23/08/2026
Brand verwoest natuur Europa, maar herten smullen later van nieuw groen
De Europese natuur heeft het deze zomer zwaar te verduren. Tot nu toe is al meer dan 500.000 hectare natuur verbrand. Vraag je je af of 'verbrand' betekent dat de afgebrande gebieden nu onleefbaar zijn: "Het ecosysteem wordt gereset."
De gigantische natuurbranden die vorige maand woedden in Zuid-Frankrijk en Spanje zijn inmiddels onder controle. Maar er ontstaan nog steeds nieuwe branden in Europa, onder meer in Kroatië en België. Ook die verwoesten grote leefgebieden van dieren. Het aantal geëvacueerde mensen wordt bijgehouden, maar het is niet bekend hoeveel dieren op de vlucht zijn geslagen of zijn omgekomen.
De brand in het Belgische natuurgebied de Hoge Venen is extra verwoestend, doordat sprake is van een veenbrand. De veengrond staat daar in brand, wat betekent dat ook de bodem afbrandt. Volgens experts is dat funest voor het ecosysteem.
"De gevolgen die een natuurbrand heeft voor dieren en planten hangen af van de bodem", zegt Rudy van Diggelen, hoogleraar biologie aan de Universiteit Antwerpen. "In de Hoge Venen, maar ook bijvoorbeeld in Nederland, heb je een brandbare veenbodem. In Zuid- en Midden-Europa is de bodem in principe niet brandbaar. Daar branden de bovengrondse begroeiing en al het strooisel."
Maar ook de manier waarop een brand zich verspreidt bepaalt hoe groot de schade is. "Een brand die stilstaat, brengt veel meer schade aan dan een brand die zich snel verspreidt vanwege de wind, hoewel die laatstgenoemde er dramatischer uitziet. Zo'n brand tast de bodemgemeenschap vaak niet noemenswaardig aan", zegt Van Diggelen.
Herten relatieve winnaars, hagedissen hebben pech
Als de bodem wel wordt aangetast, betekent dat dat de insecten en zaden die in de bodem zitten, verdwijnen. Dat gebeurt nu met de veenbrand in België.
"Het ecosysteem wordt als het ware gereset", zegt Van Diggelen. "Vaak gaat het om kilo's aan beesten per vierkante meter die verdwijnen. Het gaat om insecten die cruciale processen uitvoeren die nodig zijn voor de grond. Ze versnipperen bijvoorbeeld kleine deeltjes waarmee bacteriën en schimmels aan de haal gaan."
Voor grotere dieren - denk aan reeën, zwijnen, vossen en konijnen - zijn bosbranden een minder groot drama. Belgische media melden bijvoorbeeld dat door deze brand nog geen grotere wilde dieren zijn gestorven. "Deze dieren zijn heel mobiel", vertelt Van Diggelen. "Zo weten ze vaak aan het vuur te ontsnappen. Ze zullen uiteindelijk ook terugkeren naar het verbrande gebied, zodra dat is hersteld."
Volgens ecoloog Leo Linnartz gaat daar niet eens zo veel tijd overheen. "Herten en reeën kunnen bijvoorbeeld onwijs genieten van het malse gras dat ontstaat nadat een gebied is afgebrand. Daarnaast houden ze van de malse blaadjes die groeien aan jonge bomen, die nog kort genoeg zijn om erbij te kunnen. Deze dieren horen tot de relatieve winnaars."
Kleinere dieren die leven van insecten en niet de grote afstanden kunnen afleggen die wilde dieren afleggen, komen na een bosbrand wel in de problemen, vertelt Linnartz. "Zo hebben bijvoorbeeld reptielen en amfibiën dikke pech."
'Jonge bomen zijn een zwakke afspiegeling van wat natuur eerst had'
Het kan lang duren voordat een insectenpopulatie is teruggekeerd naar een verbrand gebied, maar bomen en planten groeien vaak snel terug. Van Diggelen: "Wortels en zaden die de brand hebben overleefd, leveren nieuwe bomen en planten. Als de brand zo hevig is dat ook zaden en wortels zijn verwoest, zorgen zaden die vanuit andere bossen of boomgroepen worden verspreid voor nieuwe begroeiing."
Maar dat betekent niet dat de begroeiing in het verbrande gebied straks weer helemaal hersteld is. "Er gaan ook bomen verloren die er al tweehonderd jaar staan", zegt Linnartz. "Die hadden veel boomholten waar ook weer dieren in konden zitten. De kleine bomen die we nu terugkrijgen, zijn een zwakke afspiegeling van wat de natuur voor de brand te bieden had."
Daarnaast kan een lang woedende brand ervoor zorgen dat er plantensoorten in het gebied gaan groeien die je er eigenlijk niet wil hebben. Denk aan onkruid, maar ook aan invasieve exoten. Dat zijn planten die er van nature niet thuishoren en schade aanrichten aan de omgeving.
Natuurbrand biedt kans om natuur brandbestendiger te maken
Doordat de veengrond in België zorgt voor een bodembrand, zal het natuurlijke herstel daar een stuk langer duren. Beide experts vinden dit daarom hét moment om de grond daar brandbestendiger te maken, en het liefst ook in Nederland.
"Veen hoort eigenlijk kletsnat te zijn en dus niet te branden", zegt Linnartz. "Er zijn in de Hoge Venen allerlei ontwateringssloten aangelegd met als doel om veen te winnen."
"Het veen is daardoor veranderd in turf", vult Van Diggelen aan. "Dat is uitermate brandbaar; je gebruikt het in kachels. Aangezien de uitgedroogde veenlagen door de brand mogelijk verdwijnen, hebben we nu de kans de goede omstandigheden te herstellen. We zullen zo'n gebied straks structureel moeten vernatten."
Naaldbomen vervangen door loofhout
Ook elders in bossen kan door het geleidelijk aan vervangen van -zeer brandbare- naaldbomen door brandbestendiger loofbomen en -struiken de brandbestendigheid verbeterd worden.
Rewilding en trekkende kuddes
En dan zijn er de grote grazers. Met ieder hapje houden zij de vegetatie kort en voorkomen zo de opeenhoping van droog, brandbaar materiaal. Zonder het te weten vervullen zij een subtiele, maar cruciale rol in het behoud van het landschap. Dit idee wint aan kracht, ook in andere landen. Behalve rewilding (herintroductie van grote grazers) wordt daarbij ook nagedacht hoe trekkende veekuddes behouden kunnen worden.
In grote delen van zuidelijker en oostelijk Europa is al decennia een ontvolking van het platteland gaande: voormalige weidegronden worden verlaten en het aantal tussen zomerweides en winterkwartier trekkende kuddes (transhumance) neemt af. In Europa leven steeds minder mensen op deze manier, met name in de bergketens als de Alpen, de Apennijnen, de Balkan, de Pontus en de Kaukasus.Daardoor is er meer brandbaar materiaal in de vorm van hoog gras, ruigtes, bosondergroei en opeenhoping van klein dood hout onderin bomen en op de grond.
In met name Spanje bijvoorbeeld worden steeds vaker verwilderde paarden en runderen ingezet om ondergroei kort te houden, wat de kans op natuurbranden en hun intensiteit flink blijkt te verkleinen. Een ander voorbeeld is de herintroductie van bevers; waardoor water langer wordt vastgehouden in beek- en rivierdalen.
Ook het lokaal en gecontroleerd afbranden van bos- en natuurgebieden in koelere, vochtiger periodes kan een belangrijke bijdrage leveren aan de brandbeheersing. Die beheermethode werd van oudsher op grote schaal toegepast, met name door indigene volkeren in Noord-Amerika en Australië. In vroeger tijden werden zo ook delen van heidegebieden in Noordwest-Europa beheerd.
De branden laten onder andere zien hoe waardevol rewildingsmaatregelen en andere vormen van natuurbegrazing kunnen zijn: het vuur is dan minder intens, de schade blijft beperkter en het herstel voltrekt zich sneller.
Bronnen:
https://www.nu.nl/nujij/6406606/brand-verwoest-natuur-europa-maar-herten-smullen-later-van-nieuw-groen.html
Snel herstel na natuurbrand in het wilde KempenBroek | https://arkrewilding.nl/node/9049
Fire resilient landscapes | https://research.wur.nl/en/projects/fire-resilient-landscapes/
Understanding fire resilient landscapes across science and practice | https://research.wur.nl/en/publications/understanding-fire-resilient-landscapes-across-science-and-practi/
https://www.trvst.world/environment/what-is-rewilding/
https://nl.wikipedia.org/wiki/Transhumance
Reconnecting with Our Cultural Heritage to Combat Wildfires | https://revolve.media/features/reconnect-cultural-heritage-wildfires
https://www.bbc.com/travel/article/20190718-how-transhumance-is-the-future
https://www.europeangreenbelt.org/news/can-rewilding-areas-be-classified-as-fire-resilient-landscape
Quantifying the impacts of rewilding on ecosystem resilience to disturbances: A global meta-analysis | https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301479725003366
Restoring fire regimes through rewilding (Review) | Current Biology
Volume 35, Issue 13, 7 July 2025, Pages R670-R686. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982225004555
Resilience and fire management in the Anthropocene | https://www.researchgate.net/publication/335245593_Resilience_and_fire_management_in_the_Anthropocene
Beeld:
1. Natuurbrand; edelhert in verbrand bos. Bron nu.nl.
