषांचे पालन करून व तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली करण्यात येत आहेत.
या उपक्रमामुळे रायगडवरील पारंपरिक जलसाठा व्यवस्था अधिक सक्षम होण्यास मदत होणार असून ऐतिहासिक वारशाचे जतन व संवर्धन अधिक प्रभावीपणे साध्य होईल.

03/01/2026

दुर्गराज रायगडचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग असलेल्या महादरवाजालगतच्या तटबंदीचे जतन संवर्धनाचे काम रायगड विकास प्राधिकरणाच्या मार्फत सुरू करण्यात आले आहे. यामध्ये प्रामुख्याने महादरवाजा पासून ते टकमक टोक पर्यंतच्या तटबंदीचा समावेश आहे.

पुरातत्व विभागाच्या मंजुरीने सुरू असलेल्या या कामांमध्ये काही दिवसांपूर्वी महादरवाजा ते हिरकणी बुरुजा दरम्यान असलेल्या तटबंदीच्या जतन–संवर्धनाचे काम पूर्ण करण्यात आले आहे. सध्या या संपूर्ण परिसराचे प्रथम दस्तऐवजीकरण करण्यात आले असून, त्या दस्तऐवजीकरणात निदर्शनास आलेल्या जतन–संवर्धनात्मक बाबींनुसार पुढील कामे सुरू करण्यात आली आहेत.

यामध्ये भिंतीच्या वरील पृष्ठभागावर साचलेला मातीचा ढिगारा काढणे (Debris Clearance) तसेच भिंती जलरोधक (Watertighting) करण्याचे काम सुरू आहे. ही कामे चुना, बेलफळ, सुर्खी व दगड अशा पारंपारिक बांधकाम साहित्य वापरून करण्यात येत आहेत.

तसेच या तटबंदीचा एक महत्त्वाचा भाग असलेल्या चिलखती बुरुजावर साचलेला ढिगारा व झाडे–झुडपे काढण्याचे काम पूर्ण करण्यात आले आहे. या प्रक्रियेदरम्यान या बुरुजाच्या फ्लोरिंग लेव्हल्स तसेच भिंतीत असलेली गन पॉईंट्सची अनोखी शृंखला आढळून आली असून, त्यांचे लवकरच जतन–संवर्धन करण्यात येणार आहे. यानंतर पावसाच्या पाण्यामुळे तटबंदीच्या बांधकामाचे होणारे नुकसान थांबवता येणार आहे.

23/12/2025

दुर्गराज रायगडवरील ऐतिहासिक फुटका तलावाचे जतन व संवर्धन…

रायगड विकास प्राधिकरणाच्या वतीने होळीच्या माळाकडून जगदीश्वर मंदिराकडे जाताना उजव्या बाजूस असलेल्या फुटका तलावाच्या जतन व संवर्धनाचे काम सध्या सुरू आहे.

कालपरत्वे तलावाच्या भिंतीच्या बाहेरील बाजूचे ५० ते ५५ दगड निखळून पडलेले होते. तसेच भिंतींचे बांधकाम कमकुवत झाले होते. मागील वर्षी प्राधिकरणाने या भिंतीच्या मजबूतीकरणाचे काम हाती घेतले. निखळून पडलेल्या दगडांचे दस्तावेजीकरण करून, त्यांचे बांधकामातील मूळ स्थान निश्चित केले गेले व हेच दगड वापरून भिंतीच्या नुकसानग्रस्त भागाची शास्त्रोक्त व पारंपारिक पद्धतीने पुनर्रचना केली आहे. यातील प्रत्येक दगडाचे वजन हे साधारणत: १५० ते २५० किलो इतके आहे.

तलावातील अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करण्यासाठी असलेली कमानी दरवाजासारखी (Outlet) पारंपरिक रचना, मूळ जागेवरच पारंपारिक चुन्याच्या वापरातून नव्याने उभारण्यात आली आहे. तलावाच्या आतील भागात ज्या ठिकाणी गळती आढळून आली आहे, त्या ठिकाणी पारंपारिक चुन्याच्या मिश्रणाचे ग्राऊटिंगचे काम सुरू आहे.

तसेच, पावसाचे पाणी बांधकामात उतरून बांधकाम कमकुवत होऊ नये यासाठी तलावाच्या मुख्य भिंतीच्या वरील पृष्ठभागावर जलरोधनाचे काम देखील हाती घेण्यात आले आहे. हे सर्व कार्य मूळ वास्तुरचनेत कोणताही बदल न करता, पारंपारिक पद्धतीने करण्यात येत आहे. या संवर्धनामुळे फुटका तलावाचे ऐतिहासिक महत्त्व तसेच जलसंधारणाची क्षमता वृद्धिंगत होणार आहे.





12/12/2025

दुर्गराज रायगडच्या चित्त दरवाजा पायरी मार्गावर असलेला व गडाच्या लष्करी सामर्थ्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असणारा खुबलढा बुरुज कालौघात हानीग्रस्त झाला होता. शेकडो वर्षे रायगड भागातील तीव्र हवामान, पाऊस यांमुळे बुरुजाच्या बांधकामाची मोठ्या प्रमाणात झीज झालेली होती.

भारतीय पुरातत्त्व विभागाच्या मान्यतेने रायगड विकास प्राधिकरणाने या ऐतिहासिक बुरुजाच्या संवर्धनाचे कार्य सुरू केले आहे. या कामांतर्गत बुरुजाच्या बांधकामातील मूळ दगडांचे दस्तावेजीकरण करून त्यांना त्यांच्या स्थानानुसार क्रमांक देण्यात आले आहेत. यानुसार हे मूळ दगड वापरूनच बुरुजाच्या हानीग्रस्त भागाची पुनर्रचना करण्यात येत आहे. याचबरोबर बुरुजालगत असणाऱ्या तटबंदीचेही मजबूतीकरण करण्यात येत आहे.

या कामामध्ये आधुनिक सामग्री न वापरता, ऐतिहासिक वास्तू बांधणीत वापरली जाणारी चुना, बेलफळ, सुरकी यांचे मिश्रण असलेली नैसर्गिक व पारंपारिक सामग्री वापरली जात आहे. यामुळे गडाची मूळ बांधकाम शैली व प्राचीनता जपली जात आहे.


09/12/2025

दुर्गराज रायगडवरील हिरकणी बुरुजाच्या जतन संवर्धनाकडे महत्वाचे पाऊल…

दुर्गराज रायगडावरील अनेक वास्तूंप्रमाणे हिरकणी बुरुज या रायगडाच्या ऐतिहासिक बुरुजाचेही कालपरत्वे नुकसान झालेले होते व बुरुजाची बांधणी कमकुवत झालेली होती. रायगड विकास प्राधिकरणाने हिरकणी बुरुजाचे संवर्धन कार्य हाती घेतलेले असून या कामांतर्गत प्रामुख्याने बुरुजातील लष्करी वास्तुशास्त्रीय घटकांचे पुनरुज्जीवन करण्यात येत आहे. बुरुजाच्या मूळ दगडांच्या रचनेचा अभ्यास करून बुरुजाची पुनर्रचना करण्यात येत आहे.

यामध्ये पहिल्या टप्प्यात विशेषत: चर्या (Galleries), जंग्या (Loopholes), टेहाळणी (Watch Points) ची पुनर्रचना तसेच मुख्य भिंत व बुरुजामध्ये सैन्याच्या हालचालींसाठी असलेला पारंपारिक मार्ग या घटकांचे संवर्धन व मजबुतीकरणाचे काम सुरू आहे.

पावसाळ्यात पाणी बांधकामात झिरपत असते. वर्षानुवर्षे ही प्रक्रिया चालू असल्यामुळे कालानुरूप बांधकाम कमकुवत होत असते. ऐतिहासिक वास्तू व बांधकाम ढासळण्यामागचे हे एक मोठे कारण आहे. त्यामुळे पुढील टप्प्यात बुरुजाच्या भिंतींच्या वरील पृष्ठभागास पारंपारिक बांधकाम साहित्य वापरून जलरोधक (Watertighting) करण्यात येण्यार आहे, जेणेकरून पावसाचे पाणी या बांधकामात उतरू नये.

रायगडचा हा ऐतिहासिक ठेवा पूर्वीप्रमाणे भव्यतेने उभा राहावा, यासाठी रायगड विकास प्राधिकरण सातत्याने प्रयत्नशील आहे.



नुकताच दोन दिवसीय दुर्गराज रायगड दौरा संपन्न झाला. पावसाळ्यानंतर रायगड विकास प्राधिकरण मार्फत गडावर विविध कामे सुरू करण्...
08/12/2025

नुकताच दोन दिवसीय दुर्गराज रायगड दौरा संपन्न झाला. पावसाळ्यानंतर रायगड विकास प्राधिकरण मार्फत गडावर विविध कामे सुरू करण्यात आलेली आहेत. या कामांस प्रत्यक्ष भेट देऊन पाहणी केली.

पावसाळ्यानंतरील पहिल्या टप्प्यात गडावरील श्रीगोंदा तलावाची दुरुस्ती व संवर्धन, फुटका तलाव क्र. २ ची दुरुस्ती व संवर्धन, पायरीमार्गावरील खुबलढा बुरुजाचे जतन व संवर्धन, महादरवाजा जवळील तटबंदीचे संवर्धन अशी संवर्धनात्मक कामे सुरू झालेली आहेत.

रायगडावरील शिवभक्त व पर्यटकांचा दिवसेंदिवस वाढता ओघ लक्षात घेता त्यांचेकरिता मूलभूत सोयीसुविधा उपलब्ध करण्याचे काम देखील प्राधिकरण मार्फत सुरु करण्यात आलेले आहे.

दुसऱ्या दिवशी राजमाता जिजाऊ माँसाहेब यांचा वाडा व समाधीस्थळी भेट देऊन सद्यस्थितीची पाहणी केली. माँसाहेब यांच्या वाड्याचे संवर्धन कार्य करण्यासाठी रायगड विकास प्राधिकरण मार्फत पुरातत्व विभागाकडे पाठपुरावा सुरू असून लवकरच प्राधिकरणास ही जबाबदारी मिळेल, अशी सकारात्मकता आहे.

या भेटीवेळी रायगड विकास प्राधिकरणचे तज्ञ, अधिकारी व विशेष स्थापत्य पथकाचे अधिकारी वर्ग उपस्थित होते.



Address

Raigad

Telephone

+919922454646

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Raigad Development Authority posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Contact The Organization

Send a message to Raigad Development Authority:

Shortcuts

Share

Category