07/01/2026
Erfgoed van de Week: Schoolartsendienst kring Alphen aan den Rijn
Elke week wordt aan de hand van een archiefstuk uit de collectie van het archief van Alphen aan den Rijn een kort artikel gepubliceerd om te laten zien wat voor materiaal er in onze archieven te vinden is.
Dit artikel gaat het over de Schoolartsendienst kring Alphen aan den Rijn.
De Schoolartsendienst kring Alphen aan den Rijn maakt deel uit van een bredere geschiedenis van schoolgezondheidszorg in Nederland, die begon in 1904 toen de eerste schoolarts in Zaandam zijn werkzaamheden startte. Daarmee ontstond een sociaal-geneeskundige voorziening die generaties schoolkinderen heeft begeleid. Velen herinneren zich die eerste kennismaking met de schoolarts: de koude stethoscoop of het oplezen van de rijen met zwartgekleurde letters – waarna een voorschrift voor een brilletje soms niet te vermijden was.
Al in de laatste decennia van de negentiende eeuw groeide de aandacht voor de gezondheid van kinderen aanzienlijk. De toenemende medische interesse leidde niet alleen tot meer betrokkenheid van artsen maar ook tot het ontstaan van nieuwe medische functies. Zo namen huis- en kinderartsen als consultatiebureauartsen de leiding over zuigelingenbureaus en waren longartsen actief in de strijd tegen tuberculose. Daarnaast lag maatschappelijke betrokkenheid van artsen aan de basis van initiatieven als de kinderuitzending, bedoeld om kinderen uit arme gezinnen tijdelijk een gezonder verblijf te bieden. Ook heilgymnastiek, schoolbaden en, in sommige gemeenten, het verstrekken van schoolvoeding en schoolmelk zijn voorbeelden van maatregelen die voortkwamen uit diezelfde betrokkenheid.
In de regio Alphen aan den Rijn kreeg de schoolartsendienst gestalte naar aanleiding van een besluit van de secretarissen-generaal van de departementen van Sociale Zaken en Binnenlandse Zaken van 27 mei 1942, betreffende de organisatie van de schoolartsendiensten.
De burgemeesters van Alphen aan den Rijn, Leiderdorp, Koudekerk aan den Rijn, Woubrugge en Alkemade legden op 16 maart 1943 een gemeenschappelijke regeling vast.
Omdat deze onder bezettingsmaatregelen tot stand kwam, werd deze in 1947/1948 opnieuw vastgesteld door de gemeenteraden, met wijzigingen in 1957.
De sterke toename van het aantal schoolgaande kinderen in de jaren vijftig en de groeiende aandacht voor schoolgezondheid leidden in 1958 tot een herindeling. Hierdoor ontstond een grotere regio met elf samenwerkende gemeenten, waaronder ook Nieuwkoop en Zevenhoven.
Na nog enkele kleine aanpassingen werd uiteindelijk in 1987 de gemeenschappelijke regeling opgeheven ten gunste van de nieuwe “Basisgezondheidsdienst Zuid-Holland Noord”.
