02/08/2026
𝐀𝐧𝐠 𝐏𝐚𝐧𝐢𝐦𝐚𝐥𝐚𝐲: 𝐃𝐢𝐢𝐧 𝐍𝐚𝐡𝐮𝐥𝐦𝐚 𝐚𝐧𝐠 𝐌𝐚𝐚𝐲𝐨𝐧𝐠 𝐏𝐚𝐠𝐤𝐚𝐭𝐚𝐰𝐨
By: Butz Muyco
Photo credits: Vernon Jio Viajar and Ronald Christopher Neri
For English version please click the link: https://miadp.da.gov.ph/home-where-good-character-begins/
Ang unang mga leksyon sa kinabuhi dili matun-an sa eskwelahan, kondili sa panimalay diin unang nahulma ang maayong pagkatawo.
Alang kang Bae Gelyn Cabriadas Manginsay, ang pagpadako sa mga anak dili lamang paghatag og pagkaon, sinina, ug edukasyon. Alang kaniya, ang labing importante mao ang paghulma sa ilang hiyas ug kinaiya nga ilang dad-on isip giya sa tibuok nilang kinabuhi.
Si Bae Gelyn, 64 anyos, usa ka lumolupyo sa Barangay Consuelo, Bunawan, Agusan del Sur, nga sakop sa Bunawan Manobo Ancestral Domain. Ika-upat siya sa siyam ka managsuon ug anak ni Datu Marcelino Cabriadas, nga kaniadto Barangay Kapitan sa Consuelo sa wala pa maaprobahan ang Indigenous Peoples' Rights Act (IPRA).
Ang pagpanerbisyo nahimong kabahin na sa iyang kinabuhi. Bisan third year high school lamang ang iyang nahuman, nagsugod siya sa serbisyo publiko isip Purok Chairman sa edad nga 31 anyos. Nahimo usab siyang Barangay Kagawad gikan sa 2003 hangtud 2008. Sa Consuelo Tribal Agro-Forestry Multi-Purpose Cooperative (COTAMCO), nagsilbi siya isip tresorera sukad sa 2001. Karon, usa siya sa Council of Elders (COE) sa Bunawan Manobo Ancestral Domain Management Council, Inc. (BMADMCI), usa ka katungdanan nga nagpakita sa pagsalig sa komunidad sa iyang kasinatian, kinaadman, ug integridad.
Apan sa tanan niyang mga katungdanan, ang pagka-inahan mao ang iyang labing giampingan nga responsibilidad.
Gigasahan si Bae Gelyn og pito ka anak—upat ka babaye ug tulo ka lalaki—nga tanan nakahuman sa ilang pag-eskwela ug adunay na karo’y mga kaugalingong pamilya. Sa iyang paghinumdom, dako ang kalainan sa pamaagi sa pagpadako sa mga anak kaniadto ug sa iyang gipili nga pamaagi sa pagmatuto sa iyang kaugalingong mga anak.
“𝘐𝘴𝘵𝘳𝘪𝘬𝘵𝘰 𝘨𝘺𝘶𝘥 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘨𝘪𝘯𝘪𝘬𝘢𝘯𝘢𝘯 𝘬𝘢𝘯𝘪𝘢𝘥𝘵𝘰. 𝘋𝘪𝘭𝘪 𝘬𝘰 𝘱𝘸𝘦𝘥𝘦 𝘮𝘰𝘭𝘢𝘢𝘨 𝘯𝘨𝘢 𝘢𝘬𝘰 𝘳𝘢𝘯𝘨 𝘶𝘴𝘢 𝘶𝘨 𝘨𝘪𝘥𝘪𝘥-𝘢𝘯 𝘬𝘰 𝘮𝘰𝘢𝘯𝘩𝘢 𝘴𝘢 𝘣𝘢𝘺𝘭𝘪𝘩𝘢𝘯. 𝘕𝘢𝘢𝘺 𝘬𝘢𝘶𝘴𝘢 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘪𝘴𝘪𝘣𝘢𝘵 𝘬𝘰 𝘶𝘣𝘢𝘯 𝘴𝘢 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘯𝘨𝘩𝘰𝘥 𝘢𝘨𝘪 𝘴𝘢 𝘣𝘪𝘯𝘵𝘢𝘯𝘢, 𝘱𝘦𝘳𝘰 𝘵𝘢𝘶𝘥-𝘵𝘢𝘰𝘥 𝘴𝘢 𝘣𝘢𝘺𝘭𝘪𝘩𝘢𝘯 𝘯𝘢𝘢 𝘯𝘢 𝘴𝘪 𝘗𝘢𝘱𝘢, 𝘮𝘪𝘢𝘱𝘢𝘴, 𝘶𝘨 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘭𝘰 𝘯𝘢 𝘮𝘪 𝘯𝘨𝘢 𝘣𝘶𝘯𝘢𝘭 𝘯𝘨𝘢 𝘴𝘢𝘯𝘨𝘢 𝘴𝘢 𝘣𝘢𝘺𝘢𝘣𝘢𝘴 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘥𝘶𝘭𝘯𝘨𝘢𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘴𝘪𝘭𝘰𝘵.”
Sa iyang panan-aw, ang disiplina nga iyang nasinati kaniadto nakatabang sa paghulma sa ilang kinaiya. Matud niya, ang mga kabataan kaniadto mas matinahuron sa ginikanan ug katigulangan, maminaw sa mga sugo, ug motabang sa mga buluhaton sa panimalay ug umahan. Apan bisan pa niini, adunay pipila ka pamaagi nga wala na niya gisunod sa dihang siya na mismo ang nahimong ginikanan.
“𝘉𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘬𝘰𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘥𝘢𝘬𝘰 𝘬𝘢𝘯𝘢𝘬𝘰 𝘬𝘪𝘯𝘢𝘳𝘢𝘢𝘯 𝘱𝘢 𝘵𝘶𝘯𝘨𝘰𝘥 𝘬𝘢𝘺 𝘯𝘢𝘢𝘯𝘢𝘥 𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘣𝘶𝘯𝘢𝘭, 𝘸𝘢𝘭𝘢 𝘯𝘢𝘬𝘰 𝘬𝘪𝘯𝘪𝘯𝘨 𝘵𝘢𝘯𝘢𝘯 𝘨𝘪𝘴𝘶𝘯𝘰𝘥 𝘴𝘢 𝘥𝘪𝘩𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘯𝘢 𝘶𝘴𝘢𝘣 𝘴𝘢 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘣𝘢𝘯𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘯𝘢𝘬𝘢𝘣𝘢𝘵𝘰𝘯 𝘰𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘯𝘢𝘬. 𝘈𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘨𝘪𝘵𝘶𝘥𝘭𝘶𝘢𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘯𝘢𝘬 𝘴𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘢𝘺𝘰𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘮𝘢𝘵𝘢𝘴𝘢𝘯 𝘴𝘶𝘮𝘢𝘭𝘢 𝘴𝘢 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘬𝘶𝘴𝘵𝘰𝘮𝘣𝘳𝘦. 𝘈𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘨𝘪𝘴𝘪𝘨𝘶𝘳𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘣𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘣𝘶𝘩𝘰𝘯𝘨 𝘴𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘵𝘦𝘳𝘺𝘢𝘭 𝘯𝘨𝘢 𝘣𝘶𝘵𝘢𝘯𝘨, 𝘥𝘪𝘴𝘪𝘱𝘭𝘪𝘯𝘢𝘥𝘰 𝘶𝘨 𝘱𝘶𝘯𝘰 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨-𝘢𝘮𝘶𝘮𝘢 𝘶𝘨 𝘨𝘶𝘨𝘮𝘢. 𝘗𝘦𝘳𝘮𝘪 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘯𝘨𝘢 𝘯𝘢𝘬𝘪𝘨-𝘪𝘴𝘵𝘰𝘳𝘺𝘢 𝘬𝘢𝘯𝘪𝘭𝘢, 𝘬𝘶𝘮𝘶𝘴𝘵𝘢𝘩𝘰𝘯 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘴𝘢 𝘪𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘨𝘵𝘶𝘯𝘨𝘩𝘢 𝘶𝘨 𝘴𝘢 𝘪𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘩𝘪𝘨𝘢𝘭𝘢.”
Alang kang Bae Gelyn, ang pag-istorya ug pakig-uban sa mga anak maoy usa sa labing epektibong paagi sa paggiya kanila. Sa iyang obserbasyon, mas daghan ang mga hagit nga giatubang sa mga ginikanan karon tungod sa impluwensya sa internet, gadgets, barkada ug uban pang mga butang nga mahimong maka-impluwensya sa panghunahuna ug pamatasan sa mga kabatan-onan.
Bisan pa sa mga hagit sa kasamtangang panahon, nagtuo siya nga ang ginikanan adunay dakong papel sa paggiya sa ilang mga anak aron dili sila madani sa dili maayong impluwensya, bisyo, ug uban pang mga butang nga makaguba sa ilang kaugmaon.
“𝘒𝘪𝘵𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘨𝘪𝘯𝘪𝘬𝘢𝘯𝘢𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘥𝘶𝘯𝘢𝘺 𝘥𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘳𝘦𝘴𝘱𝘰𝘯𝘴𝘪𝘣𝘪𝘭𝘪𝘥𝘢𝘥. 𝘒𝘶𝘯𝘨 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘯𝘢𝘵𝘰 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘮𝘢𝘵𝘶𝘥𝘭𝘶𝘢𝘯 𝘶𝘨 𝘮𝘢𝘵𝘢𝘳𝘰𝘯𝘨, 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘭𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘮𝘪𝘭𝘺𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘢𝘱𝘦𝘬𝘵𝘶𝘩𝘢𝘯, 𝘬𝘰𝘯𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘭𝘢𝘬𝘪𝘱 𝘶𝘴𝘢𝘣 𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘰𝘮𝘶𝘯𝘪𝘥𝘢𝘥.”
Busa alang kaniya, importante nga sugod pa lamang sa pagkabata, ipabati na sa mga anak ang gugma, pag-amuma, ug paggiya sa ginikanan, uban sa pag-ila sa Ginoo ug sa pagka-mainampuon.
“𝘚𝘢 𝘮𝘨𝘢 𝘨𝘪𝘯𝘪𝘬𝘢𝘯𝘢𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘴𝘢𝘮𝘢 𝘯𝘢𝘬𝘰, 𝘢𝘯𝘨𝘢𝘺𝘢𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘩𝘪𝘣𝘢𝘭𝘰 𝘬𝘪𝘵𝘢 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘯𝘪𝘪𝘥 𝘶𝘨 𝘮𝘰𝘣𝘢𝘴𝘢 𝘴𝘢 𝘢𝘵𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘯𝘢𝘬. 𝘉𝘪𝘴𝘢𝘯 𝘮𝘰𝘪𝘯𝘨𝘰𝘯 𝘴𝘪𝘭𝘢 𝘯𝘨𝘢 ‘𝘰𝘬 𝘭𝘢𝘯𝘨,’ 𝘶𝘴𝘢𝘩𝘢𝘺 𝘢𝘥𝘶𝘯𝘢 𝘴𝘪𝘭𝘢𝘺 𝘮𝘨𝘢 𝘨𝘪𝘣𝘢𝘵𝘪 𝘯𝘨𝘢 𝘥𝘪𝘭𝘪 𝘯𝘪𝘭𝘢 𝘮𝘢𝘴𝘶𝘭𝘵𝘪 𝘰 𝘮𝘢𝘱𝘢𝘨𝘢𝘸𝘢𝘴. 𝘒𝘪𝘯𝘢𝘩𝘢𝘯𝘨𝘭𝘢𝘯 𝘯𝘨𝘢 𝘢𝘯𝘢𝘢 𝘬𝘪𝘵𝘢 𝘢𝘳𝘰𝘯 𝘮𝘢𝘮𝘪𝘯𝘢𝘸 𝘶𝘨 𝘮𝘰𝘴𝘢𝘣𝘰𝘵 𝘬𝘢𝘯𝘪𝘭𝘢.”
Karon, isip usa sa Council of Elders sa BMADMCI, ang mga hiyas ug mithi nga iyang gipaningkamutan nga ipanday sa iyang mga anak mao usab ang iyang gustong ipasa ngadto sa komunidad. Alang kang Bae Gelyn, ang kalig-on sa usa ka pamilya ug sa usa ka komunidad nagsugod sa panimalay—diin unang matun-an sa mga anak ang gugma, pagrespeto, disiplina, responsibilidad, ug pagtoo sa Ginoo.
“𝘔𝘢𝘭𝘪𝘱𝘢𝘺 𝘬𝘢𝘢𝘺𝘰 𝘬𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘮𝘢𝘬𝘪𝘵𝘢 𝘬𝘢𝘳𝘰𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘯𝘢𝘬 𝘯𝘨𝘢 𝘯𝘢𝘩𝘪𝘭𝘶𝘯𝘢 𝘴𝘢 𝘮𝘢𝘢𝘺𝘰 𝘶𝘨 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘱𝘰 𝘯𝘨𝘢 𝘯𝘢𝘨𝘵𝘶𝘣𝘰 𝘴𝘢 𝘮𝘢𝘢𝘺𝘰𝘯𝘨 𝘥𝘢𝘭𝘢𝘯. 𝘋𝘪𝘭𝘪 𝘴𝘢𝘺𝘰𝘯 𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘯𝘢𝘢𝘨𝘪𝘢𝘯 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘥𝘢𝘬𝘰 𝘬𝘢𝘯𝘪𝘭𝘢, 𝘪𝘭𝘢𝘣𝘪 𝘯𝘢 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘵𝘶𝘯𝘨𝘩𝘢. 𝘈𝘱𝘢𝘯 𝘱𝘪𝘯𝘢𝘢𝘨𝘪 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘱𝘢𝘯𝘪𝘯𝘨𝘬𝘢𝘮𝘰𝘵, 𝘱𝘢𝘨𝘵𝘪𝘯𝘢𝘣𝘢𝘯𝘨𝘢𝘺, 𝘶𝘨 𝘬𝘢𝘯𝘶𝘯𝘢𝘺 𝘯𝘨𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘥𝘢𝘯𝘨𝘰𝘱 𝘴𝘢 𝘎𝘪𝘯𝘰𝘰, 𝘯𝘢𝘭𝘢𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘳𝘢 𝘨𝘺𝘶𝘥 𝘯𝘢𝘮𝘰 𝘢𝘯𝘨 𝘵𝘢𝘯𝘢𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘨𝘴𝘶𝘭𝘢𝘺.”
Alang kang Bae Gelyn, ang tinuod nga panulondon nga mahimong ibilin sa ginikanan dili ang kadaghan sa ilang napundar, kondili ang maayong pagkatawo nga ilang napanday sa ilang mga anak. Kay alang kaniya, ang maayong pagkatawo dili kalit nga motubo—nahulma kini sulod sa panimalay, diin unang masinati sa bata ang gugma, paggiya, ug maayong ehemplo.
Ang BMADMCI usa ka Indigenous Peoples Organization (IPO) sa Bunawan Manobo Ancestral Domain nga gi-abagan sa Mindanao Inclusive Agriculture Development Project (MIADP) ubos sa Regional Project Coordination Office XIII.
