MIADP - Mindanao Inclusive Agriculture Development Project

08/10/2026

MIADP joins the celebration of the 29th Indigenous Peoples Month!

With the theme “Empowering Indigenous Peoples, Strengthening Rights, Culture and Ancestral Domains,” we celebrate the rich culture, identity, and contributions of Indigenous Peoples to nation-building while reaffirming our commitment to inclusive and sustainable development in ancestral domains in Mindanao.

Together, let us empower, respect, and uphold the rights of Indigenous Peoples.

08/10/2026

𝐌𝐈𝐀𝐃𝐏 𝐭𝐨 𝐮𝐬𝐞 𝐈𝐌𝐂 𝐢𝐧 𝐬𝐞𝐚𝐫𝐜𝐡 𝐟𝐨𝐫 𝐛𝐮𝐲𝐞𝐫𝐬 𝐨𝐟 𝐮𝐧𝐟𝐮𝐧𝐝𝐞𝐝 𝐀𝐃𝐀𝐈𝐅 𝐒𝐏𝐬

The Department of Agriculture’s Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (DA-MIADP), with its counterpart Regional Project Coordination Offices (RPCOs) and the latter’s respective Local Government Unit (LGU) representatives, convenes from September 29-October 2, 2026, for the Social Marketing and Communication Protocol Training and Workshop at the Central Mindanao University (CMU) grounds in Maramag, Bukidnon.

The Ancestral Domain Agricultural Implementation Framework, or ADAIF, lists the needs of indigenous communities in all MIADP-covered ancestral domains (ADs). As the Project funds the prioritized subprojects through infrastructure and enterprise programs, shouldering the major needs of the AD communities, minor subprojects have been left unfunded.

To search for potential funders and master pitching skills for subproject proposals, the participants from MIADP-PSO, RPCOs, and LGUs convened to learn Integrated Marketing Communication tools used for correct and appropriate social marketing.

Representing MIADP-PSO Project Director Macario Gonzaga, PSO Procurement Unit Head and Communications Focal Person Mr. Sherwin Manual addressed the participants: “We are now at the critical part of the mission - the midterm- where it is decided whether or not the Project continues. This training is relevant to aid us in helping each other, as well as to communicate and gather support for the Project.”

Manual proceeds to say that the PSO-RPCO Communications teams should be competitive in getting their message across, especially in answering questions of what kind of message is being sent, who sends it, and which platform is being used to send it. He says that the Project's objective now is to flood the local mainstream networks and national media with the core message of MIADP and the clear intent of sharing it holistically.

Resource Speakers from CMU, Information Officer Iyren A. Dalipe-Neri and Project Technical Assistant II Heidi S. Cañete of the Northern Mindanao Consortium for Agriculture, Aquatic and Natural Resources Research and Development (NOMCAARRD), presented lectures on using the development communication lens to look at MIADP, social marketing with strategic communication to support the action to be done for social good, and IMC methods to utilize the best approach in achieving the set objective.

The participants wrote investment briefs and presented them through mock pitching, creating convergence fit worksheets, and 6-month-timeline engagement and convergence roadmaps.

MIADP-PSO Component 1 Head, Dr. Rey Navacilla, appreciates the knowledge and module tapestry of the resource speakers, recognizing its agenda of helping Indigenous Peoples’ communities. “We were sent here on behalf of the PD and DPD to make sure that things are smooth-sailing, which they are, as we have seen. Significant events happened during this training, and I believe the subprojects to undergo pitching will all be successful,” Navacilla says.

04/10/2026

𝐀𝐧𝐠 𝐏𝐚𝐧𝐚𝐰 𝐧𝐢 𝐌𝐞𝐫𝐜𝐲 𝐌𝐚𝐧𝐝𝐢 𝐮𝐠 𝐊𝐚𝐛𝐚𝐛𝐚𝐲𝐞𝐧-𝐚𝐧𝐠 𝐓𝐞𝐝𝐮𝐫𝐚𝐲

Story by: Mohammad M. Guiapar and Butz Muyco
Photo credits: Josua Edward
Layout by: Ron Neri
For English version please click the link: https://miadp.da.gov.ph/the-journey-of-mercy-mandi-and-the-teduray-women/

“𝘒𝘢𝘮𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘐𝘗 𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘪𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨 𝘣𝘪𝘬𝘵𝘪𝘮𝘢 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘨𝘶𝘣𝘰𝘵, 𝘣𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘸𝘢𝘭𝘢 𝘮𝘢𝘯 𝘶𝘯𝘵𝘢 𝘮𝘪𝘺 𝘭𝘢𝘣𝘰𝘵.”

Kini ang kasinatian ni Mercy Gunsi Mandi, 53 anyos, minyo, upat ang anak, ug gikan sa tribong Teduray-Lambangian. Natawo siya sa Pandan, South Upi, Maguindanao. Ikaduha siya sa onse ka managsuon. Si Mercy nakatapos lamang sa elementarya.

Mibalhin sila sa pagpuyo sa Barangay Ahan nga sakop sa Guindulungan, Maguindanao. Sa tuig 2008, siya ug ang iyang pamilya mibalhin ngadto sa Barangay Limpongo nga sakop sa lungsod sa Datu Hoffer Ampatuan, Maguindanao. Sa katapusan, mipuyo sila sa Sitio Kemeder, Barangay Maitumaig, Datu Unsay, Maguindanao.

Sama sa ubang lumad nga nagpuyo niini nga parte sa Maguindanao, ang pagkabata ug pagdako ni Mercy nahulma sa daghang kaguliyang, kanunay nga pagbakwit, kagutom, ug kahadlok.

Ang matag pagbakwit nagpasabot sa pagbiya sa ilang balay, umahan, ug bisan pa sa ilang mga hayupan. Lakip usab niini ang pagbiya sa mga higala ug kaparyentahan. Lagmit magkatibulaag ang komunidad. Bisan pa sa ilang pagbakwit, wala gihapoy kasigurohan ang ilang kinabuhi.

Alang kang Mercy, ang mga kaguliyang ug duguong panagbangi wala lamang niya nadunggi. Kini iyang gipuy-an sulod sa dugay nga panahon.

Panahon sa kagubot, dili sila basta-basta makaadto sa ilang umahan. Ang mga bata dili makaadto sa tulunghaan. Lisod ang pagpangita og pagkaon. Bisan ang pag-adto sa palengke, hospital, ug munisipyo nagpasabot sa paglatas sa pipila ka bungtod ug lisod nga mga dalan aron lang makaabot sa karsada.

“𝘒𝘢𝘮𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘐𝘗 𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘪𝘳𝘮𝘪𝘯𝘨 𝘣𝘪𝘬𝘵𝘪𝘮𝘢 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘨𝘶𝘣𝘰𝘵, 𝘣𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘸𝘢𝘭𝘢 𝘮𝘢𝘯 𝘶𝘯𝘵𝘢 𝘮𝘪𝘺 𝘭𝘢𝘣𝘰𝘵.”

Matud ni Mercy, “Wala mi nangita og gyera.” Sila mga yano lamang nga mag-uuma nga ang bugtong tuyo mao ang mabuhi ug masuportahan ang tagsa-tagsa nila ka pamilya.

Apan tungod sa ilang pagka-lumad nga komunidad nga nahimutang taliwala sa usa ka lugar diin kanunay ang kaguliyang ug kagubot, sila usab ang adunay pinakagamay nga gahum sa pagpanalipod sa ilang kaugalingon.

Ang ilang kasinatian mas lisod alang sa mga kababayen-ang sama kaniya.

“𝘋𝘪𝘳𝘦 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰, 𝘱𝘶𝘯𝘰 𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘩𝘢𝘥𝘭𝘰𝘬. 𝘋𝘪𝘭𝘪 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘵𝘶𝘯𝘨𝘰𝘥 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘨𝘶𝘣𝘰𝘵, 𝘬𝘶𝘯𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘵𝘶𝘯𝘨𝘰𝘥 𝘯𝘨𝘢 𝘶𝘣𝘰𝘴 𝘬𝘢𝘢𝘺𝘰 𝘢𝘯𝘨 𝘪𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘨𝘵𝘢𝘯-𝘢𝘸 𝘬𝘢𝘯𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘐𝘗, 𝘭𝘢𝘣𝘪 𝘯𝘢 𝘴𝘢 𝘴𝘢𝘮𝘢 𝘯𝘢𝘬𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘣𝘢𝘣𝘢𝘺𝘦.”

Kini nga mga pulong nahimong sakit nga handumanan alang kang Mercy.

Apan kini usab ang nahimong hinungdan sa iyang paglihok.

Nasayod si Mercy nga ang mga kababayen-an sa ilang komunidad naghambin og tagsa-tagsa nga pakigbisog. Matag usa kanila adunay pait nga kasinatian sa mga naglabay nga panahon. Busa, isip inahan, asawa, ug mag-uuma, naghiusa sila sa pagbangon ug paglihok aron mapadayon ang panaghiusa sa ilang mga pamilya bisan kon walay kasiguruhan ang matag ugma.

“𝘒𝘢𝘥𝘢𝘨𝘩𝘢𝘯𝘢𝘯 𝘴𝘢 𝘯𝘢𝘨𝘢-𝘵𝘳𝘢𝘣𝘢𝘩𝘰 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰, 𝘮𝘨𝘢 𝘣𝘢𝘯𝘢 𝘭𝘢𝘯𝘨. 𝘉𝘶𝘴𝘢, 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘣𝘢𝘣𝘢𝘦, 𝘨𝘶𝘴𝘵𝘰 𝘶𝘴𝘢𝘣 𝘯𝘢𝘮𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘬𝘢𝘵𝘢𝘣𝘢𝘯𝘨.”

Sa tuig 2016, gihugpong ni Mercy ang mga kababayen-an sa ilang lugar ug gitawag nila kini og Teduray Women’s Organization. Ang mga miyembro niini naglangkob sa mga asawa sa mga mag-uuma. Sa uma, nagtanom sila og mais, mani, monggo, ug humay sa kamad-an.

Simple lamang ang pangandoy sa mga kababayen-an: ang magtrabaho, mokita alang sa ilang mga pamilya, ug ipakita nga ang mga kababayen-an mahimo usab makatampo sa pagpauswag sa ilang mga pamilya ug komunidad.

“𝘎𝘶𝘴𝘵𝘰 𝘱𝘶𝘥 𝘯𝘢𝘮𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘢𝘥𝘶𝘯𝘢𝘺 𝘰𝘳𝘨𝘢𝘯𝘪𝘴𝘢𝘴𝘺𝘰𝘯 𝘱𝘢𝘳𝘢 𝘴𝘶𝘱𝘰𝘳𝘵𝘢𝘩𝘢𝘯 𝘯𝘢𝘮𝘰 𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘵𝘢𝘨 𝘶𝘴𝘢 𝘶𝘨 𝘮𝘢𝘨𝘬𝘢𝘩𝘪𝘶𝘴𝘢, 𝘯𝘨𝘢 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘮𝘢𝘨𝘴𝘢𝘭𝘪𝘨 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘣𝘢𝘯𝘢.”

Apan ang pagdumala og usa ka kapunungan dili ingon niana kasayon.

Ang ilang komunidad layo gikan sa karsada o highway. Dili sila dali nga maabot sa mga importanteng kasayuran, ilabi na ang mga serbisyo gikan sa gobyerno. Halos dili makaabot ang mga tabang ngadto kanila, ug pipila lamang ka tawo ang motuyo og adto sa ilang nahimutangan.

Sa kadugayan, nawad-an na og gana ang mga kababayen-an ug mihunong ang ilang panagtapok-tapok.

Nahisubo si Mercy niini nga panghitabo.

“𝘉𝘢𝘭𝘪𝘬-𝘣𝘢𝘭𝘪𝘬 𝘬𝘰 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘯𝘨𝘢 𝘨𝘪𝘯𝘢𝘥𝘢𝘴𝘪𝘨, 𝘱𝘦𝘳𝘰 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘯𝘢 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘮𝘰𝘵𝘶𝘰. 𝘕𝘢𝘸𝘢𝘥-𝘢𝘯 𝘯𝘢 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘰𝘨 𝘨𝘢𝘯𝘢 𝘶𝘨 𝘱𝘢𝘨𝘭𝘢𝘶𝘮 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘰𝘭𝘢𝘮𝘣𝘰 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘱𝘶𝘯𝘶𝘯𝘨𝘢𝘯.”

Alang kang Mercy, ang maong kapakyasan dili tungod kay dili na buot molihok ang mga kababayen-an.

“𝘞𝘢𝘭𝘢 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘮𝘢𝘴𝘢𝘺𝘰𝘥 𝘬𝘶𝘯𝘨 𝘶𝘯𝘴𝘢𝘰𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘮𝘢𝘢𝘨𝘪 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘭𝘢𝘮𝘣𝘰 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘱𝘶𝘯𝘶𝘯𝘨𝘢𝘯. 𝘞𝘢𝘭𝘢 𝘮𝘪 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘭𝘰 𝘬𝘶𝘯𝘨 𝘬𝘪𝘯𝘴𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘥𝘶𝘰𝘭𝘰𝘯 𝘢𝘳𝘰𝘯 𝘮𝘢𝘬𝘢𝘵𝘢𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘯𝘢𝘮𝘰, 𝘶𝘨 𝘶𝘯𝘴𝘢𝘰𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘱𝘢𝘯𝘪𝘯𝘨𝘬𝘢𝘮𝘰𝘵 𝘮𝘢𝘬𝘢𝘢𝘣𝘰𝘵 𝘶𝘨 𝘮𝘢𝘴𝘢𝘺𝘳𝘢𝘯 𝘴𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘵𝘢𝘸𝘰 𝘴𝘢 𝘨𝘢𝘸𝘢𝘴 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘰𝘮𝘶𝘯𝘪𝘥𝘢𝘥. 𝘞𝘢𝘭𝘢 𝘮𝘢𝘯 𝘱𝘶𝘺 𝘯𝘢𝘨𝘢-𝘢𝘯𝘩𝘪 𝘥𝘪𝘳𝘪 𝘬𝘢𝘯𝘢𝘮𝘰.”

Ang mga kababayen-an adunay yuta. Aduna silay kahanas ug kaikag sa pagtrabaho. Ang kulang na lamang mao ang hustong kasayuran, kahigayunan, ug suporta aron ang ilang mga pangandoy ug paningkamot mahimong kamatuoran.

Miabre ang pultahan.

Ang pagbag-o sa ARMM ngadto sa Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM) niadtong 2019 nagdala og bag-ong paglaum sa mga lumad nga Teduray-Lambangian.

Sa pagkatukod sa Ministry of Indigenous Peoples’ Affairs (MIPA), ang mga lumad nga komunidad sama sa komunidad nila ni Mercy nakabaton og kahigayunan nga ipadayag ang ilang kahimtang ug mga kahingawa kabahin sa ilang yutang kabilin, seguridad, panginabuhian, ug mga kalisdanan sa pagkab-ot sa mga serbisyo gikan sa gobyerno.

Pinaagi niini, nakabaton si Mercy og bag-ong paglaum.

“𝘚𝘶𝘬𝘢𝘥 𝘯𝘢𝘩𝘪𝘴𝘢𝘬𝘰𝘱 𝘯𝘢 𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘉𝘈𝘙𝘔𝘔, 𝘯𝘢𝘴𝘢𝘺𝘰𝘥 𝘯𝘢 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘬𝘶𝘯𝘨 𝘢𝘴𝘢 𝘶𝘨 𝘬𝘪𝘯𝘴𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘥𝘶𝘰𝘭𝘰𝘯 𝘢𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘢𝘣𝘰𝘵 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘵𝘪𝘯𝘨𝘶𝘩𝘢.”

Dinhi gibangon ni Mercy ang kapunungan sa mga kababayen-an ug ila na kining gitawag og Sen Odoroy de Libon Teduray dub Datu Unsay (SOLTDU), nga nagpasabot og kahugpungan sa mga kababayen-ang Teduray sa Datu Unsay.

Aduna kini’y 27 ka miyembro ug naka-base sa Sitio Kemeder, Barangay Maitumaig, Datu Unsay. Ang SOLTDU na-rehistro sa Ministry of Labor and Employment (MOLE) ug giila sa MIPA.

Dala ang bag-ong paglaum, nagbuhat og usa ka komunal nga umahan ang mga kababayen-an. Dinhi nagtanom sila og mani, mais, ug monggo. Kini nga mga produkto nakatabang sa ilang tagsa-tagsa ka panginahanglanon, apan dili kasaligan alang sa paglahutay sa ilang panginabuhian. Kini tungod sa kakulang sa dugang kahibalo ug teknolohiya sa pagpananom, ingon man sa kahibalo kung unsaon pagkuha og mas maayong presyo alang sa ilang mga produkto sa merkado.

Isip presidente sa SOLTDU, nasayod si Mercy nga moabot ra ang panahon nga matabangan sila sa ilang mga tinguha nga mouswag. Naglaum siya nga sa dili madugay, ang mga kababayen-an sa ilang komunidad makabaton og tingog ug kahigayunan nga molambo, lakip ang ilang panginabuhian. Buot usab niya nga ang ilang mga anak makapadayon sa pag-eskwela ug magmalampuson.

Pinaagi sa panabang sa Ministry of Agriculture, Fisheries, and Agrarian Reform (MAFAR) ug MIPA, napili ang SOLTDU isip usa sa mga Indigenous Peoples Organization (IPO) ubos sa proyekto sa Department of Agriculture – Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (MIADP) sa ancestral domain sa Teduray-Lambangian.

Giduso sa SOLTDU ang pagproseso ug pagnegosyo sa mani. Ang mani maoy pinaka-dako nila nga produkto nga adunay dako nga potensyal sa merkado.

Sa paningkamot sa Regional Project Coordination Office BARMM ug sa MIADP Project Support Office, nahimo sa SOLTDU ang tanang rekisitos sa ilang gi-planohang negosyo, sama sa concept note ug business plan. Usa kini ka bag-o ug dugang nga kahibalo alang sa mga kababayen-ang Teduray. Pinaagi usab sa mga pagbansay-bansay, nadugangan ang ilang kahibalo ug kompyansa sa ilang kaugalingon.

“𝘚𝘶𝘬𝘢𝘥 𝘯𝘢𝘢𝘱𝘪𝘭 𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘔𝘐𝘈𝘋𝘗, 𝘯𝘢𝘸𝘢𝘭𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘩𝘢𝘥𝘭𝘰𝘬, 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘯𝘢𝘨𝘢𝘯𝘢, 𝘶𝘨 𝘬𝘢𝘶𝘭𝘢𝘸. 𝘕𝘢𝘬𝘢𝘵-𝘰𝘯 𝘮𝘪 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘰𝘴𝘶𝘭𝘵𝘪 𝘶𝘨 𝘮𝘰𝘱𝘢𝘥𝘢𝘺𝘢𝘨 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘩𝘶𝘯𝘢𝘩𝘶𝘯𝘢 𝘢𝘵𝘶𝘣𝘢𝘯𝘨𝘢𝘯 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘥𝘢𝘨𝘩𝘢𝘯𝘢𝘯. 𝘕𝘢𝘭𝘪𝘱𝘢𝘺 𝘶𝘴𝘢𝘣 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘬𝘢𝘺, 𝘴𝘢 𝘥𝘶𝘨𝘢𝘺 𝘯𝘢 𝘯𝘨𝘢 𝘱𝘢𝘯𝘢𝘩𝘰𝘯, 𝘢𝘥𝘶𝘯𝘢𝘺 𝘯𝘢𝘮𝘪𝘯𝘢𝘸 𝘬𝘢𝘯𝘢𝘮𝘰.”

Nagbunga ang mga paningkamot ni Mercy ug sa iyang mga kauban sa SOLTDU. Niadtong July 7, 2026, giaprobahan sa Bangsamoro Project Advisory Board ang Business Proposal and Plan sa SOLTDU ubos sa Micro-Enterprise component sa MIADP.

Naglaum si Mercy nga pinaagi niining dakong suporta, mapalambo ug mapalig-on ang ilang produksyon sa mani, lakip na ang pagproseso ug pagbaligya niini aron, sa ingon niini nga paagi, mahaw-as sila sa kalisod ug molambo ang ilang panginabuhian.

“𝘋𝘪𝘭𝘪 𝘯𝘢 𝘬𝘰 𝘨𝘶𝘴𝘵𝘰 𝘮𝘰𝘣𝘢𝘭𝘪𝘬 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘯𝘢𝘩𝘰𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘸𝘢𝘭𝘢𝘺 𝘬𝘢𝘴𝘪𝘨𝘶𝘳𝘶𝘩𝘢𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘪𝘯𝘢𝘣𝘶𝘩𝘪 𝘶𝘨 𝘱𝘢𝘯𝘨𝘪𝘯𝘢𝘣𝘶𝘩𝘪𝘢𝘯. 𝘗𝘶𝘯𝘰 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘩𝘢𝘥𝘭𝘰𝘬 𝘶𝘨 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘭𝘢𝘬𝘢. 𝘎𝘶𝘴𝘵𝘰 𝘬𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢-𝘦𝘹𝘱𝘦𝘳𝘺𝘦𝘯𝘴𝘺𝘢 𝘶𝘴𝘢𝘣 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘯𝘢𝘬 𝘶𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘴𝘶𝘯𝘰𝘥 𝘯𝘨𝘢 𝘬𝘢𝘭𝘪𝘸𝘢𝘵𝘢𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘭𝘪𝘯𝘢𝘸, 𝘢𝘥𝘶𝘯𝘢𝘺 𝘱𝘢𝘨𝘵𝘢𝘩𝘶𝘥 𝘴𝘢 𝘥𝘪𝘨𝘯𝘪𝘥𝘢𝘥 𝘴𝘢 𝘮𝘢𝘵𝘢𝘨-𝘶𝘴𝘢, 𝘪𝘭𝘢𝘣𝘪 𝘯𝘢 𝘯𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘐𝘗, 𝘶𝘨 𝘭𝘢𝘣𝘢𝘸 𝘴𝘢 𝘵𝘢𝘯𝘢𝘯, 𝘴𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘣𝘢𝘺𝘦𝘯-𝘢𝘯.”

Ang kinabuhi ni Mercy usa ka simbolo sa paglahutay. Usa ka babaye nga nakasinati sa kagutom, pagbakwit, kahadlok, ug kawalay kasiguruhan, apan naningkamot nga mausab kining tanan.

Gikan sa usa ka komunidad nga halos walay motagad ug maminaw, nakat-on siya nga motindog, mosulti, ug mangita og paagi aron ang tingog sa mga kababayen-an madungog.

02/10/2026

MIADP and Pag-IBIG Fund ink
MOA on membership and contributions

The DA-MIADP Project Support Office (PSO) and Pag-IBIG Fund Davao-Matina Branch entered a Memorandum of Agreement (MOA) on membership and contributions of PSO personnel.

The simple ceremony was held on October 2 at DA Regional Office in Bago Oshiro, Tugbok District, Davao City.

MIADP-PSO Project Director Macario Gonzaga said the MOA is more than just an agreement as it reflects the Project's commitment to support the welfare and financial security of its personnel.

PD Gonzaga expressed his gratitude to Pag-IBIG Fund for its support and cooperation in making this initiative possible.

"May this partnership open more opportunities and strengthen support to our personnel while building a more caring workplace," he said.

Joining PD Gonzaga in the MOA signing were Pag-IBIG Branch Head Arlene Gonzales, Marketing Supervisor Mahencio Lindayan, Jr. and MIADP Deputy Project Director Noel Provido.

01/10/2026

28/09/2026

𝐌𝐈𝐀𝐃𝐏, 𝐑𝐏𝐂𝐎 𝐩𝐫𝐨𝐩𝐨𝐬𝐞 𝐖𝐅𝐏 𝐟𝐨𝐫 𝐅𝐘 𝟐𝟎𝟐𝟕

The Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (MIADP) – Project Support Office (PSO)’s Finance Unit and its counterpart Regional Project Coordination Offices (RPCOs) convened last September 21-24, 2026, at the World Palace Hotel in Davao City for the Budget Ex*****on Documents (BEDs) Workshop and Finalization of the Working Financial Plan (WFP) for F.Y. 2027.

MIADP-PSO Project Director Macario Gonzaga says, “In this BEDs Preparation and Presentation Workshop and the finalization of our WFP for 2027, let us not forget the meaning behind the numbers, forms, and budget. We are here because it is our duty to deliver positive project outcomes to our IP farmers and communities, as we have promised.”

PD Gonzaga encourages everyone to translate numbers into concrete action plans that promote grounded, realistic, and responsible methods, while remaining ambitious enough to make the Project’s vision come true. He also congratulated the team for achieving a satisfactory rating during the recent Midterm Review and 6th World Bank Implementation Support Mission.

MIADP-PSO Finance Unit Head Marienne Nasibog first expressed her gratitude to the MIADP team for making it to the Project’s midterm phase. Nasibog says, “As MIADP prepares for 2027, the focus remains clear: plan carefully, invest responsibly, and deliver results where they matter most—with IPOs and IP communities at the heart of implementation.”

She proceeds to say that budgeting and disbursement shall be transparent and that the numbers must reflect what is shown during actual implementation.

A ₱1.51-billion budget is proposed under the F.Y. 2027 National Expenditure Program. The PSO and RPCOs used the convention to show their list of essentials for the upcoming year.

28/09/2026

𝐌𝐈𝐀𝐃𝐏 𝐢𝐧𝐟𝐫𝐚 𝐚𝐧𝐝 𝐞𝐧𝐭𝐫𝐞𝐩 𝐜𝐨𝐦𝐩𝐨𝐧𝐞𝐧𝐭𝐬 𝐟𝐚𝐬𝐭-𝐭𝐫𝐚𝐜𝐤 𝐒𝐏 𝐢𝐦𝐩𝐥𝐞𝐦𝐞𝐧𝐭𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧

The Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (MIADP)’s Project Support Office (PSO) convened with its colleagues in the Regional Project Coordination Offices (RPCOs) for a Components 2 and 3 Coordination Meeting at World Palace Hotel in Davao City on September 21-24, 2026.

Following the recommendations of the recently concluded 6th World Bank Implementation Support Mission (ISM) and Midterm Review, PSO and RPCO Components 2 and 3 heads, Infrastructure Dev’t Specialists (IDS), and Business Dev’t Specialists (BDS) were brought together to review ongoing infra and enterprise subprojects and assess pipelined investments under MIADP.

MIADP-PSO Deputy Project Director Noel Provido highlights, “The key recommendations of the 6th ISM and Midterm Review Aide Memoire are to be strictly followed, particularly the need to address delays, improve financial and physical performance, and accelerate the delivery of our priority subprojects.”

PSO Component 2 Head Engineer Julius Oliveros and PSO Component 3 Head Larry Agpalo led discussions on subproject timelines and measures to speed delivery, while also prioritizing the quality of said SPs.

The meeting reaffirmed the PSO and RPCOs' shared commitment to address bottlenecks, advance priority subprojects, and translate infrastructure and enterprise investments into tangible benefits for IP communities in the ancestral domains across Mindanao.

27/09/2026

“𝐒𝐢 ‘𝐊𝐢𝐧𝐠’ 𝐮𝐠 𝐚𝐧𝐠 𝐓𝐚𝐰𝐚𝐠 𝐬𝐚 𝐏𝐚𝐠-𝐚𝐥𝐚𝐠𝐚𝐝 𝐬𝐚 𝐊𝐨𝐦𝐮𝐧𝐢𝐝𝐚𝐝 𝐬𝐚 𝐌𝐚𝐧𝐨𝐛𝐨”

Story and Photos by: Vernon Jio Viajar
Edited by: Butz Muyco
For English version please click the link: https://miadp.da.gov.ph/a-king-in-the-making-francis-penalogas-journey-to-ip-leadership/

“𝘒𝘶𝘯𝘨 𝘢𝘯𝘨 𝘶𝘣𝘢𝘯 𝘮𝘪𝘵𝘶𝘰 𝘴𝘢 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘢𝘣𝘪𝘭𝘪𝘥𝘢𝘥, 𝘬𝘪𝘯𝘴𝘢 𝘬𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘰𝘣𝘢𝘭𝘪𝘣𝘢𝘥 𝘴𝘢 𝘪𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘩𝘢𝘯𝘨𝘺𝘰 𝘢𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘯𝘨𝘶𝘭𝘰?”

Sa malinawon nga palibot sa Bunawan, Agusan del Sur, dili kinahanglan og kusog nga tingog o kusog nga pamahayag aron mailhan ang usa ka lider. Alang kang Francis Laurence M. Peñaloga, o mas nailhan sa pamilya ug mga higala nga “King,” ang iyang panaw sa pagpangulo nagsugod sa hilom nga pagpaniid ug pagsinati sa adlaw-adlaw nga kinabuhi.

Si King, 24 anyos, adunay dugo nga Manobo, ulitawo, hilomon, ug dili hilig mopasikat. Wala usab siya mangita og higayon aron kahatagan og dakong pagtagad. Si King nagdako sa poder sa iyang apohan nga si Hawudon Rolito S. Peñaloga Sr., ang Municipal Tribal Chieftain sa lungsod sa Bunawan.

Sayong nakat-on si King sa pag-atubang sa kinabuhi nga lig-on ug independente. Pinaagi sa iyang adlaw-adlaw nga pagpaniid sa iyang apohan ug sa mga tribal elder, hinay-hinay usab niyang nasabtan ang tinuod nga kahimtang ug mga hagit sa pagdumala sa komunidad sa Manobo.

Hilom lang siya nga maglingkod ug maminaw samtang ang mga tribal elder maghisgot sa mga isyu ug maghimo og mga desisyon alang sa komunidad. Wala pa niya kini maamgohi niadtong panahona, apan didto hinay-hinay nga natanom sa iyang hunahuna nga adunay responsibilidad nga puhon moabot usab sa iyang kinabuhi.

Pinaagi sa paningkamot sa iyang mga apohan ug ginikanan, nakatunga siya sa Ateneo de Davao University. Mikuha siya og Civil Engineering, apan tungod sa kalit nga pagbalhin ngadto sa online classes panahon sa pandemya, napugos siya sa pagbalhin og kurso ngadto sa Business Management. Gisundan pa kini sa mga hagit pinansyal nga iyang giatubang samtang nag-eskwela.

Aron makatabang sa iyang pag-eskwela ug makapagaan sa pinansyal nga kahimtang sa ilang pamilya, nakakuha si King og binayran nga On-the-Job Training (OJT) nga posisyon sa Department of Labor and Employment (DOLE) sa Davao. Gihiusa niya ang pag-trabaho ug pag-eskwela pinaagi sa paglahutay ug padayon nga pagpaningkamot.

Samtang nagtungha, nakahinagbo usab siya og mga dili insakto nga pagsabot bahin sa ilang kultura isip Indigenous Peoples (IP). Apan wala siya magpadala sa kasuko. Hinuon, pinaagi sa iyang kalmado nga pamatasan, klaro niyang gipasabot sa uban ang ilang kultura, kustombre ug mga panglantaw.

Sa matag pagsulay, adunay usa ka prinsipyo nga iyang gikuptan:

“𝘉𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘶𝘯𝘴𝘢 𝘱𝘢 𝘬𝘢𝘭𝘪𝘴𝘰𝘥 𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘱𝘳𝘰𝘣𝘭𝘦𝘮𝘢, 𝘬𝘪𝘯𝘢𝘩𝘢𝘯𝘨𝘭𝘢𝘯 𝘬𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘨𝘱𝘢𝘥𝘢𝘺𝘰𝘯 𝘬𝘢𝘺 𝘴𝘢 𝘶𝘭𝘢𝘩𝘪, 𝘮𝘢𝘭𝘢𝘮𝘱𝘢𝘴𝘢𝘯 𝘳𝘢 𝘨𝘪𝘩𝘢𝘱𝘰𝘯 𝘬𝘪𝘯𝘪.”

Naka-gradwar si King sa Ateneo de Davao University niadtong 2025.

Sa iyang panaw, nakakaplag usab si King og inspirasyon sa mga lider nga una nang naningkamot alang sa ilang komunidad.

Ang iyang labing dakong inspirasyon mao ang iyang apohan nga si Hawudon Rolito S. Peñaloga Sr. Ang iyang lig-on nga pagpangulo ug mga sakripisyo nahimong dakong kabahin sa paghulma sa Bunawan Manobo ancestral domain ngadto sa kasamtangang kahimtang niini.

Sa iyang pagkakita sa iyang apohan nga nanalipod ug nagsakripisyo alang sa kaayohan sa komunidad, nasabtan ni King nga ang pagpangulo dili lamang mahitungod sa awtoridad. Para kaniya, kini nagpasabot sa pag-atiman, pagpanubag, ug pag-alagad sa katawhan.

Nakuha usab niya ang kusog gikan kang Tribal Adviser Bae Elvira “Neneng” Catuburan, kansang lig-on nga baruganan ug walay pagduhaduha nga pagserbisyo sa komunidad sa Indigenous Peoples iyang gidayeg.

Isip usa usab ka tigpaluyo sa mga kabatan-onan, gitan-aw niya isip inspirasyon ang bag-ohay pa lamang mipanaw nga youth leader nga si LJ Evasco nga empleyado usab sa MIADP Regional Project Coordination XIII. Ilabi na ang pahinumdom niini nga bisan unsa pa kataas ang imong naabot sa kinabuhi, kinahanglan gihapon nga mobalik ug moalagad ka sa imong kaugalingong komunidad ug katawhan.

Sa dihang gitanyag kaniya ang posisyon isip Manager sa Bunawan Manobo Ancestral Domain Management Council Inc. (BMADMCI) Palay Enterprise Grant ubos sa Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (MIADP), nagduhaduha si King.

Nangutana siya sa iyang kaugalingon kon andam ba siya sa ingon niini kabug-at nga responsibilidad.

Apan ang pagsalig sa iyang mga kauban ug mga katigulangan maoy hinay-hinay nga nakapildi sa iyang pagduhaduha.

Pinaagi sa iyang panaw uban sa MIADP, nakat-on si King sa bili sa usa ka growth mindset - ang pagkaandam nga mosulay, ug makakat-on gikan sa mga kasinatian, ug padayon nga molambo bisan pa sa mga hagit.

Nasabtan niya nga ang personal nga pagtubo magsugod kung andam ka nga mosulay sa mga butang nga wala nimo naandan ug modawat og mga responsibilidad nga wala pa nimo sukad masinati ug masulayi.

Mao kini ang nahimong pundasyon sa iyang desisyon sa pagdawat sa pagsalig nga gihatag kaniya sa tribal council.

Samtang iyang gipamalandongan ang maong higayon, miingon siya:

“𝘒𝘶𝘯𝘨 𝘯𝘢𝘨𝘴𝘢𝘭𝘪𝘨 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘯𝘨𝘢 𝘬𝘢𝘺𝘢 𝘯𝘢𝘬𝘰, 𝘯𝘨𝘢𝘯𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘨𝘥𝘶𝘩𝘢𝘥𝘶𝘩𝘢 𝘮𝘢𝘯 𝘬𝘰 𝘴𝘢 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘶𝘨𝘢𝘭𝘪𝘯𝘨𝘰𝘯?”

Niadtong higayona, nasabtan niya nga ang pagpangulo dili bahin sa kung kinsa ang adunay pinakakusog nga tingog sa usa ka lawak. Usahay, kini mao ang pagbarog ug pagdawat sa responsibilidad sa dihang gikinahanglan ka sa imong komunidad.

Ang kalmado ug hapsay nga pamaagi ni King nahimong usa sa iyang pinakadakong kusog isip nagalambo nga lider ug tingog sa kabatan-onan.

Nag-alagad usab siya sa lain-laing organisasyon sama sa Agusan del Sur Indigenous Peoples Youth Organization (ADSIPYO), Manobo Youth Association of Bunawan (MYAB), ug BMADMCI, diin sya ang nagtulay aron magtagbo ang kaalam sa mga katigulangan ug ang mga bag-o o modernong pamaagi sa pagdumala ug pagpalambo sa organisasyon.

Alang kang King, ang pagpangulo nagpasabot sa pagtabang sa kabatan-onan nga makita ang ilang kaugalingong papel sa pagpadayon sa panulondon sa ilang tribo.

Yano apan lawom ang iyang panan-aw:

“𝘎𝘶𝘴𝘵𝘰 𝘯𝘢𝘬𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘬𝘪𝘵𝘢 𝘴𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘵𝘢𝘯-𝘰𝘯𝘢𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘪𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘵𝘪𝘯𝘶𝘰𝘥 𝘯𝘨𝘢 𝘣𝘪𝘭𝘪 𝘶𝘨 𝘮𝘢𝘢𝘯𝘥𝘢𝘮 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘯𝘨𝘶𝘭𝘰 𝘢𝘳𝘰𝘯 𝘩𝘢𝘱𝘴𝘢𝘺 𝘯𝘪𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘥𝘢𝘸𝘢𝘵𝘰𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘪-𝘱𝘢𝘴𝘢 𝘶𝘯𝘺𝘢 𝘬𝘢𝘯𝘪𝘭𝘢 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘳𝘦𝘴𝘱𝘰𝘯𝘴𝘪𝘣𝘪𝘭𝘪𝘥𝘢𝘥 𝘶𝘨 𝘯𝘨𝘢𝘥𝘵𝘰 𝘶𝘴𝘢𝘣 𝘴𝘢 𝘴𝘶𝘯𝘰𝘥 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘩𝘦𝘯𝘦𝘳𝘢𝘴𝘺𝘰𝘯.”

Gihuptan usab niya ang pagtuo nga ang kapakyasan usa lang ka kalampusan nga nalangan; ang mas mahinungdanon mao kung giunsa nimo pagbangon ug pagpadayon gikan niini.

Uban niini nga pagtuo, padayon si King sa pag-atubang sa iyang mga hagit ug responsibilidad, hilom apan determinado.

Gipakita ni King nga ang tinuod nga kusog dili kanunay makita sa kusog nga mando o taas nga tingog. Usahay, makita kini sa lig-on nga katuyoan sa pagtabang sa uban samtang ikaw mismo nagpadayon sa pagkat-on ug pagtubo.

Alang kang King, ang pagpangulo dili lamang mahitungod sa awtoridad. Kini usa ka pagpili nga molambo, mosalig sa kaugalingon, ug moalagad aron ang panulondon ug responsibilidad sa lumad nga komunidad mapadayon ngadto sa sunod nga henerasyon.

21/09/2026

𝐃𝐀-𝐌𝐈𝐀𝐃𝐏 𝐞𝐚𝐫𝐧𝐬 𝐬𝐚𝐭𝐢𝐬𝐟𝐚𝐜𝐭𝐨𝐫𝐲 𝐫𝐚𝐭𝐢𝐧𝐠 𝐚𝐭 𝐌𝐢𝐝𝐭𝐞𝐫𝐦

The World Bank gave the Department of Agriculture's Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (MIADP) a satisfactory rating after its Mid-Term Review (MTR) and Sixth Implementation Support Mission conducted from September to 1-18, 2026.

The mission assessed progress toward the Project Development Objective (PDO), reviewed performance progress since the 5th ISM, and evaluated fiduciary, monitoring and evaluation (M&E), and environmental and social safeguards.

“MIADP remains highly relevant to the development priorities of Indigenous Peoples (IPs) in Mindanao and is broadly on track to achieve its PDO by project closing,” reported Senior Economist and Task team leader Paula Beatrice Macandog during the wrap-up meeting held at the DA’s central office in Quezon City.

The mission team noted that the project has completed social preparation across all participating ancestral domains; established strong ownership among IP communities; and built a substantial portfolio of infrastructure and enterprise investments.

“As MIADP transitions from portfolio development to large-scale implementation, the focus is shifting toward translating this strong pipeline into measurable and sustainable development outcomes,” Macandog added.

At midterm, MIADP reported having strengthened 83 entities, approved 82 subproject concept notes, and translated 19 Ancestral Domain Agricultural Implementation Frameworks (ADAIFs) into investments.

As of August 30, 2026, MIADP has an approved portfolio of 58 subprojects worth PhP 1.69 billion, including 34 under procurement or implementation and two completed subprojects (one infrastructure, one enterprise). Fifty percent of the beneficiary IPOs have formalized market or supply agreements, and 41.3% of business plans have been approved for funding. The Bank also noted that both the Management Information System (MIS) and grievance management system are fully functional.

DA Undersecretary for Operations Roger Navarro expressed his gratitude to the WB mission team for their continued assistance and partnership with the national government through the Department.

“The satisfactory rating reflects MIADP’s strong foundation and progress toward inclusive agricultural development for IP communities in Mindanao. With continued focus on community ownership, transparency, and timely implementation, the project is expected to deliver sustainable improvements in livelihoods and access to opportunities during the second half of its implementation. And I am truly grateful for the continued assistance of the team from the World Bank.”

Despite the progress at midterm, challenges in the implementation remain. The project experienced a slow start due to delays in budget release and financing, as well as the time required to establish institutional arrangements and complete social preparation.

However, implementation has advanced significantly since the 5th ISM. At midterm, evidence of PDO-level outcomes is still emerging, as most infrastructure and enterprise investments have not yet been completed or operated long enough to generate measurable results.

For Assistant Secretary for Operations U-Nichols A. Manalo, this is a challenge to push for a sense of greater urgency for the Project moving forward.

“Our challenge is no longer simply to build a pipeline, but to translate it into completed investments, measurable outcomes, and lasting benefits for our communities,” he said.

With the achievement of a satisfactory rating, Project Director Macario Gonzaga recognized the dedication of the IP communities and local government units as partners for development.

“We welcome the World Bank’s Satisfactory rating of the Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (MIADP) at midterm. This recognition affirms the dedication of our Indigenous Peoples communities, local government partners, and implementing teams who have worked tirelessly to bring the project from social preparation to large-scale implementation,” he said.

20/09/2026

𝐓𝐚𝐥𝐢𝐰𝐚𝐥𝐚 𝐬𝐚 𝐦𝐠𝐚 𝐏𝐚𝐠𝐬𝐮𝐥𝐚𝐲: 𝐀𝐧𝐠 𝐤𝐚𝐚𝐠𝐢 𝐮𝐠 𝐦𝐠𝐚 𝐩𝐚𝐧𝐢𝐧𝐠𝐤𝐚𝐦𝐨𝐭 𝐧𝐢 𝐁𝐚𝐞 𝐌𝐚𝐧𝐠𝐚𝐧𝐠𝐚𝐩𝐨𝐠

Story by: Jocyl Ann B. Ejoc ug Butz Muyco
Photo Credits: Kurt Anthony Chan
For English version please click the link: https://miadp.da.gov.ph/amid-lifes-trials-the-journey-and-perseverance-of-bae-mangangapog/

“𝘈𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘬𝘢𝘭𝘪𝘴𝘰𝘥 𝘴𝘢 𝘬𝘪𝘯𝘢𝘣𝘶𝘩𝘪 𝘯𝘨𝘢 𝘢𝘵𝘰𝘯𝘨 𝘯𝘢𝘴𝘪𝘯𝘢𝘵𝘪, 𝘮𝘢𝘰𝘺 𝘮𝘢𝘨𝘵𝘶𝘥𝘭𝘰 𝘬𝘢𝘯𝘢𝘵𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘨𝘮𝘢𝘭𝘪𝘨-𝘰𝘯 𝘶𝘨 𝘮𝘢𝘨𝘱𝘢𝘥𝘢𝘺𝘰𝘯 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘯𝘪𝘯𝘨𝘬𝘢𝘮𝘰𝘵.”

Mao kini ang pagtuo ni Silda Docenos Hing-on, o mas nailhan nga “Bae Mangangapog,” usa ka sakop sa tribong Bukidnon nga nagpuyo karon sa Sitio Ulangohon Barangay Dalwangan, Dakbayan sa Malaybalay, Bukidnon.

Ikatulo sa lima ka managsoon si Bae Silda nga gipanganak sa Barangay Songco, Lantapan, Bukidnon. Sa iyang pangidaron karon nga 52 anyos, dugay na nyang nakat-onan nga ang kinabuhi dili sayon, ug usahay, aron makapadayon, kinahanglan una kang makakat-on sa pagpa-ilob ug paglahutay.

Sayo namatay ang iyang inahan, mao nga mipuyo sila uban sa ilang mga apohan sa Sitio Inhandig, Dalwangan. Sukad niadto, nasinati ni Bae Silda ang mag-sige og balhin-balhin og puyo ug pagtrabaho aron maka-eskwela ug, labaw sa tanan, aron makakaon ug mabuhi.

Sa bukid nga ilang gipuy-an kaniadto, walay duol nga eskwelahan.

“𝘋𝘺𝘦𝘴 𝘢𝘯𝘺𝘰𝘴 𝘯𝘢𝘬𝘰 𝘴𝘢 𝘥𝘪𝘩𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘪-𝘦𝘴𝘬𝘸𝘦𝘭𝘢 𝘬𝘰 𝘰𝘨 𝘎𝘳𝘢𝘥𝘦 1 𝘴𝘢 𝘒𝘶𝘣𝘢𝘺𝘢𝘯, 𝘴𝘢𝘬𝘰𝘱 𝘴𝘢 𝘐𝘮𝘱𝘢𝘴𝘶𝘨-𝘰𝘯𝘨, 𝘉𝘶𝘬𝘪𝘥𝘯𝘰𝘯. 𝘔𝘢𝘨𝘴𝘶𝘨𝘰𝘥 𝘮𝘪 𝘰𝘨 𝘣𝘢𝘬𝘵𝘢𝘴 𝘢𝘭𝘢𝘴 4:00 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘢𝘥𝘭𝘢𝘸𝘰𝘯 𝘱𝘢𝘥𝘶𝘭𝘰𝘯𝘨 𝘴𝘢 𝘦𝘴𝘬𝘸𝘦𝘭𝘢𝘩𝘢𝘯. 𝘔𝘢𝘨-𝘴𝘶𝘭𝘰 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘪 𝘶𝘨 𝘮𝘰-𝘣𝘢𝘬𝘵𝘢𝘴 𝘯𝘢 𝘱𝘶𝘥 𝘱𝘢𝘶𝘭𝘪 𝘴𝘢 𝘩𝘢𝘱𝘰𝘯. 𝘜𝘴𝘢𝘩𝘢𝘺, 𝘯𝘨𝘪𝘵𝘯𝘨𝘪𝘵 𝘯𝘢 𝘮𝘪 𝘮𝘢𝘬𝘢𝘶𝘭𝘪. 𝘓𝘪𝘴𝘰𝘥 𝘱𝘢 𝘨𝘺𝘶𝘥 𝘢𝘯𝘨 𝘥𝘢𝘭𝘢𝘯 𝘬𝘢𝘺 𝘢𝘨𝘪𝘢𝘯𝘢𝘯 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘺𝘰. 𝘋𝘢𝘯𝘭𝘰𝘨 𝘬𝘶𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘨𝘴𝘪𝘨𝘦 𝘰𝘨 𝘶𝘭𝘢𝘯 𝘶𝘨 𝘯𝘢𝘢𝘯𝘢𝘥 𝘯𝘢 𝘮𝘪 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘨𝘬𝘢𝘭𝘢𝘱𝘰𝘬 𝘶𝘨 𝘮𝘢𝘥𝘢𝘬𝘥𝘢𝘬 𝘶𝘴𝘢𝘩𝘢𝘺.”

Apan ang taas nga paglakaw padulong sa eskwelahan dili lang mao ang iyang problema kay lisod pud ang kahimtang sa ilang pamilya. Ang mga lagutmon maoy kasagaran nilang pagkaon. Maayo na lang kung adunay ikapalit og bulad ug ginamos nga ipang-sagol sa utan. Kung wala, asin na lang ang pares sa lagutmon. Aduna pa gyuy panahon nga bisan og asin, wala diha.
Aduna pay mga adlaw nga moadto siya sa eskwelahan nga walay sulod ang iyang tiyan.

“𝘕𝘢𝘢𝘺 𝘮𝘨𝘢 𝘱𝘢𝘯𝘢𝘩𝘰𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘰𝘢𝘥𝘵𝘰 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘰 𝘴𝘢 𝘦𝘴𝘬𝘸𝘦𝘭𝘢𝘩𝘢𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘸𝘢𝘭𝘢𝘺 𝘱𝘢𝘮𝘢𝘩𝘢𝘸 𝘶𝘨 𝘸𝘢𝘭𝘢𝘺 𝘣𝘢𝘭𝘰𝘯. 𝘔𝘢𝘢𝘺𝘰 𝘯𝘢 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘶𝘯𝘨 𝘯𝘢𝘢𝘺 𝘮𝘢𝘭𝘶𝘰𝘺 𝘯𝘢𝘬𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘤𝘭𝘢𝘴𝘴𝘮𝘢𝘵𝘦 𝘶𝘨 𝘩𝘢𝘵𝘢𝘨𝘢𝘯 𝘬𝘰 𝘯𝘪𝘭𝘢 𝘴𝘢 𝘪𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘣𝘢𝘭𝘰𝘯, 𝘣𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘨𝘢𝘮𝘢𝘺.”

Bisan pa niini, wala siya mihunong.

Giagwanta ni Bae Silda ang maong kahimtang hangtod sa nakalampus sya sa Grade IV.

Pagka-Grade V, mibalik siya sa Barangay Songco human siya gikuha sa usa ka iyaan isip working student. Ang iyang mga buluhaton naglakip sa pag-atiman sa balay ug bata, ug pagtrabaho sa umahan.

Pagka-Grade VI, gikuha na usab siya sa usa pa niya ka iyaan sa Barangay Dalwangan.

Dinhi, nagtrabaho usab siya og pang-inadlaw, sama sa pagpang-guna ug pag-pananggi og mais. Kaniadto, tag-PhP100 pa ang inadlawang suhulan sa umahan. Kung makabasok siya og lima ka tudling, mokita na siya og PhP50.

Dili dako ang iyang kinitaan, apan dako na kini og tabang aron makapadayon sya sa pag-eskwela.

“𝘓𝘪𝘴𝘰𝘥 𝘬𝘢𝘢𝘺𝘰 𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘪𝘯𝘢𝘣𝘶𝘩𝘪 𝘶𝘨 𝘱𝘢𝘯𝘨𝘸𝘢𝘳𝘵𝘢 𝘬𝘢𝘯𝘪𝘢𝘥𝘵𝘰. 𝘒𝘶𝘯𝘨 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘬𝘰 𝘮𝘰𝘵𝘳𝘢𝘣𝘢𝘩𝘰, 𝘸𝘢𝘭𝘢 𝘬𝘰𝘺 𝘪𝘬𝘢𝘱𝘢𝘭𝘪𝘵 𝘴𝘢 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘯𝘨𝘪𝘯𝘢𝘩𝘢𝘯𝘨𝘭𝘢𝘯𝘰𝘯 𝘶𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘨𝘢𝘮𝘪𝘵 𝘴𝘢 𝘦𝘴𝘬𝘸𝘦𝘭𝘢𝘩𝘢𝘯.”

Sa pag-first year high school niya, nag-eskwela siya sa Barangay Kalasungay, Dakbayan sa Malaybalay. Pagka-second year, mibalhin na usab siya sa Dakbayan sa Valencia, Bukidnon isip working student. Pagka-third year hangtod sa iyang pag-gradwar sa high school, sa sentro na sa Dakbayan sa Malaybalay na siya nag-eskwela.

Daghan man og pagbalhin-balhin sa iyang eskwelahan ug klase sa trabaho nga iyang nasudlan, apan wala niya kini isipa nga babag sa iyang pangandoy.

“𝘉𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘢𝘴𝘢 𝘯𝘢 𝘬𝘰 𝘯𝘢𝘨-𝘦𝘴𝘬𝘸𝘦𝘭𝘢 𝘶𝘨 𝘯𝘢𝘯𝘢𝘳𝘣𝘢𝘩𝘰, 𝘢𝘱𝘢𝘯 𝘸𝘢𝘭𝘢 𝘯𝘢𝘬𝘰 𝘬𝘪𝘯𝘪 𝘵𝘢𝘨𝘥𝘢 𝘬𝘢𝘺 𝘥𝘶𝘯𝘢 𝘬𝘰𝘺 𝘱𝘢𝘯𝘨𝘢𝘯𝘥𝘰𝘺 𝘬𝘢𝘯𝘪𝘢𝘥𝘵𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘬𝘢𝘩𝘶𝘮𝘢𝘯 𝘨𝘺𝘶𝘥 𝘬𝘰 𝘰𝘨 𝘦𝘴𝘬𝘸𝘦𝘭𝘢 𝘬𝘢𝘺 𝘨𝘶𝘴𝘵𝘰 𝘬𝘰 𝘮𝘢𝘮𝘢𝘩𝘪𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘦𝘴𝘵𝘳𝘢.”

Usa kadto ka yano nga pangandoy alang sa usa ka batang babaye nga gusto lamang makahuman sa pag-eskwela. Alang kang Bae Silda, ang paghuman sa pag-eskwela maoy usa ka pamaagi aron mahaw-as sila sa kalisod.

Naminyo si Bae Silda sa edad nga 24. Uban sa iyang bana nga si Nardito, nag-uma sila sa ilang gamay nga luna sa Sitio Ulangohon.

Gitamnan nila kini og kape, mais, saging, mga lagutmon ug utanon. Ang kape ug saging maoy ilang mabaligya aron makakwarta, samtang ang mais kasagarang pangkonsumo sa pamilya. Kung mahurot ang ilang mais, mapugos sila sa pagpalit og bugas. Ang lagutmon mao gihapon ang ilang masaligan panahon nga wala nay ikapalit o malung-ag nga bugas.

Sa iyang pagkahingkud, wala usab niya kalimti ang iyang pagka-Bukidnon ug ang mga tradisyon nga iyang nakat-onan sukad pa sa pagkabata.

Si Bae Silda usa sa mga “mangangapog,” o usa sa mga tig-andam sa mga gamitonon alang sa mga ritwal.

Alang kaniya, ang maong katungdanan kabahin sa pagpadayon sa ilang pagtuo ug kultura.

“𝘒𝘪𝘯𝘢𝘩𝘢𝘯𝘨𝘭𝘢𝘯 𝘬𝘪𝘵𝘢 𝘮𝘰𝘵𝘢𝘩𝘶𝘥 𝘴𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘣𝘶𝘵𝘢𝘯𝘨 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘬𝘪𝘵𝘢 𝘶𝘨 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘮𝘢𝘬𝘪𝘵𝘢. 𝘕𝘢𝘢 𝘮𝘢𝘯 𝘨𝘶𝘥 𝘵𝘪𝘨𝘣𝘢𝘭𝘢𝘯𝘵𝘢𝘺 𝘴𝘢 𝘮𝘢𝘵𝘢𝘨 𝘣𝘶𝘵𝘢𝘯𝘨. 𝘉𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘬𝘰𝘯 𝘮𝘰𝘥𝘦𝘳𝘯𝘰 𝘯𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘯𝘢𝘩𝘰𝘯 𝘬𝘢𝘳𝘰𝘯, 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘨𝘺𝘶𝘥 𝘮𝘪 𝘮𝘰𝘣𝘪𝘺𝘢 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘶𝘭𝘵𝘶𝘳𝘢 𝘶𝘨 𝘣𝘢𝘵𝘢𝘴𝘢𝘯. 𝘔𝘢𝘰 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘪𝘯𝘪 𝘢𝘯𝘨 𝘨𝘪𝘴𝘢𝘯𝘥𝘪𝘨𝘢𝘯 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘵𝘳𝘪𝘣𝘰.”

Bisan pa sa daghang kausaban nga iyang nasinati, adunay mga butang nga gusto niyang ipadayon - lakip ang kultura nga iyang gisandigan sukad pa sa pagkabata.
Tungod sa iyang dugay nang kasinatian sa kalisod, nasabtan usab ni Bae Silda nganong importante kaayo sa ilang komunidad ang makabaton og maayong dalan.

Sa kasamtangan, usa siya sa mga miyembro sa Community-Based Monitoring and Evaluation Team (CBMET) alang sa ginahimong dalan gikan sa Sitio Damitan paingon sa Sitio Ulangohon. Ang 1.18-kilometro nga dalan napatigayon ubos sa Department of Agriculture–Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (MIADP), uban sa pag-abag sa Regional Project Coordination Office X ug sa Lokal nga Pangagamhanan sa Dakbayan sa Malayabalay.

Alang sa lumad nga Bukidnon, ang dalan dili lamang usa ka simple nga imprastraktura. Kini usa ka dugay na nilang gipangandoy nga kalambuan.

“𝘋𝘪𝘯𝘩𝘪 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰, 𝘭𝘪𝘴𝘰𝘥 𝘬𝘢𝘢𝘺𝘰 𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘨𝘢𝘸𝘢𝘴 𝘴𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘱𝘳𝘰𝘥𝘶𝘬𝘵𝘰 𝘵𝘶𝘯𝘨𝘰𝘥 𝘬𝘢𝘺 𝘥𝘢𝘶𝘵 𝘢𝘯𝘨 𝘥𝘢𝘭𝘢𝘯. 𝘒𝘢𝘣𝘢𝘺𝘰 𝘮𝘢𝘰𝘺 𝘴𝘢𝘨𝘢𝘥 𝘬𝘢𝘳𝘨𝘢𝘩𝘢𝘯, 𝘴𝘢𝘮𝘵𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘥𝘵𝘰𝘯𝘨 𝘸𝘢𝘭𝘢𝘺 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘺𝘰 𝘰 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘸, 𝘮𝘢𝘱𝘶𝘨𝘰𝘴 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘭𝘶𝘬𝘥𝘰 𝘰 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘴-𝘢𝘯 𝘴𝘢 𝘴𝘪𝘯𝘢𝘬𝘰 𝘱𝘢𝘪𝘯𝘨𝘰𝘯 𝘴𝘢 𝘚𝘪𝘵𝘪𝘰 𝘋𝘢𝘮𝘪𝘵𝘢𝘯.”

Bisan og usa ka kilometro kapin lamang ang gilay-on, lisod gihapon kini agian, ilabi na panahon sa ting-ulan. Apektado usab ang mga estudyante nga didto nag-eskwela sa Sitio Damitan ug sa Barangay Dalwangan.

Labing lisod panahon sa emerhensya kay walay sayon nga paagi sa pagdala sa pasyente. Usahay, ang habol nga ihigot sa duha ka kawayan maoy gamiton, dayungan, aron madala ang pasyente paingon sa Sitio Damitan, kon diin aduna nay masakyan.

Mao nga nasabtan ni Bae Silda ang kamahinungdanon sa pag-palambo sa maong dalan.

“𝘕𝘢𝘭𝘪𝘱𝘢𝘺 𝘨𝘺𝘶𝘥 𝘬𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘯𝘢-𝘪𝘮𝘱𝘳𝘰𝘷𝘦 𝘯𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘥𝘢𝘭𝘢𝘯, 𝘣𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘬𝘰𝘯 𝘸𝘢𝘭𝘢 𝘱𝘢 𝘬𝘪𝘯𝘪 𝘮𝘢𝘩𝘶𝘮𝘢𝘯. 𝘚𝘢 𝘶𝘯𝘢, 𝘨𝘳𝘢𝘣𝘦 𝘨𝘺𝘶𝘥 𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘭𝘪𝘴𝘰𝘥 𝘬𝘢𝘺 𝘢𝘯𝘨 𝘭𝘢𝘱𝘰𝘬 𝘵𝘢𝘨𝘢-𝘵𝘶𝘩𝘰𝘥. 𝘕𝘪𝘢𝘥𝘵𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘪𝘯𝘥𝘦𝘳 𝘱𝘢 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘢𝘯𝘢𝘬 𝘶𝘨 𝘥𝘪𝘥𝘵𝘰 𝘴𝘪𝘺𝘢 𝘯𝘢𝘨-𝘦𝘴𝘬𝘸𝘦𝘭𝘢 𝘴𝘢 𝘋𝘢𝘮𝘪𝘵𝘢𝘯, 𝘢𝘬𝘰 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘨𝘶𝘥 𝘵𝘢𝘸𝘰𝘯 𝘴𝘺𝘢𝘯𝘨 𝘣𝘪𝘵𝘣𝘪𝘵𝘰𝘯 𝘬𝘢𝘺 𝘨𝘳𝘢𝘣𝘦 𝘬𝘢-𝘭𝘢𝘱𝘰𝘬.”

Karon, dili na lamang siya ordinaryong molabay sa maong dalan. Kabahin siya sa mga tawo nga nagbantay sa proyekto.

Kabahin sa iyang tahas isip miyembro sa CBMET ang pagkuha og geotagged nga mga hulagway sa kahimtang sa konstruksyon ug pag-post niini sa group chat sa CBMET.

Gitudluan usab sila sa mga proseso sa pagkonkreto sa dalan, mga sukod, klase sa graba, balas ug semento, ingon man sa mga butang nga angay bantayan alang sa kaluwasan sa mga trabahante ug mga molabay sa dalan.

Para kang Bae Silda, bag-o usab kini nga kasinatian.

“𝘋𝘢𝘨𝘩𝘢𝘯 𝘬𝘰 𝘰𝘨 𝘯𝘢𝘵𝘶𝘯-𝘢𝘯 𝘴𝘢 𝘵𝘳𝘢𝘪𝘯𝘪𝘯𝘨 𝘴𝘢 𝘊𝘉𝘔𝘌𝘛. 𝘉𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘸𝘢𝘭𝘢 𝘮𝘪’𝘺 𝘵𝘢𝘢𝘴 𝘯𝘨𝘢 𝘨𝘳𝘢𝘥𝘰 𝘶𝘨 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘮𝘪 𝘮𝘨𝘢 𝘦𝘯𝘨𝘪𝘯𝘦𝘦𝘳, 𝘪𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘨𝘪𝘱𝘢𝘴𝘢𝘣𝘰𝘵 𝘬𝘢𝘯𝘢𝘮𝘰 𝘴𝘢 𝘴𝘪𝘮𝘱𝘭𝘦 𝘯𝘨𝘢 𝘱𝘢𝘮𝘢𝘢𝘨𝘪 𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘱𝘳𝘰𝘴𝘦𝘴𝘰 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘩𝘪𝘮𝘰 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘥𝘢𝘭𝘢𝘯, 𝘭𝘢𝘬𝘪𝘱 𝘯𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘯𝘨𝘢𝘺 𝘣𝘢𝘯𝘵𝘢𝘺𝘢𝘯 𝘶𝘨 𝘬𝘶𝘩𝘢𝘢𝘯 𝘰𝘨 𝘭𝘪𝘵𝘳𝘢𝘵𝘰.”

Ang iyang pagkat-on sa mga gimbuhaton sa CBMET usa ka pahinumdom nga ang partisipasyon sa usa ka proyekto dili lamang alang sa mga adunay teknikal nga kahibalo. Ang mga tawo nga nagpuyo sa komunidad adunay dakong papel sa pagbantay, pag-monitor ug pagtaho sa mga kalihukan sa proyekto.

Ug si Bae Silda nga dugay nang nakasinati sa kalisod sa pagbiyahe, pagtrabaho ug pagpanginabuhi, adunay kaugalingong pagsabot nganong importante nga bantayan ang proyekto aron masiguro nga maayo ang kalidad niini ug mapuslan pa sa daghan pa nga mga katuigan.

Sa tibuok niyang kinabuhi, klase-klase na ang dalan nga iyang naagian.
Adunay mga dalan nga layo ug lisod agian padulong sa eskwelahan. Adunay mga dalan nga lapokon ug batohon.

Aduna usa’y mga adlaw nga gutom siya nga moadto sa eskwelahan, ug mga panahon nga kinahanglan siyang motrabaho aron makapalit sa iyang mga panginahanglanon.

Apan wala siya mihunong.

Wala niya biya-i ang iyang pangandoy nga makakat-on. Wala usab niya biya-i ang iyang kultura.

Karon, isip inahan, asawa, mag-uuma, mangangapog ug miyembro sa CBMET, wala lamang siya naningkamot alang sa iyang kaugalingon. Kabahin na siya sa usa ka komunidad nga naningkamot usab nga mo-uswag.

Ang mga kalisod nga iyang nasinati kaniadto, nahimong kabahin sa iyang kusog ug mas lawom nga pagsabot sa kinabuhi, nga maoy naghulma kaniya ngadto sa usa ka babaye nga dili dali mo-surrender.

Ug tingali mao kini ang pinakadakong leksyon nga iyang natun-an gikan sa tanan niyang kasinatian:

“𝘋𝘪𝘭𝘪 𝘬𝘪𝘯𝘢𝘩𝘢𝘯𝘨𝘭𝘢𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘴𝘢𝘺𝘰𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘥𝘢𝘭𝘢𝘯 𝘢𝘳𝘰𝘯 𝘮𝘢𝘬𝘢𝘱𝘢𝘥𝘢𝘺𝘰𝘯. 𝘈𝘯𝘨 𝘪𝘮𝘱𝘰𝘳𝘵𝘢𝘯𝘵𝘦, 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘬𝘢 𝘮𝘰𝘩𝘶𝘯𝘰𝘯𝘨.”