24/04/2026
๐๐๐๐๐๐ ๐ง๐ ๐๐๐ง๐จ๐ง๐จ๐๐ข ๐๐ง๐ ๐๐ข๐ฅ๐๐๐๐ฌ๐๐ฅ๐! | ๐ฃ๐๐๐๐ฌ๐๐ ๐ก๐ ๐๐๐ ๐ ๐จ๐ฃ ๐ฃ๐๐ฅ๐ ๐ฆ๐ ๐๐๐-๐ฐ๐ฎ ๐ง๐๐ข๐ก๐ ๐๐ฅ๐๐ช ๐ก๐ ๐๐ข๐ฅ๐๐๐๐ฌ๐๐ฅ๐
๐๐ข๐จ๐ข, ๐๐ช๐ข๐จ, ๐๐ช๐ฏ๐ข๐ฃ๐ข๐ฌ๐ฏ๐ข๐ฏ๐จ, ๐๐ข๐ญ๐ข๐ฌ๐ฏ๐ช๐ฃ๐ข๐ฏ!
๐๐ฆ๐ง๐ฆ๐ฏ๐ฅ, ๐๐ฆ๐ง๐ฆ๐ฏ๐ฅ, ๐๐ฆ๐ง๐ฆ๐ฏ๐ฅ ๐๐ฐ๐ณ๐ฅ๐ช๐ญ๐ญ๐ฆ๐ณ๐ข!
Huwag nating kaliligtaan โ apatnapuโt anim (46) na taon na ang nakalipas mula nang walang habas na paslangin ng berdugong estado ang katutubong lider o pangat na si Macli-ing Dulag sa kanyang munting kubo sa pamayanan ng Bugnay, Tinglayan, Kalinga. Ito ay matapos mariing tutulan ng mga katutubong malapit sa Ilog Chico ang pagpapatayo ng isang dam na tiyak manlalapastangan sa mga lupang ninuno na tinitirhan ng mga katutubo at magpapaalis sa kanila mula sa lupang kanilang tinubuan โ lupang kanilang pinagkukunan ng hanap-buhay, pagkakakilanlan, at dangal.
Nakaukit na sa kasaysayan ng Kordilyera ang patuloy na pakikibaka ng mga katutuboโt mamamayan nito para sa kanilang sariling determinasyon at awtonomiya. Noong panahon ng diktadurya ni Pangulong Ferdinand Marcos, Sr., naging sentro ang Kordilyera sa walang hiyang pagsasaid at pandarambong sa mayamang likas na yaman nito ng mga gahamang kroni ng diktador. Umusbong ang samuโt saring mga kilusang nagtaguyod hindi lamang sa pagpapaalis ng mga salot na opisyales ng pamahalaan kundi pati na rin para sa ganap na pagsasarili ng Kordilyera bilang isang malayang rehiyon. Isa sa mga manipestasyon nito ay ang pagkakatatag ng Cordilleraโs People Alliance noong Hunyo 1984, na naglalayong pagkaisahin ang mga katutubong samahan sa Kordilyera para sa laban ng karapatan, lupa, at sariling determinasyon. Noong 1986 naman, naitatag ang Cordilleraโs People Liberation Army, o ang CPLA, na pinamunuan ni Padre Conrado Balweg.
Ang mga pagkilos na ito para sa lupa, buhay, at karapatan ng mga taga-Kordilyera ay repleksyon ng kaawa-awang mga kalagayan ng mga katutubo rito โ mula sa kakulangan ng representasyon sa batas at pamahaalan, pangangamkam ng estado sa mga ninunong lupain, at ang humihigpit na militarisasyon at paglabag ng karapatang pantao sa mga kanayunan. Ang mas nakakalungkot ay magpahanggang ngayon, walang anumang kalutasan sa mga suliraning ito ng Kordilyera ang nakikita ng mga katutubo, at mas lalo silang naiipit sa mga pagdarahop ng lipunan, wala man lang kaginhawaan at kaalwanan.
Kung kaya noong nilagdaan ang huwad na kasunduang pangkapayapaan sa Bauko, Mt. Province (ngayoโy kilala na bilang ang Sipat Peace Accord) noong Setyembre 13, 1986 sa pagitan ng mga nakikibakang katutubo at ng walang malasakit na estado, ang mga pangako ay napako, at iniwan ng pamahalaan sa ere ang ating mga katutubo. Ang pangako ng awtonomiya ng Kordilyera ay hindi kailanman naisakatuparan, ang mga suliranin ay mas lumalala, at mas nasasadlak sa kahirapan at katiwalian ang napakayamang rehiyon hanggang sa kasalukuyan. Samakatwid, ๐บ๐ฎ๐ธ๐ถ๐ป๐๐ฎ๐น ๐ป๐ฎ ๐ฑ๐ฒ๐ธ๐น๐ฎ๐ฟ๐ฎ๐๐๐ผ๐ป ๐ป๐ด AKMA UP ๐ป๐ฎ ๐ธ๐ฎ๐ถ๐๐ฎ ๐ธ๐ฎ๐บ๐ถ ๐๐ฎ ๐ฝ๐ฎ๐๐๐น๐ผ๐ ๐ป๐ฎ ๐ฝ๐ฎ๐ป๐ฎ๐๐ฎ๐ด๐ฎ๐ป ๐ฝ๐ฎ๐ฟ๐ฎ ๐๐ฎ ๐น๐๐ฝ๐ฎ, ๐ฏ๐๐ต๐ฎ๐, ๐ฎ๐ ๐ธ๐ฎ๐ฟ๐ฎ๐ฝ๐ฎ๐๐ฎ๐ป ๐ป๐ด ๐บ๐ด๐ฎ ๐๐ฎ๐ด๐ฎ-๐๐ผ๐ฟ๐ฑ๐ถ๐น๐๐ฒ๐ฟ๐ฎ. Naniniwala kami na patuloy ang laban at pakikibaka para sa kaginhawaan at pagsasarili ng ating mga katutubo, at sa pagkalas nito mula sa mga tanikala ng panunupil, diskriminasyon, at pandarambong.
Magpahanggang ngayon, saksi ang Kordilyera sa samuโt saring mga paglabag at pagyurak sa karapatang pantao ng mga katutubo at mga tagapagtanggol nila. Ayon sa Cordillera Human Rights Alliance (CHRA), noong nakaraang taon lamang, nagkaroon ng mahigit-kumulang apat na mga ulat ng panghimpapawid na mga pambobomba ng militar sa mga pamayanan sa Abra at Kalinga, na nagdulot ng pangamba sa mga mamamayan ng rehiyon. Ibaโt ibang personalidad na nagsusulong sa karapatan ng mga taga-Kordilyera ang pinagbintangan at kinasuhan din nang walang basehan bilang mga terorista ng pasistang National Task Force to End Local Communist Armed Conflict o NTF-ELCAC. Noong Oktubre 2023, pinaslang ang magsasakang si Antonio Diwayan mula sa Lacub, Abra dahil sa mga hinalang siyaโy isang terorista. Ang mga tagapagtanggol ng karapatan ng mga katutubo naman na sina Dexter Capuyan at Bazoo de Jesus ay nawawala pa rin hanggang ngayon. Kung kaya ๐๐ฎ๐ฎ๐-๐ธ๐ฎ๐บ๐ฎ๐ผ๐ป๐ด ๐๐๐บ๐ถ๐๐ถ๐ป๐ฑ๐ถ๐ด ๐ฎ๐ป๐ด ๐๐๐ ๐ ๐จ๐ฃ ๐ป๐ฎ ๐๐ฎ๐ธ๐ฎ๐๐ฎ๐ป ๐ป๐ฎ ๐ฎ๐ป๐ด ๐ป๐ฎ๐บ๐ฎ๐บ๐ฎ๐๐ฎ๐ป๐ถ๐ป๐ด ๐ฝ๐ฎ๐ด๐น๐ฎ๐ฏ๐ฎ๐ด ๐๐ฎ ๐บ๐ด๐ฎ ๐ธ๐ฎ๐ฟ๐ฎ๐ฝ๐ฎ๐๐ฎ๐ป๐ด ๐ฝ๐ฎ๐ป๐๐ฎ๐ผ ๐๐ฎ ๐๐ผ๐ฟ๐ฑ๐ถ๐น๐๐ฒ๐ฟ๐ฎ. Panahon na upang buwagin ang pasistang mga mekanismo ng estado upang supilin ang mga pagkilos ng mga taga-Kordilyera para sa kanilang buhay, lupa, at karapatan. Panahon na upang usisain natin ang pamahalaan sa mga naitatalang paglabag sa karapatang pantao sa Kordilyera. Panahon na upang mas paigtingin ang ating kamalayan at paglaban sa kalunos-lunos na pinagdaraanan ng ating mga katutubo makamit lamang ang kaginhawaan ng kanilang pamumuhay.
Totoong matagal nang nakagapos ang identidad ng Kordilyera sa pakikibaka nito para sa karapatan at sariling determinasyon. Kung kaya, ๐ฏ๐ถ๐น๐ฎ๐ป๐ด ๐บ๐ด๐ฎ ๐๐๐ธ๐ผ๐น๐ฎ๐ฟ ๐ป๐ด ๐๐ฎ๐๐ฎ๐ป ๐ป๐ฎ ๐ป๐ฎ๐ป๐ฎ๐ป๐ฎ๐ต๐ฎ๐ป๐ฎ๐ป ๐๐ฎ ๐น๐๐ฝ๐ฎ๐ถ๐ป๐ด ๐ป๐ถ๐ป๐๐ป๐ผ ๐ป๐ด ๐บ๐ด๐ฎ ๐๐ฎ๐ด๐ฎ-๐๐ผ๐ฟ๐ฑ๐ถ๐น๐๐ฒ๐ฟ๐ฎ, ๐ฝ๐ฎ๐ป๐ฎ๐ป๐ฎ๐ด๐๐๐ฎ๐ป ๐ป๐ฎ๐๐ถ๐ป ๐ป๐ฎ ๐๐ฎ๐ป๐ด๐ฎ๐ป๐ถ๐ป ๐ฎ๐ป๐ด ๐น๐ฎ๐ฏ๐ฎ๐ป ๐ป๐ฎ ๐ถ๐๐ผ. Makiisa tayo sa kanilang mga panawagan. Makialam tayo sa mga isyung umiiral sa Kordilyera, gaya ng sumisidhing developmental aggression ng malalaking kompanya na nakaaapekto sa kabuhayan ng mga katutubo. Makibahagi tayo sa pagpapaigting at pagpapanalo sa boses ng mga hindi naririnig sa Kordilyera. Makibaka tayo para sa lupa, buhay, at karapatan ng mga katutubo โ magkaisa tayo upang makalaya na ang Kordilyera sa labang patuloy na inaapakan ng mga berdugo, inutil, at mapagsamantala.
๐ผ๐๐๐๐๐! ๐ผ๐๐๐๐๐! ๐ผ๐๐๐๐๐ ๐ฉ๐ ๐๐๐ฉ๐ช๐ฉ๐ช๐๐ค ๐๐ฉ๐ ๐๐ค๐ง๐๐๐ก๐ฎ๐๐ง๐!
_________________________________________________________________________
Ilocano translation:
๐๐๐๐๐๐ ๐ง๐ ๐๐๐ง๐จ๐ง๐จ๐๐ข ๐๐ง๐ ๐๐ข๐ฅ๐๐๐๐ฌ๐๐ฅ๐! | ๐๐๐๐๐๐ก๐ ๐ง๐ ๐๐๐ ๐ ๐จ๐ฃ ๐ ๐๐๐ฃ๐๐ก๐๐๐๐ฃ ๐ง๐ ๐๐๐-๐ฐ๐ฎ ๐ง๐๐ช๐๐ก ๐ก๐๐ ๐๐๐๐๐ช ๐ง๐ ๐๐ข๐ฅ๐๐๐๐ฌ๐๐ฅ๐
๐๐ข๐จ๐ข, ๐๐ช๐ข๐จ, ๐๐ช๐ฏ๐ข๐ฃ๐ข๐ฌ๐ฏ๐ข๐ฏ๐จ, ๐๐ข๐ญ๐ข๐ฌ๐ฏ๐ช๐ฃ๐ข๐ฏ!
๐๐ฆ๐ง๐ฆ๐ฏ๐ฅ, ๐๐ฆ๐ง๐ฆ๐ฏ๐ฅ, ๐๐ฆ๐ง๐ฆ๐ฏ๐ฅ ๐๐ฐ๐ณ๐ฅ๐ช๐ญ๐ญ๐ฆ๐ณ๐ข!
Saan tayo a liplipatan โ uppat a pulo ken innem (46) a tawen ti napalabasen manipud nga awan asasina a patayen ti berdugo nga estado ti agtutubo a lider wenno pangat a ni Macli-ing Dulag idiay nanumo a kubo na sadiay ili ti Bugnay, Tinglayan, Kalinga. Daytoy ket kalpasan ti nainget a panagkontra dagiti katutubo a masarakan iti asideg ti Karayan Chico iti pannakaipasdek ti maysa a dam a sigurado a mangpadasokas kadagiti dagat-tawid a pakaay-ayan dagiti katutubo ken mangpapanaw kadakuada manipud iti nagtuboanda a daga โ daga a pagtataudan ti pagsayayanda, pakabigbigan, ken dayaw.
Nakaukiten iti pakasaritaan ti Kordilyera ti agtultuloy a pannakidangadang dagiti katutubo ken umili para iti bukodda a determinasion ken awtonomia. Idi panawen ti diktadurya ni Presidente Ferdinand Marcos, Sr., nagbalin a sentro ti Kordilyera iti awan-bain a panagibus ken panangdakman kadagiti nabaknang a natural a rekurso daytoy babaen kadagiti nabuget a kroni ti diktador. Timmaud dagiti nadumaduma a tignay a nangitandudo saan laeng a ti panangpapanaw kadagiti peste nga opisiales ti gobyerno no di ket kasta met para iti naan-anay a panagwaywayas ti Kordilyera kas maysa a nawaya a rehion. Maysa kadagiti pakakitaan daytoy ket ti pannakaipasdek ti Cordillera Peopleโs Alliance idi Hunyo 1984, a nangkemmeg a mangpagkaykaysa kadagiti organisasion ti katutubo iti Kordilyera para iti laban ti kalintegan, daga, ken bukod a determinasion. Idi 1986 met, naipasdek ti Cordillera Peopleโs Liberation Army, wenno CPLA, nga indadauloan ni Padre Conrado Balweg.
Dagitoy a tignay para iti daga, biag, ken kalintegan dagiti taga-Kordilyera ket ladawan ti nakakaasi a kasasaad dagiti katutubo ditoy โ manipud iti kinalasbang ti pannakabagi iti linteg ken gobyerno, panagagaw ti estado kadagiti dagat-tawid, ken ti kumarkaro a militarisasion ken panaglabsing iti kalintegan ti tattao kadagiti away. Ti ad-adda pay a makapaladingit ket agingga ita, awan ti aniaman a solusion kadagitoy a parikut ti Kordilyera ti makitkita dagiti katutubo, ken ad-adda pay a maipitda iti rigat ti kagimongan, awan uray bassit a gin-awa ken talna.
Isu a idi napirmaan ti ulbod a tulagan ti kappia sadiay Bauko, Mt. Province (a tattan ket am-ammo kas Sipat Peace Accord) idi Septiembre 13, 1986 iti nagbaetan dagiti bumabanlaban a katutubo ken ti awan-pammateg nga estado, dagiti kari ket napako, ken imbati ti gobyerno dagiti katutubotayo iti tangatang. Ti kari ti awtonomia ti Kordilyera ket saantayon a pulos naamiris, kumarkaro dagiti parikut, ken ad-adda a maitalged iti kinapanglaw ken kinarinuso daytoy nabaknang a rehion agingga iti agdama. Ngarud, ๐บ๐ฎ๐๐๐ฎ ๐ฎ ๐ป๐ฎ๐ฏ๐ถ๐น๐ฒ๐ด ๐ฎ ๐ฑ๐ฒ๐ธ๐น๐ฎ๐ฟ๐ฎ๐๐ถ๐ผ๐ป ๐๐ถ ๐๐๐ ๐ ๐จ๐ฃ ๐ฎ ๐บ๐ฎ๐๐๐ฎ ๐ธ๐ฎ๐บ๐ถ ๐ถ๐๐ถ ๐ฎ๐ด๐๐๐น๐๐๐น๐ผ๐ ๐ฎ ๐ธ๐ถ๐ฑ๐ฑ๐ฎ๐ ๐ฝ๐ฎ๐ฟ๐ฎ ๐ถ๐๐ถ ๐ฑ๐ฎ๐ด๐ฎ, ๐ฏ๐ถ๐ฎ๐ด, ๐ธ๐ฒ๐ป ๐ธ๐ฎ๐น๐ถ๐ป๐๐ฒ๐ด๐ฎ๐ป ๐ฑ๐ฎ๐ด๐ถ๐๐ถ ๐๐ฎ๐ด๐ฎ-๐๐ผ๐ฟ๐ฑ๐ถ๐น๐๐ฒ๐ฟ๐ฎ. Mamatian kami nga agtultuloy ti laban ken pannakidangadang para iti gin-awa ken panagwaywayas dagiti katutubotayo, ken iti pannakaisisirut daytoy manipud kadagiti kawar ti pannakaidumduma, diskriminasion, ken panagdakman.
Agingga ita, saksi ti Kordilyera iti nadumaduma a panaglabsing ken panangbaddebaddek iti kalintegan ti tattao kadagiti katutubo ken dagiti mangikaykaysa kadakuada. Segun iti Cordillera Human Rights Alliance (CHRA), idi napalabas a tawen laeng, adda nasurok-kumurang nga uppat a report ti panagbomba manipud iti tangatang ti militar kadagiti komunidad sadiay Abra ken Kalinga, a nangted ti butbuteng kadagiti umili ti rehion. Nadumaduma a personalidad a mangitantandudo iti kalintegan dagiti taga-Kordilyera ti pinaratangan ken naidemannan nga awan ti batayanna kas terorista ti pasista a National Task Force to End Local Communist Armed Conflict wenno NTF-ELCAC. Idi Oktubre 2023, pinatayda ti mannalon a ni Antonio Diwayan manipud sadiay Lacub, Abra gapu iti dagiti suspetsa a maysa isuna a terorista. Dagiti mangitandudo met iti kalintegan dagiti katutubo a da Dexter Capuyan ken Bazoo de Jesus ket mapukpukaw pay laeng agingga ita. ๐๐๐ ๐ฎ ๐๐ถ๐ฝ๐ฎ๐ฝ๐ฎ๐ป๐ป๐ฎ๐ธ๐ธ๐ฒ๐น ๐ป๐ด๐ฎ ๐ถ๐๐ฒ๐ฏ๐ธ๐ฎ๐ ๐๐ถ ๐๐๐ ๐ ๐จ๐ฃ ๐ป๐ด๐ฎ ๐ถ๐๐ฎ๐ฟ๐ฑ๐ฒ๐ป๐ด๐ฒ๐ป ๐๐ถ ๐ฝ๐ฎ๐ป๐ฎ๐ด๐น๐ฎ๐ฏ๐๐ถ๐ป๐ด ๐ธ๐ฎ๐ฑ๐ฎ๐ด๐ถ๐๐ถ ๐ธ๐ฎ๐น๐ถ๐ป๐๐ฒ๐ด๐ฎ๐ป ๐๐ถ ๐๐ฎ๐๐๐ฎ๐ผ ๐ถ๐๐ถ ๐๐ผ๐ฟ๐ฑ๐ถ๐น๐๐ฒ๐ฟ๐ฎ. Panawenen tapno ruraken dagiti pasista a mekanismo ti estado a mangparungbo kadagiti tignay dagiti taga-Kordilyera para iti biag, daga, ken kalinteganda. Panawenen tapno usigentayo ti gobyerno kadagiti nairehistro a panaglabsing iti kalintegan ti tattao iti Kordilyera. Panawenen tapno ad-adda pay a pabilgentayo ti panunot ken pannakidangadangtayo iti nakalkaldaang a padas dagiti katutubotayo tapno laeng magun-od ti gin-awa ti panagbiagda.
Pudno a nabayagen a nakasinggal ti identidad ti Kordilyera iti pannakidangadangna para iti kalintegan ken bukod a determinasion. Isu a, kas maysa nga Iskolar ng Bayan a naggigian iti dagat-tawid dagiti taga-Kordilyera, ๐๐๐ป๐ด๐๐๐ป๐ด๐ฏ๐ฎ๐๐ฎ๐ป๐๐ฎ๐๐ผ ๐ฎ ๐๐ฎ๐ฟ๐๐ป๐๐ฒ๐ป ๐ฑ๐ฎ๐๐๐ผ๐ ๐ฎ ๐น๐ฎ๐ฏ๐ฎ๐ป. Makikaysa tayo kadagiti kiddawda. Makibiang tayo kadagiti isyu nga adda iti Kordilyera, kas iti kumarkaro a developmental aggression dagiti dadakkel a kompania a makaapekto iti pagsayayan dagiti katutubo. Makiraman tayo iti panangpabileg ken panangpangabak iti timek dagiti saan a mangmangngeg iti Kordilyera. Makidangadang tayo para iti daga, biag, ken kalintegan dagiti katutubo โ agkaykaysa tayo tapno makawayawaya ti Kordilyera iti laban nga agtultuloy a baddebaddeken dagiti mammapatay, inutil, ken mangul-ulbod.
๐ผ๐๐๐๐๐! ๐ผ๐๐๐๐๐! ๐ผ๐๐๐๐๐ ๐ฉ๐ ๐๐๐ฉ๐ช๐ฉ๐ช๐๐ค ๐๐ฉ๐ ๐๐ค๐ง๐๐๐ก๐ฎ๐๐ง๐!
Mga Batis:
Agoot, Liza. 2024. โCordillera Officials Continue to Pursue Autonomyโ. Philippine News Agency. Inakses noong Abril 23, 2026. https://www.pna.gov.ph/articles/1228038.
Cordillera Peoples Alliance For the Defense of Ancestral Domain and for Self Determination. 2004. โCordillera Day.โ Inakses noong Abril 23, 2026. https://www.cpaphils.org/cordillera%20day.htm.
Dumlao, Artemio. 2013. โRebels Still Dream of Cordilleraโs Autonomy.โ The Philippine Star. Inakses noong Abril 23, 2026. https://www.philstar.com/nation/2013/01/31/903299/rebels-still-dream-cordilleras-autonomy.
Mercado, Vashti. 2025. โCHRA Calls For IPs, Activists Remain Vigilant as Human Rights Decline in the Cordilleras.โ UP Baguio Outcrop. Inakses noong Abril 23, 2026. https://upboutcrop.org/2025/05/08/chra-calls-for-ips-activists-remain-vigilant-as-human-rights-decline-in-the-cordilleras/?i=1.
Molintas, Danilova. 2026. โPeoplesโ Cordillera Day: Indigenous Resistance and Victories.โ Northern Dispatch. Inakses noong Abril 23, 2026. https://nordis.net/2026/04/20/article/opinion/peoples-cordillera-day-indigenous-resistance-and-victories/.