22/08/2026
KASAYSAYAN SA UNIFIED BAGOBO TAGABAWA TRIBE SA BARANGAY GOMA PINAAGI SA CUSTOMARY LAW
I. Pasiuna
Ang Unified Bagobo Tagabawa Tribe of Barangay Goma usa ka Indigenous Cultural Community nga adunay kaugalingong kasaysayan, kultura, customary laws, tradisyon, indigenous knowledge systems and practices, ug espirituhanong relasyon sa ilang ancestral domain.
Ang kasaysayan sa tribo dili lamang makita sa sinulat nga mga dokumento. Usa usab kini ka buhi nga kasaysayan nga gipasa gikan sa mga katigulangan ngadto sa mga anak ug mga apo pinaagi sa oral tradition, genealogy, traditional practices, mga landmark, sacred places, agricultural practices, customary laws, cultural ceremonies, ug mga sugilanon sa komunidad.
Sa legal nga pagtan-aw, giila sa Indigenous Peoples’ Rights Act of 1997 ug sa mga implementing rules niini ang kahinungdanon sa customary laws ug community history sa pagdeterminar sa ancestral domains ug sa mga relasyon sa yuta ug natural resources. Ang ancestral domain dili lamang yuta, apan naglakip usab sa kinaiyahan, kultura, espirituhanong relasyon, ug tradisyonal nga paggamit niini.
II. Ang Bagobo-Tagabawa ug ang Bukid Apo
Ang Bagobo-Tagabawa usa sa mga lumadnong komunidad nga dugay nang nagpuyo sa rehiyon sa Mt. Apo. Ang mga pagtuon sa Bagobo-Tagabawa nagrekord sa ilang dugay nang relasyon sa Mt. Apo ug sa mga dapit sa habagatang bahin niini. Ang ngalan nga Tagabawa kasagarang gihubad isip mga Bagobo nga nagpuyo sa habagatang bahin o slopes sa Mt. Apo.
Sa customary understanding sa tribo, ang yuta, kabukiran, suba, busay, lasang, umahan, ug ubang natural nga dapit dili ordinaryong mga resources lamang. Kini mga bahin sa ancestral domain, nga adunay relasyon sa kinabuhi, kultura, espiritwalidad, panginabuhian, ug identidad sa tribo.
Ang Mt. Apo, nga gitawag usab nga Apo Sandawa, adunay dakong kahulugan sa cultural landscape sa Bagobo-Tagabawa.
III. Ang Customary Law isip Buháy nga Kasaysayan
Ang customary law sa Bagobo-Tagabawa dili lamang usa ka lista sa mga written rules. Kini usa ka sistema sa mga prinsipyo, tradisyon, pamatasan, ug pamaagi sa pagdumala sa relasyon sa tawo ngadto sa tawo, sa komunidad, sa yuta, sa kinaiyahan, ug sa espirituhanong kalibutan.
Ang customary law gipasa pinaagi sa:
- mga pulong ug pagtudlo sa mga elders;
- oral history ug traditional narratives;
- genealogy sa mga pamilya ug clans;
- pag-ila sa traditional boundaries ug landmarks;
- traditional agricultural practices;
- cultural ceremonies ug rituals;
- pagrespeto sa sacred ug culturally significant places;
- customary settlement sa mga panaglalis;
- pagpanalipod sa natural resources;
- ug pagrespeto sa mga lider, elders, ug traditional institutions.
Ang IPRA implementing rules naghatag og primacy sa customary law sa pipila ka ancestral-domain disputes tali sa members sa concerned Indigenous Cultural Community, ug nag-ila usab sa community history ug customary law sa pag-ila sa traditional boundaries ug ancestral-domain claims.
IV. Ang Ancestral Domain isip Kabilin sa mga Katigulangan
Para sa Unified Bagobo Tagabawa Tribe, ang ancestral domain usa ka kabilin nga gipasa sa mga katigulangan ngadto sa kasamtangang henerasyon aron ampingan ug ipasa usab ngadto sa umaabot nga henerasyon.
Kini nga konsepto nahiuyon sa legal nga pag-ila sa ancestral domain isip usa ka territory nga naglakip dili lamang sa physical environment kondili usab sa spiritual ug cultural bonds sa Indigenous Peoples ngadto sa ilang yuta ug resources.
Busa, ang yuta sa tribo dili lamang tan-awon isip property. Kini usa ka bahin sa:
KABILIN → KULTURA → KINABUHI → KASAYSAYAN → IDENTIDAD → RESPONSIBILIDAD.
Ang responsibilidad sa kasamtangang henerasyon mao ang pagpanalipod niini aron dili mawala ang koneksyon sa umaabot nga mga kaliwatan ngadto sa ilang mga katigulangan.
V. Ang Kinaiyahan isip Bahin sa Cultural Heritage
Ang Barangay Goma adunay natural nga mga dapit nga adunay dakong ecological ug cultural value sa komunidad.
Lakip niini ang mga kabukiran, lasang, sapa, suba, busay, tubod, agricultural areas, traditional planting areas, ug uban pang natural nga landmarks sulod ug palibot sa ancestral domain.
Lakip sa gipasiugda sa komunidad mao ang mga waterfalls o mga busay nga makita sa Barangay Goma, nga kabahin sa natural landscape nga giampingan ug girespeto sa tribo.
Sumala sa customary understanding sa komunidad, ang mga tubig nga naggikan sa mas taas nga bahin sa kabukiran, lakip ang mga dapit nga adunay koneksyon sa Apo Sandawa ug Mt. Tampurong, adunay kahinungdanon sa kinabuhi ug kinaiyahan sa ancestral domain.
Kini nga mga dapit dili lamang tourist attractions. Para sa tribo, sila kabahin sa natural heritage ug cultural landscape nga kinahanglan ampingan.
VI. Panginabuhian ug Tradisyonal nga Panguma
Ang Bagobo-Tagabawa adunay dugay nang relasyon sa agriculture ug paggamit sa natural resources isip tinubdan sa pagkaon ug panginabuhian.
Ang tradisyonal nga pagpanguma naglakip sa pagpili sa angay nga dapit, pagtan-aw sa kahimtang sa yuta ug panahon, pagpananom, pag-atiman sa tanom, ug pagrespeto sa kinaiyahan.
Ang indigenous agricultural knowledge usa ka importante nga bahin sa cultural heritage tungod kay kini nagpakita sa kahibalo sa mga katigulangan sa pagpakabuhi nga adunay relasyon sa natural environment.
Sa mga dokumentasyon sa Bagobo-Tagabawa culture, makita usab ang traditional agricultural ceremonies ug practices nga nagpakita sa relasyon tali sa pagpanguma, kultura, komunidad, ug espirituhanong pagtuo.
VII. Ang mga Katigulangan ug ang Espirituhanong Relasyon sa Kinaiyahan
Sa oral ug customary tradition sa komunidad, ang kinaiyahan adunay mas lawom nga kahulugan kay sa physical resources lamang.
Ang mga katigulangan nagtudlo sa mga kaliwatan nga ang tawo adunay responsibilidad sa pagrespeto sa kinaiyahan ug sa mga lugar nga giila nga adunay cultural ug spiritual significance.
Ang pagrespeto kang Manama ug sa mga espirituhanong konsepto nga kabahin sa traditional worldview sa Bagobo naghatag og moral nga pundasyon sa pag-atiman sa kinaiyahan ug sa pagrespeto sa mga kabilin sa katigulangan.
Busa, ang pagpanalipod sa lasang, tubig, bukid, umahan ug cultural sites mahimong sabton dili lamang isip environmental responsibility kondili isip cultural responsibility ngadto sa mga katigulangan ug sa umaabot nga henerasyon.
VIII. Traditional Leadership ug Community Governance
Sa traditional organization sa Indigenous community, importante ang papel sa mga Datu, tribal leaders, elders, ug tribal council sa paggiya sa komunidad.
Ang mga elders adunay importanteng papel sa pagpreserbar sa oral history, customary practices, genealogy, traditional knowledge, ug cultural protocols.
Sa kasamtangang panahon, ang IPS Tribal Council of Barangay Goma nagpadayon sa papel sa pagpreserbar ug pagpalig-on sa cultural identity sa Unified Bagobo Tagabawa Tribe.
Ang customary governance ug traditional leadership mahimong magsilbing tulay tali sa kasaysayan sa mga katigulangan ug sa modernong sistema sa barangay ug national government, basta kini nahiuyon sa Constitution ug applicable laws.
IX. Ang Pagpadayon sa Kultura sa Modernong Panahon
Bisan pa sa pag-uswag sa modernong panahon, ang Unified Bagobo Tagabawa Tribe nagpadayon sa pagpanalipod sa ilang cultural identity.
Ang pagpreserba sa:
- traditional knowledge;
- indigenous practices;
- customary laws;
- traditional leadership;
- cultural attire;
- traditional arts and crafts;
- agriculture;
- oral history;
- ancestral-domain knowledge;
- cultural sites;
- ug natural heritage
importante aron dili maputol ang transmission sa kultura gikan sa elders ngadto sa kabatan-onan.
Ang NCIP mismo adunay programa alang sa recognition sa ancestral domains ug sa pagtabang sa Indigenous Peoples sa pag-andam sa ADSDPP nga naglakip sa culture-based ug rights-based development ug sustainable management sa ancestral domain.
X. Ang Pagmugna sa ARRUS KA TARUSUBAN TRIBAL FESTIVAL
Isip kabahin sa padayon nga pagpreserba sa kultura sa Unified Bagobo Tagabawa Tribe sa Barangay Goma, gimugna ang ARRUS KA TARUSUBAN TRIBAL FESTIVAL isip usa ka tribal cultural celebration.
Ang inisyatiba niini giila sa komunidad nga gisugdan pinaagi kang IP Youth President ug IPMR Maganud Estrimos O. Acyo Jr., ug gisuportahan ug gi-approve sa IPS Tribal Council of Barangay Goma, ubos sa pagpanguna ni Matanam Celso B. Salaysay, IPS Tribal Chieftain of Barangay Goma, niadtong tuig 2017.
Ang festival gitukod aron mahimong annual nga higayon sa paghinumdom ug pagpasidungog sa:
kultura, customary law, kasaysayan, ancestral domain, kinaiyahan, tradisyon, indigenous knowledge, espirituhanong values, ug kabilin sa mga katigulangan.
Gipili ang October 26 isip annual celebration sa ARRUS KA TARUSUBAN TRIBAL FESTIVAL.
XI. Kahulugan sa ARRUS KA TARUSUBAN
Ang ARRUS KA TARUSUBAN dili lamang usa ka ordinaryong pista.
Kini usa ka cultural expression sa komunidad nga nagrepresentar sa relasyon tali sa:
TRIBO — KATIGULANGAN — ANCESTRAL DOMAIN — KINAIYAHAN — KULTURA — MANAMA — UMAABOT NGA HENERASYON.
Ang festival usa ka pamaagi sa paghinumdom kung asa gikan ang tribo, unsa ang ilang kabilin, unsa ang ilang responsibilidad karon, ug unsa ang kinahanglan nilang ipasa ngadto sa ilang mga anak ug apo.
XII. Ang ARRUS KA TARUSUBAN isip Cultural Heritage
Ang pagselebrar sa ARRUS KA TARUSUBAN matag October 26 usa ka porma sa living cultural heritage tungod kay kini nagpadayon sa cultural memory ug collective identity sa komunidad.
Dili lamang kini selebrasyon sa usa ka adlaw. Kini usa ka pamaagi sa:
1. pagpreserbar sa kasaysayan;
2. pagpasidungog sa mga katigulangan;
3. pagpalig-on sa tribal identity;
4. pagpanalipod sa ancestral domain;
5. pag-edukar sa kabatan-onan;
6. pagpreserbar sa customary law;
7. pagpasidungog sa kinaiyahan;
8. pagpalig-on sa unity sa tribo; ug
9. pagpadayon sa cultural heritage ngadto sa umaabot nga henerasyon.
XIII. Panumpa sa Umaabot nga Henerasyon
Ang kasaysayan sa Unified Bagobo Tagabawa Tribe dili matapos sa kasamtangang henerasyon.
Ang matag henerasyon adunay responsibilidad nga dawaton, ampingan, ug ipasa ang kabilin sa mga katigulangan.
Busa, ang ARRUS KA TARUSUBAN mahimong usa ka annual reminder nga ang kultura dili lamang dapat hinumdoman kondili kinahanglan buhion, praktison, protektahan, ug ipasa.
Ang ancestral domain dili lamang usa ka lugar nga gipuy-an. Kini ang panimalay sa kultura, kasaysayan, panginabuhian, espiritwalidad, ug identidad sa Unified Bagobo Tagabawa Tribe.
XIV. Panapos
Ang kasaysayan sa Unified Bagobo Tagabawa Tribe sa Barangay Goma usa ka kasaysayan sa pagpuyo uban sa kinaiyahan, pagrespeto sa mga katigulangan, pagpanalipod sa ancestral domain, pagpreserbar sa customary law, ug pagpadayon sa kultura ngadto sa umaabot nga kaliwatan.
Ang ARRUS KA TARUSUBAN TRIBAL FESTIVAL, nga gisaulog matag October 26, mahimong usa ka simbolo sa maong padayon nga kasaysayan.
Kini nag-ingon sa umaabot nga henerasyon:
«“Ang atong kultura usa ka kabilin; ang atong ancestral domain usa ka responsibilidad; ang atong kasaysayan usa ka panulondon; ug ang atong mga katigulangan usa ka giya sa pag-atiman sa atong kinaiyahan ug komunidad.”»
Busa, ang ARRUS KA TARUSUBAN TRIBAL FESTIVAL sa Barangay Goma mahimong ipadayon isip usa ka living cultural heritage tradition sa Unified Bagobo Tagabawa Tribe, nga nakagamot sa customary law, oral history, indigenous knowledge, ancestral-domain relationship, ug collective memory sa komunidad.
“KULTURA NGA GIPANUBO, KABILIN NGA GIPANALIPDAN, UG KASAYSAYAN NGA IPASA SA UMAABOT NGA HENERASYON.”
