14/03/2026
⁉️❗️Нийгмийн үнэт зүйлсийн алдагдал буюу үе тэнгийн дээрэлхэлт.
Хэзээнээсээ шавь сургалттай явж ирсэн монголчууд шавьдаа зөвхөн номыг бус бас номхоныг мөн бүх төрлийн урлах эрдмээс гадна бөх барилдах, морь уях, дайнд явах, жин тээх гээд хүнд хэцүү нүүдэлчин амьдралыг даван туулах эрдмийг дагуулан сургаж заадаг байв. Жинхэнээсээ хүн болох ухааныг ахмад хүн бүр хичээнгүйлэн зааж сургаж юухан дээр ч болов үлгэрлэн дагуулсаар насанд хүргэдэг байсан хүн болгохын алтан аргамжааны судал нь шавь сургалт байлаа. Жингийн ахлагч ч багш мөн, морь уяач ч багш мөн, айлын ах ч багш мөн, үнээн зэлэн дээрх эгч ч багш мөн байсан. Олон зуун жил багшаас шавьд ахуйгаас ахуйд уламжлагдан ирсэн бидний энэ үнэт зүйлс нийгэм өөрчлөгдөхөд танхимын сургалтаар солигдон харьцангуй дэвшилттэй, хүртээмжтэй шинж чанарыг агуулан хөгжсөн байна. 90 он хүртэл төр засгийн шаргуу хичээл зүтгэлийн дор капитализмыг алгассан цөөхөн монголчууд социализмын ижил тэгш зорилго доор үйлдвэржиж толгой дараалан бичиг үсэгтэй болж хэн ч уулын мухарт өөрийнхөөрөө үлдэн хоцрох боломжгүй болтол үзэл суртлын их аянд угаагдсан байна. Нийгэм бүхэн өөрийн сайн муу талтай байдагчлан хувьсгалын өмнөх монголчуудын үнэт зүйлс нь шавь сургалт, язгуурын монгол хүний удам угсаа, эртний хаадын биет болон биет бус өв, оюуны дархлаа, жирийн ард иргэдийн эвдрээгүй төрөлх монгол зан чанар, уламжлал байсан бөгөөд тухайн үед “Монголоо алдаагүй” байсан нь тухайн үеийн монголчуудын нийгмийн болон сэтгэлзүйн үнэт зүйлс, дархлаа нь байсан байна. Нийгмийн үнэт зүйлс буюу “Монголоо алдахгүй байх” энэ зан чанар төрөлх монгол хүний зан араншин социализмын үед ч алдагдаагүй бөгөөд сургууль нь зөвхөн сургалтын байгууллага бус давхар хүмүүжлийн байгууллага байсан онцлогтой. Зах зээлийн нийгэмд шилжихдээ сургалтын байгууллагын хүмүүжлийн үүрэгийг орхигдуулсанаар олон жилийн явцад сургууль нь суралцагсдад зөвхөн мэдээлэл олгох байгууллага болгон хувирчээ. Мэдээлэлийг хувь хүн багшгүй байсан ч олж авч чадах бөгөөд монгол хүн байх, монголчуудын уламжлалт язгуурын сургалтын арга барил болох хүүхдийн хүмүүжлийн гол үүргийг боловсролын системээс авч хаясанаар аажимдаа сургуулийн хүмүүжлийн үүрэг роль хумигдан алга болж зөвхөн мэдээлэл дамжуулагчийн үүрэгтэй болсоноор нийгэмд сургууль, болон багш нарын нэр хүнд унаж суралцагсдад багш шаардлага тавих, заавал хүмүүжүүлэх үүрэггүй болсоноор нийтийн хүмүүжлийн үнэт зүйлс аажмаар орхигдон эцэг эхчүүд хүүхдүүдээ гэр бүлийн орчинд хүмүүжүүлэхээс өөр сонголт үлдээгүй байна. Олон талт нийгмийн олон талт гэр бүлүүдийн соёлын ялгаа, үнэт зүйлс, эдийн засгийн тэгш бус байдал нь яваандаа сургуулийн орчин дахь ялгаатай бүлгүүдийг бий болгож суралцагсад өөрсдийн гэр бүл орчны нийтлэг үнэт зүйлсээрээ нэгдэн өвөрмөц хэв маягтай урсгалуудыг сургуулийн орчинд илэрхийлэх болсон. Сургууль хүмүүжүүлэх үүргээ алдсанаар эцэг эхчүүдийн өөрсдийн хүмүүжүүлсэн олон талт үзэл бодол хүмүүжлийн хэв маягтай хүүхдүүдэд үг хэлэх нийтээр хүмүүжүүлэх оролдлого гаргах эрхгүй болж хэрвээ оролдвол хүүхдийн эрх, хүний эрх зөрчсөн хэрэгт орж ажил албаа алдах, нэр хүндгүй болох, нийгэм даяар буллидүүлэн жигшүүлэх, улмаар ял ч авч болох эрсдэлтэй байдалд орсон тул багш хүн хичээлийн цагаа дуусгаад дуугүй байх мэдсэн ч эс үйлдэл гаргах хэв шинжийг сонгон авч байгаа нь дээрэлхэлт дэлгэрэх үндсэн нэг шалтгаан юм. Гэвч хүүхдүүдийг гэр бүлийн суурь хүмүүжилд найдан орхих нь учир дутагдалтай бөгөөд зах зээлийн нийгэмд 36 жил өлгийдүүлэн бойжсон гэр бүлийн үнэт зүйлс эртний язгуурын монгол гэр бүл, социализмын үеийн нийтээр хүмүүжүүлэх системийн гэр бүлээс төсөөлөхийн аргагүй өөр болсон. Тиймээс дээрэлхэлтийг таслан зогсоохын тулд тухайн нийгэм, сургууль, эцэг эх, суралцагсад бүгд хүлээн зөвшөөрсөн дагаж мөрдөх үндэсний үнэт зүйлс, хэм хэмжээтэй байх хэрэгтэй бөгөөд язгуурын монгол хүний энэхүү хүмүүжлийн үнэт зүйлсийг эргэн сэргээх нь алдагдсан 30 гаруй жилээсээ ч илүү их хугацаа орж магадгүй юм. Энэхүү алдагдсан үнэт зүйлсийн хамгийн хохиролтой нь ичиж айхаа мартсан улс төрчид, төрийн албыг зөвхөн хувь хүнийхээ эрх ашгийн шат дамжлага бааз болгон ашиглаж байгаа төрийн албан хаагчдын бүхэл бүтэн үе бэлтгэгдэн гарч ирсэн нь авилга, хулгай нүүрлэх үндсэн суурь шалтгаан болж байна. Ийм гэр бүлүүдээс үүсэн гарсан хүүхдүүд энэнээс ч илүү нийгмийг донсолгох хэрэг өдүүлэх нь тодорхой юм. Хөгжилтөй улс орон сонгодог япон хүн, сонгодог хятад хүнийг, ажиллах хүч, улс орноо хөгжүүлэх үйлдвэрчин ангийг бэлтгэж байгаа бол монголд ямар ч хамаагүй аргаар бие биенийхээ дээр гарах гэсэн цагаан гартай сэхээтнүүдийг бэлтгэхийн төлөө уралдаж байна. Дараагийн арваас гучин жилд монголд аль аймаг хотод ямар үйлдвэр барих юм тэнд хэдэн жилийн дараа ямар боловсон хүчин хэрэгтэй болох, монгол улс бие даасан тусгаар тотнолоо хамгаалж үлдэхийн тулд хамгийн түрүүн ямар арга хэмжээ авах юм гэсэн нэгдсэн бодлогогүй нийгмийн үнэт зүйлс, монгол хүний үнэт зүйлс алдагдан шалан дээр унасан энэ үед бид дор бүрнээ өрх гэр бүл бүр үр хүүхдээ хариуцан хамгаалахаас өөр гарц харагдахгүй байна. 4 жил тутмын эрх мэдэл, авилага, албан тушаалын дайн, эх орныхоо байгалийн баялгийг үр хойчдоо хадгалж үлдээхийн тулд биш харин бусдаас өрсөж нэг насныхаа хөрөнгийг хийж авах гэсэн хязгааргүй солиорол дунд ард иргэд нь ч үр хүүхэд нь ч туйлдаж байна. Даган дуурайх нийгмийн үнэт зүйлсгүй, гэр бүл, эцэг эхиин уламжлалт үнэт зүйлсгүй, сургуулийн орчны багшийн үнэт зүйлсгүй энэ нийгэмд хамгийн ихээр сурагчид хохирон үлдэж байна. Урлаг соёлын байгууллага, ододын цензуургүй ашгийн төлөөх мөнгөний бүтээлүүд, хүн амдаа ахадсан сонгуулиар ашгаа хийдэг улс төрийн гэрээт мэдээлэлийн хэрэгслийн өдөр шөнөгүй тархи угаасан солонгос кино, харь соёлын сурталчилгаа фейсбүүк, тик токын хяналтгүй хэрэглээнээс бид юу хүлээх вэ. Нийгэм, гэр бүл, сургалтын орчны үнэт зүйлсээ эргэн сэргээхийн тулд яаралтай арга хэмжээ авч нийгмийн тогтолцоогоо шинэчилж нийгэм гэдэг нь зөвхөн улс төрийн намуудын 4 жилийн авилга албан тушаал, эрх мэдлийн, эх орны баялагт эзэн суух зодоон биш юм байна бид язгуурын монгол хүний үнэт зүйлсийг хадгалсан, бие даасан үйлдвэржсэн монгол орныг бүтээх юм байна гэдгийг нийгэм даяараа ухамсарласан тэр үед бидний доторхи ухамсар сэрэх болно. Тэр үед улсаараа хятадаас хуванцараар хийсэн хувцас зөөж наймаа хийж, улсаараа дэлгүүр, караоке, буудал ажиллуулж амьдрахаа болих ухамсарын сэргэлт ирнэ байх. Тэр үе хэзээ ирэх вэ. Шуудай гурил, 100к-р сонголтоо худалдахаа больж өөрсдийн чинь төлөө үр хүүхдийн чинь төлөө орон нутгийн чинь төлөө та бүхэн ямар нийгэм бүтээхийг хүсэж байгаа ямар үйлдвэртэй болохыг хүсэж байгаа тэр хүсэлтийн чинь төлөө явж чадах тэр төлөөллийн хүнээ дотроосоо сонгон гаргаж чадсан тэр үед л өөрчлөгдөх болно.
