12/03/2026
Follow the Money : Sluipenderwijs verdwijnen er jaarlijks twaalfduizend bomen van het Overijsselse platteland
Uit intern onderzoek van de provincie Overijssel blijkt dat jaarlijks twaalfduizend bomen, heggen, bosjes en walletjes worden gekapt, deels illegaal. Hoe kan dat, en wie is daarvoor verantwoordelijk?
Tussen 2012 en 2022 verdwenen in Overijssel 118 duizend bomen en 4000 andere landschapselementen zoals struiken of houtwallen. Jaarlijks verdween 25 hectare en er kwam slechts vijf hectare bij, blijkt uit onderzoek van de provincie.
Volgens de provincie is er ‘onvoldoende controle op naleving regels’, waardoor ‘slecht gedrag onbestraft blijft’. Naar aanleiding van het onderzoek trekt Overijssel 100 duizend euro per jaar uit voor handhaving.
https://www.facebook.com/groups/kappen.met.bomen.kappen
https://www.ftm.nl/artikelen/sluipenderwijs-verdwijnen-er-jaarlijks-twaalfduizend-bomen-van-het-overijsselse-platteland
Waarom is dit belangrijk?
De sluipende teloorgang van kleine bosjes en boompjes past in een trend waar FTM al vaker over schreef. Zo trokken boeren gemeentelijke wegbermen bij hun land, gingen ze op zoek naar grond van natuurorganisaties elders in het land om meer landbouwsubsidie te ontvangen, en maakten ze aanspraak op verduurzamingssubsidies door slootjes van waterschappen als hun bezit op te geven. Tegelijkertijd zijn deze landschapselementen vaak een grote bron van biodiversiteit.
Vanaf de zestig meter hoge Holterberg op de Sallandse Heuvelrug reikt het zicht westwaarts tot aan de kerktorens van Deventer en Zwolle. Daarachter zijn bij helder weer zelfs de uitlopers van de Veluwe te zien.
Daartussen: het Sallandse coulisselandschap. Vanaf de middeleeuwen bestond dit platteland uit een rijkgeschakeerde lappendeken van weilanden en akkers, aan elkaar genaaid met dijkjes, slootjes en bomenrijtjes. Deze ‘landschapselementen’ voorkwamen dat koeien naar het land van de buurman overliepen, maar de stukjes mini-natuur vormden ook een schuilplaats voor allerlei planten en dieren.
Vanaf de jaren zestig begon de ‘ruilverkaveling’: de landschapselementen verdwenen, grote groene weiden met Engels raaigras deden hun intrede. Daarmee verdween in de twintigste eeuw in heel Nederland naar schatting ongeveer honderdduizend kilometer – vijf rondjes om de aarde – aan houtwalletjes, singels en rijtjes bomen uit het landschap.
Niet veilig
Ook de laatste landschapselementen in het Overijsselse land zijn niet veilig. Tussen 2012 en 2022 verdwenen in Overijssel 118 duizend bomen en 4000 andere landschapselementen. Jaarlijks verdween 25 hectare, en er kwam slechts vijf hectare bij. Dat blijkt uit een onderzoek van de provincie.
Een PowerPointpresentatie met de resultaten, ‘Plan van aanpak bescherming houtopstanden’, kwam in handen van Follow the Money. Voor veel van deze bomen gold een herplantplicht – die dus niet is nageleefd.
Een goed voorbeeld van een landschapselement dat langzaam maar zeker wordt afgebroken, is te vinden aan de voet van de Holterberg. Op historische kaarten is te zien dat hier al minstens sinds 1891 een bomenrij staat.
In de jaren dertig werd de aanvankelijk dubbele bomenrij al tot een enkele gereduceerd. Ergens in de jaren negentig bouwde de melkveehouder die het land beheerde een betonnen opslag direct onder de resterende bomen.
Op deze Streetviewfoto uit 2009 is die opslag goed te zien
Ergens na 2009 verdween een deel van de bomen. Of ze zijn gekapt of omgewaaid door ruimtegebrek voor de wortels, is niet bekend.
De melkveehouder nam de telefoon niet op en reageerde niet op een e-mail van FTM.
Mysterie
De drijvende kracht achter het onderzoek naar het mysterie van de verdwijnende bomen in Overijssel is Harry Stoffer.
Stoffer is beleidsmedewerker landschap bij de provincie Overijssel en nam het initiatief tot een onderzoek naar de stilletjes uit Overijssel verdwijnende landschapselementen. FTM sprak Stoffer en Maurits von Martels, gedeputeerde voor landbouw en natuur namens de BBB, in het provinciehuis in Zwolle.
De bomen achtervolgden Stoffer al jaren.
Fietsend door landelijk Overijssel zag hij met enige regelmaat bomenrijen en houtwallen verdwijnen. Ze waren omgehakt, ingeperkt of omgewaaid. ‘Ik had het daar vaak over met collega’s, maar we konden er nooit echt de vinger op leggen: gebeurt dat nu structureel of zijn het incidenten?’ zegt hij. ‘De ruilverkaveling liep eind vorige eeuw al op z’n einde, maar toch leken de bomen te blijven verdwijnen.’
‘Ik wilde met luchtfoto’s in kaart brengen waar de laatste jaren bomen en struiken verdwenen, en hoeveel’
En dat terwijl juist die kleine bosjes vaak een grote bron van biodiversiteit zijn.
Vandaar dat Stoffer langs ging bij politiek verantwoordelijke Maurits von Martels. Stoffer: ‘Ik wilde met luchtfoto’s in kaart laten brengen waar in Overijssel de laatste jaren bomen en struiken verdwenen, en hoeveel.’ Martels gaf toestemming: ‘Ik had al jarenlang hetzelfde gevoel als Harry,’ zegt hij. ‘Maar dat wilde ik wel eerst goed laten uitzoeken.’
De resultaten, die via-via bij FTM terechtkwamen, logen er niet om. Von Martels: ‘Het verbaasde me hoe groot het probleem eigenlijk is. Sluipenderwijs is er in Overijssel heel veel natuur verdwenen.’ Stoffer: ‘Op een gegeven moment ben je dat kwijt.’
Structureel?
FTM benaderde ook de andere elf provincies met de vraag of ze zicht hebben op het verdwijnen van bomenrijen op het platteland. Enkele provincies gebruiken (sinds kort) ook satellieten voor monitoring. Het plan is om dat binnenkort centraal te organiseren. Maar naast Overijssel heeft alleen Utrecht een historisch overzicht van illegale kap (zie kader onderaan voor alle reacties).
In de Overijsselse PowerPointpresentatie staan ook enkele verklaringen voor het verdwijnen van al die landschapselementen.
Droogte, hitte of wateroverlast zorgen voor het omvallen van bomen. Soms worden bomen langs de weg gekapt omdat ze een gevaar vormen voor de verkeersveiligheid. Daarnaast zijn er financiële prikkels: onderhoud kost geld en bomen zorgen voor schaduw op zonnepanelen.
Elke vierkante meter die boeren bij hun akker kunnen trekken, levert geld op
Bij de verdwenen bomenrij nabij de Sallandse Heuvelrug heeft het er alle schijn van dat de melkveehouder direct (door kap) of indirect (door de bouw van zijn mestsilo) verantwoordelijk was. Gevraagd naar bomenkap door boeren, zegt gedeputeerde Von Martels: ‘Ik weet niet of boeren dit structureel doen. Dat kunnen we nu, op basis van dit onderzoek, in ieder geval niet hard maken. Er zijn allerlei mogelijke motieven.’
Wel worden er in de presentatie een paar prikkels genoemd die specifiek gelden voor boeren. Elke vierkante meter die ze bij hun akker kunnen trekken, levert geld op: ze kunnen meer gewassen telen of meer gras laten groeien voor koeien, en daarnaast meer landbouwsubsidie ontvangen en meer mest uitrijden. Volgens de provincie is er ‘onvoldoende controle op naleving van de regels’, waardoor ‘slecht gedrag onbestraft blijft’.
Daarmee past de sluipende teloorgang van bosjes en boompjes in een trend waar FTM al vaker over schreef. Zo trokken boeren gemeentelijke wegbermen bij hun land (handhaven zou te duur zijn), gingen ze op zoek naar grond van natuurorganisaties en Rijkswaterstaat elders in het land om meer landbouwsubsidie te ontvangen, en maakten ze aanspraak op verduurzamingssubsidies door slootjes van waterschappen als hun bezit op te geven.
Inmiddels begint het onderwerp ook op lokaal niveau te leven. In februari kondigde de Rekenkamer Oost-Nederland aan onderzoek te gaan doen naar ‘de stand van zaken rond de omvang en kwaliteit van het bosareaal’ in Overijssel en Gelderland.
Het onderzoek van Stoffer was voor gedeputeerde Von Martels reden om structureel 100 duizend euro per jaar vrij te maken voor handhaving. Plus nog eens 400 duizend euro incidenteel budget tot en met 2027. ‘Vanaf begin volgend jaar gaan we systematisch satellietbeelden bekijken. Als daaruit blijkt dat er mogelijk bomen zijn gekapt, sturen we mensen met een jasje met het provincielogo om dat te checken,’ waarschuwt Von Martels.
Reacties provincies
De provincie Limburg laat weten ‘geen dergelijk onderzoek’ als in Overijssel te hebben gedaan. Ook ‘beschikt de provincie niet over een actueel overzicht van het totaal gekapt areaal in Limburg’.
Een woordvoerder van de provincie Gelderland zegt: ‘De provincie werkt nu circa drie jaar met het toezicht op basis van satellietbeelden.
Onze toezichthouders krijgen een melding als er op basis van de satellietbeelden wijzigingen zijn in het waargenomen bosoppervlak.
Toezichthouders bekijken deze melding, en gaan indien nodig ter plaatse om zelf vast te stellen dat er kap heeft plaatsgevonden. Een dergelijke historische analyse [zoals die van de provincie Overijssel, red.] hebben wij niet gemaakt.’
Wel laat de woordvoerder weten het afgelopen jaar 32 lasten onder dwangsommen te hebben opgelegd of aangekondigd. In 2024 en 2023 waren dat er respectievelijk 17 en 16.
Een woordvoerder van de provincie Noord-Brabant zegt: ‘Wij werken sinds een tijdje samen met landschapselementenregister LASREG, een landelijk project om bomen en bossen op basis van hoogtekaarten te monitoren.’ De provincie hoopt dat in de komende jaren een overstap kan worden gemaakt naar monitoring op basis van satellietfoto’s.
Een woordvoerder van de provincie Noord-Holland zegt ‘(nog) geen’ analyse te hebben uitgevoerd zoals de provincie Overijssel. ‘Op dit moment wordt landelijk gewerkt aan het LASREG. Daarmee zou hier wel beter zicht op komen.’
Drenthe: ‘Wij houden uitsluitend de ontvangen kapmeldingen en de door ons geconstateerde illegale vellingen bij. Deze informatie wordt geregistreerd in een eigen systeem. Wij maken gebruik van satellietbeelden/luchtfoto’s en professionele streetviewfotografie. Naast natuurlijk onze handhavers/toezichthouders in het veld.’
Zeeland zegt: ‘Wij houden meldingen bij via een meldingensysteem en ook gegevens van geconstateerde illegale vellingen worden hierin opgenomen. Omdat Zeeland zo’n bosarme provincie is valt een (illegale) velling al snel op in het landschap. In Zeeland is de noodzaak voor aanvullend monitoren met satellietbeelden daarom niet zo hoog.
Desalniettemin gaan wij wel aan de slag met het in beeld brengen van vellingen in Zeeland. Dit is al langer gepland en mocht dit onverwachte inzichten opleveren, dan gaan we bespreken of wij ook permanent aanvullende monitoring via satelliet willen hanteren.’
Friesland: ‘Wij beschikken over een overzicht van het aantal kapmeldingen dat bij de provincie Fryslân is gedaan en het aantal illegale vellingen dat tijdens toezichtcontroles is geconstateerd. Dit overzicht wordt gebruikt om bij te houden waar en wanneer gecontroleerd moet worden of uitvoering is gegeven aan de wettelijke herplantplicht.
Wij hebben echter geen overzicht van de totaaloppervlakte die hiermee gemoeid is. Wij houden niet een dergelijk overzicht bij, omdat wij dit niet nodig hebben om onze wettelijke taken uit te kunnen voeren. [..] De provincies werken gezamenlijk aan nieuwe methodes om met hoogtekaarten (AHN) of satellietbeelden automatisch te achterhalen waar bossen aangeplant zijn. Het zal nog even duren voordat de methodes hiervoor juist zijn ingericht. ’
Flevoland laat weten: ‘Kapmeldingen die via het Omgevingsloket worden ingediend, worden behandeld door de Omgevingsdienst Flevoland Gooi en Vechtstreek (OFGV). De OFGV voert toezicht en handhaving uit op zowel reguliere kap van houtopstanden als op herplantplicht. Ook de controle op illegale houtkap valt onder hun verantwoordelijkheid.’ Sinds 2023 heeft de omgevingsdienst de beschikking over het Bomenregister, ‘een systeem dat alle “verdwenen” boomkronen weergeeft binnen Flevoland. De OFGV is op dit moment bezig de voorhanden data te behandelen en te analyseren. Dit is een tijdrovend proces, er wordt door het systeem geen onderscheid gemaakt tussen legaal en illegaal verdwenen kronen.’
Een woordvoerder van de provincie Zuid-Holland zegt dat er jaarlijks slechts een tot drie ‘illegale vellingen waar proces verbaal voor wordt opgemaakt’ plaatsvinden. Dat doet de omgevingsdienst ‘met behulp van open data, bijvoorbeeld van Google Maps en met behulp van drones.’
Utrecht: ‘Alle vellingen in Utrecht waar de provincie voor verantwoordelijk is moeten worden gemeld,’ zegt een woordvoerder. Daarnaast controleert de omgevingsdienst namens de provincie sinds 2017 met luchtfoto’s ‘waar bos is toe- en afgenomen’, blijkt uit de Rapportage natuur en boscompensatie. Tussen 2017 en 2024 zijn er 92 illegale vellingen geconstateerd en 10 ‘tenietgegane houtopstanden, zonder dat sprake is van illegale kap, bijvoorbeeld als gevolg van een storm.’
De provincie Groningen laat weten: ‘Het areaal gekapte houtopstanden wordt niet gemonitord. [..] Wat wordt gekapt moet ook weer worden geplant op dezelfde of een andere locatie, eventueel ook buiten de provincie. We maken gebruik van historische luchtfoto’s en de uitbreidingsmodule van StreetSmart, fysiek toezicht oftewel vrije veldcontroles en in de toekomst drones.’
https://www.facebook.com/groups/kappen.met.bomen.kappen
https://www.ftm.nl/artikelen/sluipenderwijs-verdwijnen-er-jaarlijks-twaalfduizend-bomen-van-het-overijsselse-platteland
Uit intern onderzoek van de provincie Overijssel blijkt dat jaarlijks twaalfduizend bomen, heggen, bosjes en walletjes worden gekapt, deels illegaal. Hoe kan dat, en wie is daarvoor verantwoordelijk?
