25/07/2026
महामानव #बिपी_कोइराला अनी मृत्यु
गिरिजाप्रसाद कोइरालाले यसरी सुनाए बीपीको मृत्युको खबर, यसरी भयो प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्रीको शवयात्रा...
आजैका दिन ४४ वर्षअघि नेपाली राजनीतिका शीर्ष व्यक्तित्व,प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालाको निधन भएको थियो। उनको मृत्युको कारण थियो, लामो समयदेखिको फोक्सो र घाँटीको क्यान्सर।
उनको मृत्यु जगबागेश्वरी (चावहिल) स्थित भाई तारिणीप्रसाद कोइरालाको निवासमा भएको थियो।
मृत्युपूर्व उनका अन्तिम दिनहरु कसरी बितिरहेका थिए र मृत्युको घोषणा कसरी भएको थियो भन्ने बारेमा मैले चार वर्ष अघि लामो स्टोरी लेखेको थिएँ।
बीपीले जीवनका अन्तिम दिन बिताएको तारिणी निवासको माथिल्लो तलाको कोठाबाहिर एउटा सानो बार्दली थियो।
बीपीका कान्छा भाई गिरिजाप्रसाद कोइरालाले त्यही बार्दलीमा उभिएर ४४ वर्षअघि, आजैका दिन बीपीको निधन भएको पहिलो खबर निवासमा उपस्थित कार्यकर्ताहरुलाई दिएका थिए।
त्यसपछि बीपीको निधन भएको खबर देश–विदेशमा फैलियो।
लामो बाहुला भएको सेतो सर्ट र खैरो पाइन्ट लगाएका गिरिजाको अनुहार बीपी रहेको कोठाबाट निस्कँदा मलिन भएपनि संयमित थिए।
मलिन अनुहारमा बीपीको कोठाबाट साँझ ६ बजेतिर निस्केका गिरिजातर्फ उपस्थित सबैको ध्यान केन्द्रित भयो।
गिरिजाले बार्दलीमा उभिएर गिरिजाप्रसादले छोटो सम्बोधन गरे। ‘सान्दाजु अब रहनुभएन’ गिरिजाले यत्तिमात्र भन्नसके।
बीपी राष्ट्रिय मेलमिलापको नीतिका साथ १६ पुस २०३३ मा भारत प्रवासबाट स्वदेश फर्केका थिए। युवाकालदेखि नै रहेको उनको क्यान्सर त्यसपछि झन् बल्झियो। डा. मृगेन्द्रराज पाण्डेलगायतका चिकित्सकहरुले विदेश लगेर उपचार नगर्ने हो भने बीपी धेरै समय नबाँच्ने कुरा राजालाई सुनाएपछि बीपीलाई उपचारका लागि विदेश पठाइएको थियो।
उपचारका लागि विदेश जान राजा वीरेन्द्रले बीपीालई नागार्जुन दरबारमै बोलाएर कर गरेका थिए। त्यसपछि बीपी उपचारका लागि अमेरिका गए। उपचार गरे। तर क्यान्सर पूर्णरुपमा निको हुन सकेन। त्यसपछि पनि बीपी उपचारका लागि कहिले बम्बई त कहिले ब्याङ्कक गइरहन्थे।
पूर्वमन्त्री जयप्रकाश गुप्ता बीपीका अन्तिम दिनहरूमा जयबागेश्वरीस्थित कोइराला निवासमै रहन्थे।
गुप्ताका अनुसार, बम्बईबाट उपचार गरेर फर्कनुअघिसम्म बीपी घामको झुल्कोसँगै जगवागेश्वरी निवासस्थित कोठाबाट बाहिर निस्कन्थे। त्यहाँको बरण्डामा एउटा छुट्टै सामान्य कुर्सी राखिएको थियो, त्यो कुर्सी बीपीका लागि थियो।
पार्टीका नेता–कार्यकता र शुभेच्छुकहरु बिहान ८ नबज्दै बीपीलाई भेट्न पुगिसकेका हुन्थे।उनीहरुलाई बीपी आफ्ना कुरा भन्थे, उनीहरुका कुरापनि सुन्थे।
गुप्ताका अनुसार, सामान्य अवस्थामा रहँदा बीपी बिहानै ४ बजे उठिसकेका हुन्थे। त्यसपछि नुहाईधुवाई गरेर परिवारसँग चिया खाँदै पारिवारिक–राजनीतिक विषयमा कुराकानी गर्थे। त्यसपछिको समय नेता–कार्यकर्ता र शुभेच्छुकलाई दिन्थे।
‘रोगले च्याप्दै लगेपछि भने त्यो स्थिति रहेन, धेरै मानिससँग भेट्दा क्यान्सर देखिएका फोक्सो र घाँटीमा ‘इन्फेक्सन’ बढ्ला भनेर पूर्ववत् भेटघाट बन्द गरियो’ गुप्ताका अनुसार, ‘त्यसपछि सीमित मानिसलेमात्र बीपीसँग भेटघाट गर्न पाए।’
त्यसरी भेटघाट गर्न पाउने सीमित भाग्यमानीहरुमा एक जना वरिष्ठ अधिवक्ता गणेशराज शर्मा थिए।
राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर स्वदेश फर्किंदा बीपीविरुद्ध विभिन्न मुद्दा खेपेका बीपीलाई शर्माले कानुनी सहयोग प्रदान गरेका थिए। बीपीको जीवनी लेखनका लागि मौखिक विवरण रेकर्ड गरिरहेका कारण क्यान्सर अन्तिम अवस्थामा पुग्दासमेत वरिष्ठ अधिवक्ता शर्माले उनीसँग निरन्तर भेट गर्न पाए।
निधनभन्दा ५ दिन अघि बीपीको बाक्य बन्द भएको थियो। त्यसअघिसम्म निवासमा रहने अन्यले पनि बीपीसँग भेटघाटको अवसर पाउँथे। तर बोली बन्द भएपछि पत्नी सुशीला, छोरा–छोरी, भाइ गिरिजा, सुशील कोइराला, उपचारमा संलग्न चिकित्सक र परिवारका सीमित सदस्यबाहेकले बीपीको कोठामा जाने अनुमति पाएनन्।
शर्माले उल्लेख गरेअनुसार बीपीलाई आफू लामो समय बाच्दिनँ भन्ने कुरा २०३८ कात्तिकमै थाहा भइसकेको थियो। अघिल्लो दिन केमोथेरापी लिएका बिरामीको पछिल्लो दिन मृत्यु देखेको तथा आफ्नै जीवन लामो समय जाँदैन भन्ने थाहा पाए पनि बीपी मानिससँग कुराकानी गर्दा भने निकै सहज देखिन्थे।
‘केमोथेरापी लिने दिन बिहानैदेखि उहाँ आफ्नो पीडा उद्विग्नतालाई रमाइलो र हँसिलो पाराले ढाक्नुहुन्थ्यो,’ शर्माले ‘आत्मवृत्तान्त’को भूमिकामा भनेका छन्, ‘सुई लिएको दिन इन्तु न चिन्तु भएर पल्टिरहनुहुन्थ्यो, केही खान नसक्ने हुन्थ्यो। भोलिपल्ट हेर्न जाँदा तकियाबाट टाउको उठाउन नसकेकोमा पनि हाँस्नुहुन्थ्यो।’
जीवनको अन्तिम अवस्था आइरहँदासमेत पीडा सहने बीपीको अजीव आत्मबल गुप्ताले पनि नजिकैबाट देखे।
‘कुराकानीका बेला बीपीलाई आफू बिरामी छु भन्ने नै लाग्दैनथ्यो,’ गुप्ता सम्झन्छन्, ‘घाँटीको क्यान्सर भएकाले डाक्टरहरू धेरै नबोल्न अनुरोध गर्थे। तर बीपी ती डाक्टरहरूलाई आफू बोल्न किन जरुरी छ भनेर ‘कन्भिन्स’ गरिदिनुहुन्थ्यो।’
‘तकियाबाट टाउको उठाउन नसक्ने अवस्थामा, खोकी र दम बढेर निसासिने स्थितिमा पनि मैले उहाँको मुखबाट ऐय्या, आत्थु वा कहरिएको कुनै शब्द सुनिनँ,’ शर्माले भनेका छन्, ‘उहाँमा यस प्रकारको दुःख खप्न सक्ने इच्छा–शक्ति अन्तिम क्षणसम्म प्रबल रहिरह्यो। यही इच्छा–शक्तिको बलमा उहाँले आफ्ना मृत्युशय्याका प्रत्येक क्षणहरू जनता र मानवताका लागि प्रयोग गर्ने प्रसंगमा यो वृत्तान्त तयार भएको हो।’
मृत्यु सन्निकट रहेका बीपीको अद्भुत आत्मबलको साक्षी बन्ने अवसर काठमाडौंवासीले पाचौं राष्ट्रिय मेलमिलाप दिवस (१६ पुस, २०३८) का दिन पाए। त्यस दिन नेपाली कांग्रेसले खुलामञ्चमा आमसभा गरेको थियो।
क्यान्सरबाट थलिएका बीपी प्रमुख वक्ता थिए। आमसभास्थल पुग्नुअघि जीर्ण शरीरका बीपी गणेशमान सिंहका साथ जिपमा चढेर सहर घुम्दै, काठमाडौंवासीको अभिनन्दन फर्काउँदै खुलामञ्च पुगेका थिए। जीवनको करिब अन्तिम अवस्थामा रहेका बीपीले काठमाडौंवासीप्रति उस्तै सम्मान प्रकट गरे, अभिनन्दन फर्काए।
आमसभा र बीपीले गणेशमानका साथ गरेको सहर परिक्रमाको रिपोर्टिङका लागि वरिष्ठ पत्रकार किशोर नेपाल पनि पुगेका थिए। मञ्चको अगाडि रहेका उनले कार्यक्रम अवधिभर बीपीको मुखाकृति हेर्दै टेप रेकर्डरमा उनको सम्बोधन रेकर्ड गरे। खासमा त्यो आमसभा नै बीपीको जीवनको अन्तिम आमसभा थियो।
‘बीपीलाई आफ्नो मृत्यु नजिकै छ भन्ने थाहा भइसकेको थियो,’ वरिष्ठ पत्रकार नेपालले त्यो रिपोर्टिङको क्रममा मसँग भनेका थिए, ‘‘त्यस्तो अवस्थामा पनि बीपीको अनुहारको आभामण्डल चम्किलो थियो। म लामो समय बाच्दिनँ भन्ने चिन्ता उहाँमा कहीँकतै देखिँदैनथ्यो।’
निधन हुनु्भन्दा ५ दिनअघि बीपीको वाक्य नै बन्द भएको समाचार जब सार्वजनिक भयो, देशभरका नेता–कार्यकर्ता काठमाडौं आउन थाले। बीपीको स्वास्थ्यलाभको कामनाका लागि उपत्यका ओइरिएका कांग्रेस नेता–कार्यकर्ता र शुभेच्छुकले चाबहिल–मित्रपार्कदेखि गौशालासम्मका चियापसल भरिन थाल्यो।
तर पनि ६ साउन (२०३९) को साँझ बीपी अनन्त यात्राका लागि महाप्रस्थान गरे। पारिवारिक सदस्य र शुभेच्छुकले बीपीको पार्थिव शरीरलाई उनी रहेको कोठाबाट भुइँतलाको बरण्डामा ल्याए, भोेलिपल्ट (७ साउन २०३९) दिउँसोसम्म त्यहीँ राखे। त्यहीँ पुगेर हजारौं शुभेच्छुकहरुले उनीप्रति अन्तिम श्रद्धाञ्जली प्रकट गरे।
७ साउनको मध्याह्नपछि बीपीको शवयात्रा सुरु भयो। ‘ट्रकको पछिल्तिर ‘क्यारिअर’माथि एउटा सानो खाटमाथि बीपीको पार्थिव शरीर राखिएको थियो। उनका जेठा छोरा प्रकाश कोइराला, कान्छा भाइ गिरिजाप्रसाद कोइराला बीपीको पार्थिव शरीर नजिकै बसेका थिए।
जयबागेश्वरीबाट पशुपति आर्यघाट नजिकै भए पनि नेपाली राजनीतिक शीर्ष नायकप्रति काठमाडौंवासीले अन्तिम श्रद्धान्जली प्रकट गरुन् भनेर राजधानीका प्रमुख स्थानहरूमा शवयात्रा गरिएको थियो।
जयबागेश्वरीबाट सुरु गरिएको शवयात्रा गौशाला–बत्तीसपुतली–पुरानो बानेश्वर–मैतिदेवी–डिल्लीबजार–पुतलीसडक–न्युरोड–कमलपोखरी हुँदै पशुपति आर्यघाटतर्फ फर्केको थियो। शवयात्रामा हजारौं नरनारी सहभागी भए। काठमाडौंवासीले घरका छतबाट पनि फूलमाला र अबिर चढाएर बीपीप्रति सम्मान प्रकट गरे।
पूर्वप्रधानमन्त्रीका हैसियतमा समेत पञ्चायती सत्ताले बीपीप्रति कुनै सम्मान प्रदान नगरेपनि नेपाली नागरिकले भने नेपाली राजनीतिका शीर्ष पुरुषप्रति श्रद्धा प्रकट गर्न कुनै कसर बाँकी राखेनन्।
मूल सहर परिक्रमा गरेर शवयात्रा साँझ (७ साउन) पशुपति आर्यघाट पुग्यो। पहिल्यै तयार पारिएको आर्यघाटको चितामा बीपीलाई राखियो।
‘बीपीको शवलाई जेठा छोरा प्रकाश कोइरालाले दागबत्ती दिनासाथ त्यहाँ एकत्रित जनसमूहले फेरि गगनभेदी नारा लगायो, वीर विश्वेश्वर अमर रहुन्।'
