31/05/2026
Lesarbrevet 'Kontroll over kunstig intelligens', publisert i Fjordingen:
"Kontroll over kunstig intelligens
I artikkelen «KI bruker like mye strøm som New York» i nettavisa Kode24, publisert i desember 2025, kan ein lese at kunstig intelligens (KI) stod for eit karbonavtrykk på nivå med forbruket til heile New York by i 2025, og at KI brukte like mykje vatn som alle folk i heile verda drakk i frå flaske. Nettstaden Forskning publiserte artikkelen «Forskere advarer: Nær halvparten av alt på internett er laget av kunstig intelligens» den 18. april 2026.
Generativ kunstig intelligens er ein type KI som skapar nytt innhald, som tekst, bilete, musikk, video eller kode, ved å lære mønster frå enorme datasett, og det er særleg denne typen KI som krev mykje energi. Mellom anna av miljøomsyn må det no komme på plass eit lovverk med tydelege grenser for all KI, og generativ KI spesielt. Leiaren i Naturvernforbundet, Truls Gulowsen, har heilt rett når han i eit debattinnlegg på nettsida Altinget slår fast at «Vi trenger en pause for nye datasentre i Norge». Raudt kom nyleg med eit framlegg om å stanse datasenterutbygging i Noreg før eit strengare konsesjonssystem er komme på plass, for å få kontroll på kraftbruk, areal og utnytting av spillvarme. Dette framlegget fekk dessverre ikkje fleirtal på Stortinget.
Norske myndigheiter er for lite kritiske til KI. På nettstaden til Digdir ligg artikkelen «Utnytte mulighetene i kunstig intelligens», der det mellom anna står at «Regjeringen vil frem mot 2030 få på plass ein nasjonal infrastruktur for kunstig intelligens (KI)», «Næringslivet skal ha gode rammevilkår for å utvikle og bruke KI» og «Offentlig sektor skal anvende KI for å utvikle bedre tjenester og løse oppgaver mer effektivt». Det er bra at ein vil utvikle ein eigen norsk nasjonal infrastruktur for KI, men det er urovekkande at det ikkje vert gjort noko for å avgrense den totale bruken av KI, og at det heller ikkje vert slått fast at det må vere delar av statstilsette sitt arbeid som skal skjermast heilt frå bruk av KI.
KI må aldri få direkte medverknad på politiske vedtak. Den 3. mai i år kunne ein lese i ein NTB-melding at eit framlegg til lovregulering av KI i Sør-Afrika faktisk var skrive av KI. Avisa The Independent viser til avisa News24 si avsløring om at fleire av dei akademiske kjeldene som er referert i lovutkastet til ny KI-lov i Sør-Afrika ikkje eksisterer ein gang.
I den offentlege forvaltninga sin kontakt med innbyggjarane i Noreg bør alltid hovudregelen vere at eit menneske skal kunne ha mogelegheit til å vere i dialog med eit anna menneske, då KI aldri vil fullt ut kunne erstatte verdien av menneskeleg kontakt og menneskeleg skjønn. Det må vidare innførast eit lovforbod mot å nytte KI til å ta avgjersle om einskildindivid har rett på tilgang på behovsprøvde økonomiske stønadsordningar eller ikkje.
Utviklinga innan KI aukar no moglegheita for brot på rettar knytta til personvern gjennom massiv overvaking av innbyggjarane i eit land. Eit døme finn ein i det eittpartistasstyrte Kina, der moderne andletsgjenkjenningsteknologi vert nytta som eit verkty for å undertrykke politisk opposisjon. I tillegg kan bruken av såkalla «deepfakes» både føre til justismord og nyttast til å påverke den politiske utviklinga i eit land.
Det skumlaste er bruken av KI i krig. Israel har nytta kunstig intelligens gjennom programma «Gospel» og «Lavender» som ein del av prosessen for utveljing av bombemål i sin folkerettsstridige krigføring på Gaza-stripa. Fleire land har set i gang program for å utvikle robotsoldatar, som sjølv skal kunne ta avgjersle om kva for mål dei skal angripe. I artikkelen «Killer robots are coming, and the U.N. is worried», publisert i The Harvard Gazette i 2024, slår menneskerettsspesialistar fast korleis dette openbart vil vere i strid med grunnleggjande etikk, menneskerettar og folkerett.
Det er nødvendig med eit internasjonalt lovforbod mot bruk av kunstig intelligens for utveljing av mål for militære angrep og eit internasjonalt lovforbod mot robotsoldatar. Det må dessutan komme på plass strenge avgrensingar for korleis politimyndigheitene i eit land kan nytte KI i sitt daglege arbeid, for å sikre rettstryggleiken og personvernet. Teknologiselskapet Palantir leverer KI-tenester til Israel sitt militærapparat. Den norske Tolletaten nyttar dessverre programvare frå Palantir. Kontrakta som Tolletaten har med Palantir bør seiast opp, og det snarast mogleg.
(Lenkje: https://www.fjordingen.no/meiningar/o/ExRKBA/kontroll-over-kunstig-intelligens )
