26/02/2026
चितवनबाट सुरु भएको एभोकाडो मार्ने रोग: देशैभर फैलिने डर, कृषि विज्ञ भन्छन्- "आजैबाट बगानको निगरानी बढाउनू।"
~~ पछिल्लो समय नेपालमा ‘हरियो सुन’ को उपनामले चिनिने एभोकाडो (घिउफल) खेतीतर्फ किसानहरूको आकर्षण देशभरि नै बढ्दो छ। पहाडदेखि तराईका धेरै जिल्लाहरूमा व्यावसायिक रूपमै यसको खेती सुरु भइसकेको छ। तर, राम्रो आम्दानी दिने यो खेतीमा एउटा ठूलो सङ्कट देखा परेको छ।
हालै चितवनका विभिन्न क्षेत्रमा लगाइएको एभोकाडो बगानहरूमा पहिलो पटक ‘क्याङ्कर’ (खटिराजन्य) नामक घातक रोग फैलिएको पुष्टि भएको छ। चितवनमा मात्रै करिब ६.५ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको र वार्षिक ५१ मेट्रिक टन उत्पादन दिने बगानमा यो रोग देखिएपछि त्यहाँका किसान चिन्तित बनेका छन्। तर, यो समस्या चितवनको मात्र होइन; यदि समयमै सतर्कता नअपनाउने हो भने यो रोगले देशभरिका एभोकाडो बगानलाई सखाप पार्न सक्छ।
त्यसैले, एभोकाडो खेती गरिरहेका वा गर्न लागेका देशभरिका सम्पूर्ण किसानहरूले यो रोग, यसका लक्षण र नियन्त्रणका उपायहरूबारे बेलैमा जानकारी राख्नु अत्यन्तै जरुरी छ।
के हो यो रोग र कसरी फैलिन्छ ?
कृषि प्राविधिकहरूका अनुसार यो रोग मुख्यगरी ‘फाइटोप थेरा मेनेङ्गी’ नामक ढुसी (Fungus) का कारण लाग्ने गर्दछ। यो ढुसी विशेषगरी ओसिलो माटोमा बाँच्न सक्छ। माटो र सिँचाइको पानीको माध्यमबाट यो जीवाणु एउटा बोटबाट अर्को बोटसम्म तीव्र गतिमा फैलिन्छ। यसले विशेषगरी जरा र काण्डमा आक्रमण गरी बोटलाई आवश्यक पर्ने पानी र खाद्यतत्त्वको आपूर्ति बन्द गरिदिन्छ।
रोग लागेको कसरी चिन्ने? (मुख्य लक्षणहरू)
आफ्नो बगैँचामा यो रोग भित्रिएको छ वा छैन भनेर किसानहरूले निम्न लक्षणहरूबाट पहिचान गर्न सक्छन्:
काण्डमा घाउ र खटिरा: रोग लागेको बोटको फेद वा काण्डमा कालो दाग बस्ने, बोक्रा फुट्ने र घाउ (खटिरा) देखिने गर्छ। कहिलेकाहीँ ती घाउबाट सेतो वा खैरो रङको तरल पदार्थ (खोटो जस्तो) बगेको देखिन्छ।
हाँगा ओइलाउने: जरा र फेदमा सङ्क्रमण भएपछि हाँगाहरूमा पानी पुग्दैन। फलस्वरूप, हरिया हाँगाहरू बिस्तारै ओइलाउँदै जान्छन्।
पात सुक्ने र झर्ने: बोटका पातहरू पहेँलो वा खैरो हुँदै सुक्न थाल्छन् र अकालमै भुइँमा झर्छन्।
बोट मर्ने: सङ्क्रमण बढ्दै गएपछि बिस्तारै सिङ्गै बोट सुकेर मर्छ।
रोगबाट बचाउने र नियन्त्रण गर्ने प्रभावकारी उपायहरू
चितवनको कृषि विकास कार्यालय तथा बागवानी विज्ञहरूको सुझाव अनुसार, देशैभरका किसानले आफ्नो बगान जोगाउन निम्न उपायहरू अपनाउनुपर्छ:
१. सिँचाइ र पानीको उचित व्यवस्थापन (सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण)
यो ढुसी पानी जम्ने ठाउँमा छिटो फैलिने भएकाले बोटको फेदमा सिधै पानी जम्न दिनु हुँदैन। सिँचाइ गर्दा पानी बोटको फेदमा नछोईकन वरिपरि गोलो कुलेसो (Ring method) बनाएर दिनुपर्छ। बर्खायाममा बगानमा पानी जम्न नदिन निकासको राम्रो व्यवस्था गर्नुपर्छ।
२. बोटलाई घाउचोटबाट बचाउने
गोडमेल गर्दा, عل झार उखाल्दा वा हाँगा काँटछाँट गर्दा बोटको काण्डमा हतियारले काटेर घाउ लाग्न दिनु हुँदैन। घाउ लागेको ठाउँबाट ढुसीले सजिलै आक्रमण गर्न सक्छ। हाँगा काट्दा प्रयोग गरिने कैँची वा हतियारलाई स्यानिटाइजर वा स्पिरिटले सफा गरेर मात्र अर्को बोटमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
३. ‘बोर्डोपेष्ट’ (Bordeaux Paste) को प्रयोग
बोटमा कुनै कारणले घाउ लागेमा वा क्याङ्करको खटिरा देखिनेबित्तिकै उक्त ठाउँमा तत्काल 'बोर्डोपेष्ट' (नीलोतुथो र चुनाको मिश्रण) लगाइदिनुपर्छ। यसले घाउलाई निको पार्नुका साथै ढुसीलाई भित्र पस्न दिँदैन।
४. बगैँचाको सरसफाइ
बगैँचामा झरेका सुकेका पात, कुहिएका हाँगा र झारपातहरू नियमित रूपमा हटाउनुपर्छ। सङ्क्रमण धेरै फैलिएर सुकिसकेको बोट छ भने त्यसलाई जरासहित उखेलेर जलाइदिनुपर्छ, ता कि अन्य स्वस्थ बोटमा रोग नसरोस्।
५. ढुसीनाशक विषादीको प्रयोग
रोगको प्रारम्भिक अवस्थामै कृषि प्राविधिकको सल्लाह लिएर उचित ढुसीनाशक विषादी (जस्तै: कपर अक्सिक्लोराइड वा अन्य सिफारिस गरिएका विषादी) को प्रयोग गर्नुपर्छ।
६. नयाँ बिरुवा रोप्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
नयाँ एभोकाडो रोप्दै हुनुहुन्छ भने भरपर्दो र निरोगी नर्सरीबाट मात्र बिरुवा खरिद गर्नुहोस्। बिरुवा रोप्दा जमिनको सतहभन्दा अलिकति उठाएर (ढिस्को बनाएर) रोप्नुहोस्, जसले गर्दा फेदमा पानी जम्ने जोखिम कम हुन्छ।
एभोकाडो एक दीर्घकालीन र उच्च प्रतिफल दिने नगदे बाली हो। तर, यसको व्यावसायिक सफलताका लागि नियमित निगरानी र प्राविधिक ज्ञानको आवश्यकता पर्छ।
चितवनमा देखिएको यो सङ्कटलाई देशभरका किसानले 'चेतावनी' को रूपमा लिएर आजैदेखि आफ्नो बगैँचाको व्यवस्थापनमा सुधार गर्नु आवश्यक छ। बोटमा कुनै पनि अस्वाभाविक लक्षण देखिएमा हेलचेक्र्याइँ नगरी तुरुन्त नजिकैको कृषि ज्ञान केन्द्र वा प्राविधिकसँग परामर्श लिनुहोला।
