ماکو یکی از شهرهای استان آذربایجان غربی در شمال غربی ایران است. این شهر در نزدیکی مرز ایران و ترکیه قرار دارد. شهر ماکو مرکز شهرستان ماکو است. شهر ماکو در درهای بنا شده که رودخانه زنگمار از آن میگذرد و شهر را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم میکند. شهری زیبا با با تمدنی چند هزار ساله و مردمی که اکثر جمعیت آن به زبان های کوردی و ترک آذری تکلم می نمایند
ماکو در دورههای مختلف تاریخ به نامهای مختل
فی معروف بوده که در طول قرن ها بافت جمعیتی آن تغییر کرده است که می توان به سکونت مردم ارمنی در قرنهای گذشته اشاره کرد و شایان ذکر است برخی بر این باورند که اسم ماکو از مادکوه یا مد کف (Medkêf) که هردو به یک معنی میباشند (در کردی مد (Med)، همان ماد و کف (kêf) نیز به کوه گفته میشود) گرفته شده که منظور از کوه، همان آرارات (به کردی آگری) میباشد. لذا کردها در ماکو به این شهر ماکی (Makê/ Mekê/ Mewkê) میگویند.
برخی نیز بر این باورند که با توجه به اینکه شهر ماکو در داخل یک دره قرار دارد و اینکه واژه ماکو در کردی به معنای دره میباشد (ako یا akû به معنی کوه و mako یا makû به معنی دره یا سرزمین مابین کوه میباشد)، دلیل نامگذاری ماکو را واقع شدن این شهر در دره (ماکو) میدانند.
همچنین عقاید دیگری نیز برای اسم ماکو وجود دارد، مثل "ماک" که در کردی به معنی مادر میباشد و با توجه به اینکه در گذشته ماکو مکانی برای تهیه مایحتاج و ... بوده و مردم نیازهایشان را ار آنجا تامین میکردند به همین دلیل به آن ماک میگفتند که در گذشت زمان به ماکو تبدیل شده است.
در مورد وجه تسمیه ماکو حدس و گمانهای زیادی زده شده ، ارامنه مدعی هستند ماکو در اصل ماکی یا مکی به معنی آغل (مرتع گوسفند ) بوده برخی مانند یاقوت حموی عقیده دارند ماکو محل زندگی روحانیون زردشتی بودهاست لذا در اصل ماگوش نام داشته که به مرور ایام ماکو شدهاست . اسم ماکو را آرتاز ، شاوارشان ، قلعه قبان نیز گفتهاند.
شهر ماکو دارای آثار تاریخی بسیاری است که از جمله می توان به شهر بزرگ خاورزمین یا همان شهر دامبات اشاره کرد در منطقه ماکو بازماندههای یک شهر بزرگ قدیمی که دامبات و خاورزمین نام داشت دیده میشود که هنگام بازدید از محل آثار برجای مانده از منازل مسکونی و چاه های عمیق و وسعت شهر که به دلیل عبور مرز بین دو کشور ایران و ترکیه از بین این شهر فقط بخشی از آن در شهر ماکو قرار دارد و بخش عظیم ان نیز در کشور ترکیه می باشد
گله داران ساسانی از ساکنان این منطقه بودند و اهالی کنونی منطقه که ساکان نامیده میشوند این شهر ویرانه را هنوز خاورزمین مینامند.
در دوره ای از تاریخ شهر ماکو بخشی از ایالت واسپورکان ارمنستان شد که جناب آقای ماکویی در کتاب تاریخ ماکو از آن سخن به میان اورده است
در جلد ششم فرهنگ معین آمدهاست: "ماکو در قدیم قلعهای بود به نام قابان که چون محل دزدان بود شاه عباس آن را خراب کرد. بنای شهر ماکوی امروزی را میتوان از سال ۱۰۱۲ ه. ش. دانست.
کلاویخو، سفیر پادشاه اسپانیا، که درتاریخ اول ژوئن ۱۴۰۳ م از ماکو دیدن میکند، آن را قلعهای مینامد که حاکمش مسیحی و نورالدین نام دارد. به گفتهٌ وی قراولان همگی از ارمنستان هستند ولی آشنا به زبانهای محلی بوده اند
لازم به توضیح است که به هنگام انعقاد عهدنامه گلستان، در مورد ماکو میان روس و عثمانی رقابت بود. در پی آن به مردم و خانهای ماکو اختیار داده شد تا به هر سو که مایلند ملحق شوند و آنان الحاق به ایران را انتخاب کردند. از این حیث خوانین ماکو بهویژه تیمورپاشا و اقبالالسلطنه ماکویی طرف رعایت و ملاحظه قاجاریه بودند.
از جمله آثار باستانی ماکو می توان به موارد زیر اشاره کرد :
تپه ما قبل تاریخ خلیلآباد در ۳۰۰ متری شوط
کلیسای عظیم سنت استپاسن در دره شام ارسکنار
معبد سنگی در ده شدی دشت زنگنه
برج و بارو و کتیبه در، در صخره ماکو
خرابههای تعدادی کلیساهای ارمنی در دهات مختلف
آثار تاریخی موجود در شهر دامبات
خرابههای قدیمی گزلو در ده مخند
آثار و علایم منقوش در سنگ در ده قزلجه قلعه دهستان قره قویون
دالانها و غارهای زیرزمین در اطراف آرارات
شهر روسا یا قلعه جم خور در ده بسطام چایپاره
اتاق سنگی در ده چیره کندی چای پارا
گورستان تاریخی پیر احمد کندی در دهات آواجیق
پل بشگوز در نزدیک شهر ماکو
خرابههای سه گوش در ده قزلداغ کورد
اتاق سنگی
کلیسای زور زور یا همان طاطائوس
دیری متعلق به فرقه دمینکن در پای کوه قیه
اتاق سنگی در ده سنگر
کلیسای ننه مریم در شمال شهر ماکو
بنای باشکوه کلاه فرنگی در بیمارستان ماکو
کاخ باغچه جوق
آثار خاچ یا همان صلیب های قدیمی در سایز های بزرگ و کوچک موجود در جای جای کوه ها و شهر ماکو
و....
که بیشتر آثار مذکور به دلیل عدم مدیریت و عدو توجه مسئولین دولتی موجب تخریب و در حال از بین رفتن می باشد
