06/08/2026
Почитувани,
го проследуваме фантастичниот омаж, преполн со пораки и поуки, омажот кој предизвика лавина од емоции меѓу присутните на свечената академија, омажот на проф. д-р Веселинка Лаброска посветен на ликот и делото на Мисирков. Пригоден омаж за свечената академија која се одржа во НУБ по повод 100 години од смртта на Крсте П. Мисирков.:
„проф. д-р Веселинка Лаброска, доп. член на МАНУ
26.07.2026
100 ГОДИНИ ОД СМРТТА НА КРСТЕ ПЕТКОВ МИСИРКОВ
Почитуван директоре на Националната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“, господин Јовица Никчевски,
Ваше Блаженство, архиепископ охридски и македонски, почитуван Господин Господин Стефан,
почитувани домаќини, драги гости!
Денес во овој храм на книгата имам посебна чест и привилегија да зборувам за Крсте Мисирков, зашто тој, по Божја милост, починал точно 1010 години по нашиот Свети Климент Охридски, основоположникот на првиот Универзитет на Балканот. Датумите не се никогаш случајни, како што не е случајност и раѓањето на овие двајца великани токму на оваа наша земја македонска, исконска. И од каде да се почне и да се каже уште нешто за нашиот Крсте Мисирков, патронот на Институтот за македонски јазик каде што јас работам и каде што со гордост го чуваме и афирмираме името на Мисирков, изучувајќи го темелно македонскиот јазик.
Пред повеќе години, како промотор на едицијата Собрани дела за Крсте Мисирков од академик Блаже Ристовски, цитирав една мисла од Цицерон: „Оваа држава е резултат на генијалниот ум на многу луѓе претходно.“ Ако се преточи оваа мисла на нашата држава, секако дека Мисирков, покрај нашиот Климент, ќе има почесно место во тие наши претходници, чии генијални умови придонесле во креацијата на нашата македонска држава.
Големиот ум на Крсте Петков Мисирков поставил можеби еден од најголемите, најтешките или најсуштествените камења во мозаикот кој денес се нарекува Македонија. Во светот, многумина од големите умови своето творештво го создавале во благопријатни услови, со сесрдна поддршка од опкружувањето. Но, Крсте Мисирков, како и повеќето наши културни дејци, негови претходници, своето дело го создава во неверојатно несреќен сплет на околности. Токму поради тоа, а и затоа што неговата визија денес е наша реалност, честа која ја имаме да се осврнеме на Крсте Петков Мисирков, во овие денови посветени нему и на Климент Охридски, нѐ обврзува на поклонение пред големиот втемелувач на нашата национална самобитност.
Мисирков по некое непишано правило е основач, потписник за создавање на разни групи, меморандуми, другарства, статии, кружоци итн., кои се основата на Македонското сепаратистичко идејно политичко спознавање и организирање. Крсте Мисирков е еден од основачите на Македонското студентско друштво „Св. Климент“ во 1902 година, кое во 1903 година го доби конечното име Македонско научно-литературно другарство „Св. Кирил и Методија“, институција што претставува основа на сегашната Македонска академија на науките и уметностите. Крсте Мисирков е ерудит во вистинска смисла на зборот, славист, лингвист, филолог, полиглот (зборувал 12 јазици, како и вештачкиот јазик идо).
Дека нашиот Крсте Мисирков претставува вонредно интелигентен и, слободно кажано, генијален ум, доказ не мора да се бара само во неговото капитално дело За Македонцките работи. Во една статија со име: Економските причини за македонското движење, тој во колумна (статија) во весникот Известија од Санкт Петербург го критикува известувањето на двајца дописници од весниците Новое время и Росија заради тоа што во 1902 година во својот извештај од патувањето во Македонија напишале дека во Македонија населението е имашно и среќно и дека движењето за слобода нема поддршка меѓу населението и нема потреба од востание.
Мисирков, во ноември во 1903 г., со својата колумната опонира на ваквото тврдење и на свој начин докажува дека руското општество било донесено во заблуда во врска со состојбите во Македонија. Притоа, започнува да го опишува животот во Постол, своето родно место, нашироко ги опишува приликите 40 и повеќе години наназад и ги опишува причините кои го влошиле животот во последните 20 години. На еден извонреден начин Мисирков прави анализа на сите социјални и политички фактори кои довеле до влошување на состојбата на македонското население во Отоманската империја, со прецизни податоци за зголемување на даноците, за уситнување на имотите на турските земјопоседници итн., што пак довело до причините за дигање на востание.
Ако се има предвид дека Мисирков Македонија ја напуштил 1889 година, тукуречи дете од 15 години, импонира неговото познавање на целата таа комплексна општествена ситуација во Македонија.
Неговото капитално дело, пак, За Македонцките работи се состои од 5 реферати прочитани во македонското другарство во Петербург во октомври и ноември 1903, а потоа по налог на другарството, тој го доддал предговорот и заминал во Софија да го отпечати. За перипетиите кои ги доживеал при печатењето нема овде да зборуваме затоа што за тоа е доста зборувано.
Првиот реферат: Што напраивме и шчо треба да прајме за однапред евидентно е пишуван пред и во тек на востанието и го предвидува неговиот неуспех.
Притоа ги наведува причините за таквиот иден неуспех, критикувајќи го комитетот (ТМОК). Посебно го критикува отсуството на темата јазик во подготовката на новата конституција. И вели Мисирков: „Тие комитето велат: Ами ние да добиеме економцки и политицки праа, па после лесна работа.“ „Е не е така вели Мисирков, не е лесна работа.“ И објаснува дека уште многу порано било потребно да се земе прашањето „…за јазико на народо, јазико во сколијата и прашањето на религијата во новата конституција“. Оти, вели тој, сите слоеви сакаат однапред да знаат за каква идна конституција ќе се борат. И анализира: „ако на некој средно имашен македонец му кажете: Еве ќе се бориме за економцки и политицки праа. Тој ќе ти рече: Па јас си имам економцки праа и под турцко ми одит работава. Така што, објаснува Мисирков, без подобра и поподробна опсервација на идната конституција секое движење ќе доживее неуспех.“ Така и се случи.
Најверојатно Мисирков се обидел и претходно да ја посочи оваа празнина во програмата и конститутивните документи на Комитетот при средби со негови видни членови, но безуспешно и затоа тој констатира: „Критиката на држајн’ето на комитето беше само во домашните крагои. Но она беше и бесполезна, па и опасна за тие што критикуаат. Комитето беше сесилен, он имаше во своите раце живото и смрта на сите граѓани и не приемаше критика на своите постапоци. Сега требит македонцката интелигенција да добиват (постигне) воспитуаин’ето на македонските словени во чисто македонски дух, задолжително изучуаин’е на македонскиот јазик. Во црквите словенцко богослужение. Ако тие бараин’а стретат отпор од некоја од пропагандите, да се бара од турцкото праителство и од Големите сили да се востаноит Охрицката Архиепископија, во раците на која да преминит црковно-сколијцкото дело за сите рисјанцки народности во Македонија.“
Овде ќе посочам и два документи кои првпат се нотирани од страна на Блаже Ристовски во нашата современа наука и кои дополнително ја расчистуваат дилемата за Мисирковата национална свест, а тоа се статиите „Историска информација“ и „Антируските демонстрации во Софија“ објавени во „Петербургскија Вјадомости“. Во првата од нив, објавена на руски јазик во 1901 година, Мисирков прв во македонската историографија истакнува неколку битни факти за македонската самобитност, а тоа се следниве: 1) македонското историско право над територијата и културата на Македонија, право што како принцип било експлоатирано од тогашните пропаганди во Македонија; 2) Македонија е една од првите области на Балканскиот Полуостров што била населена од Словените, а Македонските Словени се првите кои го примиле христијанството и го ширеле во другите словенски земји; 3) Крсте Мисирков ги поставува во вистински рамки историјата и улогата на Охридската архиепископија, нагласувајќи дека: „Најстарата, независната православна словенска архиепископија во Охрид ја продолжувала својата просветителска дејност во полза на целото балканско словенство...“ (Мисирков 2007: 39); 4) Македонија играла активна улога во историјата и културата на Балканот.
Дваесет и седумгодишниот Мисирков, со огромни познавања за историјата, културните прилики на Балканот и политичките ставови, не само на соседните балкански земји, туку и на големите европски сили во тој период, на крајот на оваа статија истакнува: „Еве што им има дадено Македонија на своите соседи-собраќа: христијанство, просвета, апостоли, заштита против посегањата на Византија по нивната слобода и јунаци за народната поезија!“ (Мисирков 2007: 44), за да ја круниса статијата со следниве зборови: „Во поддршката на идејата за слободна Македонија се наоѓа единственото средство за обезбедување на мирот на Полуостровот и во Европа, за пројава на политичка смисла кај балканските Словени, за ослободување од ропството и за процвет на класичната словенска земја со нејзиното милионско православно и словенско население.“ (Мисирков 2007: 45).
Во втората статија што ја потенцираме, а се однесува на антируските демонстрации во Софија, исто така објавена во 1901 година, Мисирков истакнува: „Етнографијата на Македонија за современиот Македонец е работа на науката и нема ништо заедничко со политиката. Што била Македонија порано, кому му припаѓала, кон кого таа е поблиска или подалечна итн. – за нас Македонците е сеедно. Нам ни е важно ослободувањето на Македонија, и притоа такво што не би било само фиктивно, ами вистинско ослободување.“ (Мисирков 2007: 62).
Како врв на апсурдноста на македонската реалност од почетокот на дваесеттиот век е списанието „Вардар“ од 1904/1905 година. Се работи за добро замислена содржинска структура која нема можност за финансирање. Во програмскиот уводник на првиот и единствен број на „Вардар“, Мисирков дава, може да се каже, феноменален осврт на состојбите воопшто во врска со македонското прашање, а тука се и основните причини поради кои „Вардар“ останува на само еден број, кој останал неподигнат во печатницата во Одеса. На крајот од уводникот, Мисирков својата анализа ја завршува со реченицата: „Iа колко неприiатели имат „Вардар“ ушче од заваiќаiн̕ето на неговото излегуваiн̕е на бело видело.“ (Мисирков 2005: 387).
Во последниот реферат од книгата За македонцките работи, „Неколку зборои за македонскиот литературен јазик“, Мисирков вели: „Једно си имат местото националниот сепаратизм, то требит да се пројавит он во милоста кон сѐ, шчо јет народно, и на прво место, во милоста кон народниот јазик. А’ко се односуаме со презреин’е кон народниот наш јазик, није само враик’аме со неблагодарност на нашите родители за сето нивно дуовно гледаин’е и воспитаин’е. Ние имаме прао, осем долгот, да браниме нашиот јазик и тоа прао ни е свешчено. Секој кој шчо напаѓат на нашиот јазик, ни јет исто таков наш непријател’, како и нападачот на нашата вера.“ Тука ќе го истакнам фактот дека во оваа статија за јазикот, Мисирков со голем усет на лингвист ја определува дијалектната база на македонскиот литературен јазик, па вели: „Благодарејн’е на приликите сега ниiе си избираме за обшч литературен јазик централното македонско, т.е. Велешко-Прилепцко-Битол’цко-Охридцкото наречиiе“, (Мисирков 2005: 370) и понатаму осврнувајќи се на другите суштински елементи на македонскиот литературен јазик вели: „...фонетичниiот праопис со употребените во таiа книга писмени знакои и со мали отстапки на етимологијата и 3. речничниiот материјал да iет собраiн’е от сите македонцки наречиiа“ (Мисирков 2005: 380). Што може да се заклучи? Па тоа дека овде се дадени истите принципи што во 1944 година Блаже Конески и другите лингвисти ги поставија во основата на македонскиот литературен јазик, принципи што се научно поткрепени и што го издржаа испитот на времето во овој седумдесетгодишен растеж на македонскиот литературен јазик.
За жал, историјата од време на време се повторува; постојат сѐ уште ретроградни сили што сметаат денес дека само економијата е битна, но не и јазикот и сѐ што е поврзано со идентитетот на македонскиот народ. Длабоките согледби на Мисирков за потребата на Македонците не само од економско и политичко осамостојување, туку и од јазично и верско, денес се реализирани во нашата самостојна Македонија, но сѐ уште сѐ оспорувани од некои политичари од соседните земји. Токму затоа секое навраќање како ова денес, кон големите мисли на нашите Климент Охридски и Крсте Мисирков, се во насока на зацврстување на нашиот став дека сегашната наша државна политика во поглед на идентитетските прашања се движи во вистински правец. Треба на секаков начин да го покажеме нашето македонско достоинство, да го афирмираме нашиот уникатен македонски јазик, словенски, но балкански, да ја афирмираме нашата единствена култура и нашиот единствен поглед на светот изграден од сите наши предци, знајни и незнајни, и потврден во писмен континуитет подолг од еден милениум.
На 26.7.1926 згасна животот на Мисирков, но неговото дело остана како светилник во иднината. Академик Блаже Ристовски употребува една убава мисла: „Мисирков се влеа “во крвта“ на македонската интелигенција и стана повик и патоказ на борбата за победа.“
Ние лингвистите Крсте Мисирков го нарекуваме првиот кодификатор на македонскиот јазик, а јас би додала и најажурниот побарувач на возобновувањето на нашата Охридска архиепископија. Затоа денешното сплотување на словото за двата славни македонски мислители, едниот, Свети Климент на извориштето на старомакедонскиот (старословенскиот) јазик, а другиот, Крсте Петков Мисирков на извориштето на современиот македонскиот стандарден јазик, е честување достојно за почит! На Националната и универзитетска библиотека ѝ посакувам да биде триж плодна и со книги и со активности, а на Македонците им пожелувам да слават во својата Македонија уште многу вакви годишнини на своите видни интелектуалци!“
