DAR Camarines Sur II SPLIT Project

10/09/2026

𝟴𝟯𝟰 𝗘𝗸𝘁𝗮𝗿𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗞𝗮𝗱𝗮𝗴𝗮𝗮𝗻 𝘀𝗮 𝗖𝗮𝗺𝗦𝘂𝗿, 𝗡𝗮𝘀𝘂𝗿𝘃𝗲𝘆 𝗡𝗮; 𝗗𝗔𝗥 𝗡𝗮𝗴𝗽𝗮𝗽𝗮𝗱𝗮𝗴𝗼𝘀 𝘀𝗮 𝗣𝗮𝗴𝗿𝗲𝘃𝗶𝗲𝘄 𝗸𝗮𝗻 𝗦𝘂𝗿𝘃𝗲𝘆 𝗥𝗲𝘁𝘂𝗿𝗻𝘀

NAGA CITY — Nasa 834 ektarya nin kadagaan sa Camarines Sur an nai-survey na sa irarum kan Support to Parcelization of Lands for Individual Titling (SPLIT) Project kan Department of Agrarian Reform (DAR), bilang parte kan pagpreparar para sa indibidwal na pagpapatitulo kan mga parsela nin daga.

May kabilogang 113 𝘭𝘢𝘯𝘥𝘩𝘰𝘭𝘥𝘪𝘯𝘨𝘴 sa treseng munisipyo kan probinsya an na-survey sa paagi kan 𝘴𝘶𝘳𝘷𝘦𝘺 𝘣𝘺 𝘢𝘥𝘮𝘪𝘯 kan mga tauhan kan Survey Unit kan DAR Camarines Sur II kaiba an manlaen-laen na municipal offices.

An pagsurvey isinagibo p**n Marso hasta Agosto kan presenteng taon sa mga lugar kan Tinambac, Siruma, Lagonoy, Caramoan, Presentacion, Garchitorena, San Jose, Pili, Ocampo, Sagñay, Naga City, Tigaon, Magarao, asin Bombon.

Sa presente, pigtututukan kan DAR Provincial Office Camarines Sur II kaiba an mga municipal offices an pagreview sa 124 na 𝘴𝘶𝘳𝘷𝘦𝘺 𝘳𝘦𝘵𝘶𝘳𝘯𝘴 na nagp**n kan Setyembre 7 asin matatapos sa Setyembre 16.

Obheto kan aktibidad na masierto na tama asin kumpleto an gabos na detalye sa mga 𝘴𝘶𝘣𝘥𝘪𝘷𝘪𝘴𝘪𝘰𝘯 𝘱𝘭𝘢𝘯 antes isumiter sa DAR Regional Office asin Department of Environment and Natural Resources (DENR).

Segun ki Engr. Rodel C. Martirez, OIC-Provincial Agrarian Reform Program Officer II, an maingat na pagreview sa mga dokumento makakatabang tanganing malikayan an mga posibleng problema sa proseso sa mga masunod na panahon.

“Importante an siring na aktibidad tanganing mas magin matanos asin episyente an pag-implementar kan SPLIT Project sa probinsya,” sabi ni Martirez.

“Kun tama an 𝘴𝘶𝘣𝘥𝘪𝘷𝘪𝘴𝘪𝘰𝘯 𝘱𝘭𝘢𝘯 kan mga daga, magkakaigwa nin mas malinaw na derechos an satuyang mga agrarian reform beneficiaries,” dagda pa niya.

✍️: Charleymaine Venus B. Atienza, ARPO I-PIO

29/08/2026

Bilang paghahanda sa nalalapit na kapistahan ni Inang Peñafrancia, nakibahagi ang mga kawani ng Department of Agrarian Reform (DAR) Camarines Sur II sa city-wide clean-up drive na isinagawa ngayong araw, Agosto 29.
Higit pa sa paglilinis ng ating paligid, ang sama-samang pagkilos na ito ay pagpapakita ng malasakit, disiplina, at pagkakaisa para sa ating komunidad at sa mga debotong muling magtitipon upang parangalan ang ating Ina.
Sa munting ambag ng bawat isa, sama-sama nating inihahanda ang lungsod para sa isang malinis, maayos, at makahulugang pagdiriwang ng kapistahan ni Ina. 💙🙏

27/08/2026

𝑳𝑻𝑰𝑫 𝑵𝒆𝒘𝒔 | 𝗟𝗧𝗜𝗗, 𝗠𝗔𝗥𝗣𝗢𝘀 𝗮𝗹𝗶𝗴𝗻 𝘀𝘁𝗿𝗮𝘁𝗲𝗴𝗶𝗲𝘀 𝘁𝗼 𝗮𝗱𝗱𝗿𝗲𝘀𝘀 𝗿𝗲𝗰𝘂𝗿𝗿𝗶𝗻𝗴 𝗳𝗶𝗲𝗹𝗱-𝗹𝗲𝘃𝗲𝗹 𝗰𝗼𝗻𝗰𝗲𝗿𝗻𝘀

NAGA CITY – “Let us now focus on how we can address these inadequacies, improve our processes, and establish a more efficient system in our division,” said Lilia B. Villegas, OIC-Chief Agrarian Reform Program Officer for Operations of the Department of Agrarian Reform (DAR) Camarines Sur II, during the LTID-MARPO conference held on August 25 to 26 at Crown Hotel, Naga City.

The activity strengthened coordination between its Land Tenure Improvement Division (LTID) and Municipal Agrarian Reform Program Officers (MARPOs) to address recurring field-level concerns, improve operational processes, and accelerate land acquisition and distribution (LAD) activities.

With mostly problematic landholdings remaining for LAD, the two-day conference served as a venue to identify operational and technical gaps, develop concrete action plans, and align strategies between the provincial division and municipal offices toward a more efficient coordination system.

In his message, Atty. Publio M. Peyra III, OIC-Provincial Agrarian Reform Program Officer I, emphasized the importance of the activity in helping the agency reassess its direction and priorities.

“Although our plates have always been full, conferences like this will enable us to find a sense of direction again in what we do,” he said.

Meanwhile, Engr. Rodel C. Martirez, OIC-Provincial Agrarian Reform Program Officer II, recognized the efforts of the LTID and municipal offices after the province exceeded its 169-hectare target for Claim Folder (CF) documentation for Calendar Year (CY) 2026, accomplishing more than 100 percent of its target.

Despite this achievement, Villegas stressed that continued efforts are necessary to sustain the province’s performance.

“As part of the Big 4 operating provinces in Bicol, the regional office relies on us,” she said.

Villegas presented the province’s January to August 2026 accomplishments and facilitated the review of the municipal commitments in addressing CY 2025 backlogs. The activity also provided an opportunity to assess current processes and identify areas requiring further improvement.

Among the strategies discussed were strengthening databases, improving reporting and updating mechanisms, and standardizing processes. The Legal Division, represented by Atty. Frances Claire Caceres-Agna, also took part in the discussions to provide legal inputs on identified concerns.

During her presentation on the status of submitted Claim Folders, Julie B. Datiles, Pre-Processing Unit Head, reported that DAR Camarines Sur II has consistently complied with the requirements of the Land Bank of the Philippines (LBP) for land valuation. She also provided updates on recent agreements between the two agencies aimed at streamlining the land valuation process.

Ma. Angelica C. Cendon, EP/CLOA Section Chief, discussed updates on registration matters, while Joseph I. Peñas, Agrarian Reform Program Officer II, presented concerns related to reconstitution and deductibles. Grace A. Singson, Senior Agrarian Reform Program Technologist, also provided updates on AGRI-AGRA, an initiative designed to expedite the completion of previously distributed landholdings that remain undocumented.

Engr. Maribel P. Teodones, Survey Section Chief, presented the status of ongoing survey activities and sought the assistance of the municipal offices in completing the province’s 297-hectare survey target for the year.

With only four months remaining in 2026, the conference served as a strategic checkpoint for DAR Camarines Sur II to reassess their commitments, address operational gaps, and strengthen coordination toward its common goal of accelerating the distribution of agricultural lands to landless farmers.

✍️: Charleymaine Venus B. Atienza, ARPO I-PIO

20/08/2026

𝗣𝗮𝗴𝗿𝗲𝘀𝗼𝗹𝗯𝗮𝗿 𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗴𝗮 𝗱𝗮𝗴𝗮𝗻𝗴 𝗺𝗮𝘆 𝗹𝗲𝗴𝗮𝗹 𝗻𝗮 𝗽𝗿𝗼𝗯𝗹𝗲𝗺𝗮, 𝗽𝗶𝗴𝘁𝘂𝘁𝘂𝘁𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗸𝗮𝗻 𝗗𝗔𝗥 𝗖𝗮𝗺𝗮𝗿𝗶𝗻𝗲𝘀 𝗦𝘂𝗿 𝗜𝗜

NAGA CITY — Pigtututukan kan Department of Agrarian Reform (DAR) Camarines Sur II an pagresolbar kan mga legal na kaso asin problema na nakakaulang sa pagbaranga kan mga daga asin pag-isyu nin 𝘦𝘭𝘦𝘤𝘵𝘳𝘰𝘯𝘪𝘤 𝘵𝘪𝘵𝘭𝘦𝘴 o e-Titles sa mga benepisyaryo na dating natawan nin kolektibong titulo.

Ini an pighanapan remedyo kan Legal Division asin Operations Division kan DAR Camarines Sur II sa 𝘑𝘰𝘪𝘯𝘵 𝘗𝘳𝘰𝘷𝘪𝘯𝘤𝘪𝘢𝘭 𝘙𝘦𝘷𝘪𝘦𝘸 𝘢𝘯𝘥 𝘊𝘭𝘦𝘢𝘯𝘴𝘪𝘯𝘨 𝘞𝘰𝘳𝘬𝘴𝘩𝘰𝘱 na nagp**n kan Agosto 17 asin magpapadagos hasta Agosto 20.

Pangenot na katuyohan kan aktibidad an pagrebyu asin pag-areglar kan imbentaryo kan mga 𝘭𝘢𝘯𝘥 𝘥𝘪𝘴𝘵𝘳𝘪𝘣𝘶𝘵𝘪𝘰𝘯 𝘧𝘪𝘭𝘦𝘴 para sa mga dagang igwa nin 𝘈𝘨𝘳𝘢𝘳𝘪𝘢𝘯 𝘓𝘢𝘸 𝘐𝘮𝘱𝘭𝘦𝘮𝘦𝘯𝘵𝘢𝘵𝘪𝘰𝘯 (𝘈𝘓𝘐) 𝘤𝘢𝘴𝘦𝘴. Paagi kaini, makakabilog an ahensya nin angay na mga estratehiya asin plano tanganing mapadali an pagresolbar kan mga nasabing kaso.

An mga dagang pinag-orolayan kabali sa nagpapadagos na Support to Parcelization of Lands for Individual Titling (SPLIT) Project, na nagtutuyong mabaranga an mga dagang sakop nin kolektibong titulo asin matawan nin indibidwal na titulo an mga kwalipikadong benepisyaryo.

Nagtao man nin paggiya si Atty. Frances Claire Caceres-Agna, Senior Agrarian Reform Program Officer kan Legal Division, dapit sa tamang pagproseso kan mga kasong nangangaipo nin pagkansela kan kolektibong titulo, susog sa mga ley asin paagi na pigsusunod kan DAR.

Segun ki Atty. Ramon SG. Cabañes, Jr., Chief Legal, nangangaipo nin maninigong pag-adal an lambang dagang may isyung legal huli ta magkakaiba an mga problemang nakakabit sa kada kaso.

Pigtawan man niya nin doon an importansya kan pagtao nin 𝘥𝘶𝘦 𝘱𝘳𝘰𝘤𝘦𝘴𝘴 sa gabos na lado na apektado antes magin pinal an ano man na desisyon o aksyon sa mga kasong pinag-orolayan.

✍️: Charleymaine Venus B. Atienza, ARPO I-PIO

18/08/2026

𝗛𝘂𝗻𝗴𝗹𝘂𝗻𝗮𝗻. 🌾

Isang magandang salitang Bikolano para sa isang magandang kaugalian: ang pagtutulungan ng mga magsasaka para sa isang magsasakang magsisimula nang magtanim.

Kapag may isang magsisimula, may mga kamay na sasabay. Kapag mabigat ang gawain, may mga balikat na handang makihati.

Ganito siguro ang bayanihan sa pinakasimple nitong anyo: 𝘄𝗮𝗹𝗮𝗻𝗴 𝗵𝗶𝗻𝗶𝗵𝗶𝗻𝘁𝗮𝘆 𝗻𝗮 𝗸𝗮𝗽𝗮𝗹𝗶𝘁, 𝗯𝗮𝘀𝘁𝗮 𝗺𝗮𝘆 𝗻𝗮𝗻𝗴𝗮𝗻𝗴𝗮𝗶𝗹𝗮𝗻𝗴𝗮𝗻, 𝘁𝘂𝘁𝘂𝗹𝗼𝗻𝗴.

At sa buhay, sana lagi rin nating maalala ang 𝘩𝘶𝘯𝘨𝘭𝘶𝘯𝘢𝘯.

𝗞𝗮𝗽𝗮𝗴 𝗻𝗮𝗽𝗮𝗴𝗼𝗱 𝗸𝗮, 𝗺𝗮𝘆 𝘁𝘂𝘁𝘂𝗹𝗼𝗻𝗴. 𝗞𝗮𝗽𝗮𝗴 𝗻𝗮𝗱𝗮𝗽𝗮 𝗸𝗮, 𝗺𝗮𝘆 𝘀𝗮𝘀𝗮𝗹𝗼. 𝗔𝘁 𝗸𝗮𝗽𝗮𝗴 𝗶𝗸𝗮𝘄 𝗻𝗮𝗺𝗮𝗻 𝗮𝗻𝗴 𝗺𝗮𝘆 𝗹𝗮𝗸𝗮𝘀, 𝗺𝗮𝗴𝗶𝗻𝗴 𝗸𝗮𝗺𝗮𝘆 𝗸𝗮 𝗿𝗶𝗻 𝗽𝗮𝗿𝗮 𝘀𝗮 𝗶𝗯𝗮. 🌱

𝑨𝒈𝒓𝒊-𝑫𝑰𝑪𝑻𝑰𝑶𝑵𝑨𝑹𝒀 | 𝗛𝘂𝗻𝗴𝗹𝘂𝗻𝗮𝗻

Isang magandang salitang Bikolano para sa isang magandang kaugalian: ang pagtutulungan ng mga magsasaka para sa isang magsasakang magsisimula nang magtanim.

Kapag may isang magsisimula, may mga kamay na sasabay. Kapag mabigat ang gawain, may mga balikat na handang makihati.

Ganito siguro ang bayanihan sa pinakasimple nitong anyo: 𝘄𝗮𝗹𝗮𝗻𝗴 𝗵𝗶𝗻𝗶𝗵𝗶𝗻𝘁𝗮𝘆 𝗻𝗮 𝗸𝗮𝗽𝗮𝗹𝗶𝘁, 𝗯𝗮𝘀𝘁𝗮 𝗺𝗮𝘆 𝗻𝗮𝗻𝗴𝗮𝗻𝗴𝗮𝗶𝗹𝗮𝗻𝗴𝗮𝗻, 𝘁𝘂𝘁𝘂𝗹𝗼𝗻𝗴.

At sa buhay, sana lagi rin nating maalala ang 𝘩𝘶𝘯𝘨𝘭𝘶𝘯𝘢𝘯.

𝗞𝗮𝗽𝗮𝗴 𝗻𝗮𝗽𝗮𝗴𝗼𝗱 𝗸𝗮, 𝗺𝗮𝘆 𝘁𝘂𝘁𝘂𝗹𝗼𝗻𝗴. 𝗞𝗮𝗽𝗮𝗴 𝗻𝗮𝗱𝗮𝗽𝗮 𝗸𝗮, 𝗺𝗮𝘆 𝘀𝗮𝘀𝗮𝗹𝗼. 𝗔𝘁 𝗸𝗮𝗽𝗮𝗴 𝗶𝗸𝗮𝘄 𝗻𝗮𝗺𝗮𝗻 𝗮𝗻𝗴 𝗺𝗮𝘆 𝗹𝗮𝗸𝗮𝘀, 𝗺𝗮𝗴𝗶𝗻𝗴 𝗸𝗮𝗺𝗮𝘆 𝗸𝗮 𝗿𝗶𝗻 𝗽𝗮𝗿𝗮 𝘀𝗮 𝗶𝗯𝗮. 🌱

17/08/2026

𝒌𝒊𝒏𝒅𝒂 𝒄𝒉𝒊𝒄, 𝒌𝒊𝒏𝒅𝒂 𝒍𝒊𝒇𝒆-𝒄𝒉𝒂𝒏𝒈𝒊𝒏𝒈. ✨🌱

Behind every document processed, every parcel surveyed, every title delivered, and every service extended is a farmer taking one step closer to a more secure and productive future.

Because yes, we do paperwork. We work in the fields. We process documents, survey parcels, distribute land to landless farmers, provide free legal assistance to agrarian reform beneficiaries, and bring support services closer to the communities we serve.

But behind all that paperwork and fieldwork is something bigger.

𝗜𝘁’𝘀 𝗹𝗮𝗻𝗱 𝗯𝗲𝗰𝗼𝗺𝗶𝗻𝗴 𝗺𝗼𝗿𝗲 𝘀𝗲𝗰𝘂𝗿𝗲.
𝗜𝘁’𝘀 𝗿𝗶𝗴𝗵𝘁𝘀 𝗯𝗲𝗶𝗻𝗴 𝗿𝗲𝗰𝗼𝗴𝗻𝗶𝘇𝗲𝗱.
𝗜𝘁’𝘀 𝗼𝗽𝗽𝗼𝗿𝘁𝘂𝗻𝗶𝘁𝗶𝗲𝘀 𝗯𝗲𝗰𝗼𝗺𝗶𝗻𝗴 𝗽𝗼𝘀𝘀𝗶𝗯𝗹𝗲.
𝗜𝘁’𝘀 𝘀𝘂𝗽𝗽𝗼𝗿𝘁 𝗿𝗲𝗮𝗰𝗵𝗶𝗻𝗴 𝘁𝗵𝗲 𝗽𝗲𝗼𝗽𝗹𝗲 𝘄𝗵𝗼 𝗻𝗲𝗲𝗱 𝗶𝘁 𝗺𝗼𝘀𝘁.

And behind every service is a simple reason: 𝘁𝗼 𝗺𝗮𝗸𝗲 𝗮 𝗱𝗶𝗳𝗳𝗲𝗿𝗲𝗻𝗰𝗲 𝗶𝗻 𝘁𝗵𝗲 𝗹𝗶𝘃𝗲𝘀 𝗼𝗳 𝗼𝘂𝗿 𝗳𝗮𝗿𝗺𝗲𝗿𝘀.

So yes, we’re keeping it kinda chic.

But more importantly, we’re keeping it for the farmers. 🤎

14/08/2026

𝗠𝗮𝘀 𝗲𝘀𝘁𝗿𝗶𝗸𝘁𝗼𝗻𝗴 𝗸𝗼𝗼𝗿𝗱𝗶𝗻𝗮𝘀𝘆𝗼𝗻, 𝗸𝗹𝗮𝗿𝗼𝗻𝗴 𝗲𝘀𝘁𝗿𝗮𝘁𝗲𝗵𝗶𝘆𝗮 𝗽𝗮𝗿𝗮 𝗺𝗮𝗽𝗮𝗿𝗶𝗸𝗮𝘀 𝗮𝗻 𝗦𝗣𝗟𝗜𝗧 𝘀𝘂𝗿𝘃𝗲𝘆𝘀 𝗸𝗮𝗻 𝗗𝗔𝗥

NAGA CITY — Pighorot ni Department of Agrarian Reform (DAR) Regional Director Rodrigo O. Realubit, CESO VI, an mas estriktong pag-orolay kan mga survey chief asin survey team sa kada probinsya tanganing makamit an mga target kan Support to Parcelization of Land for Individual Titling (SPLIT) Project.

Pinagiromdom niya na an survey sarong importanteng lakdang sa proseso kan pagpatitulo kan daga na itatao sa mga benepisyaryo sa laog kan presenteng taon.

An direktiba ipinahayag ni Realubit sa pagrepaso kan progreso asin paghusay kan mga estratehiya sa pagsagibo kan subdivision surveys kan Agosto 13 sa Lotus Blu Hotel sa Naga City.

Nagtiripon sa aktibidad an mga opisyal hale sa DAR Regional Office V asin sa Provincial Offices kan Camarines Sur I, Camarines Sur II, asin Camarines Norte, kaiba an mga surveyor na pigkontrata kan Alterra Geomatics & Construction.

Sentro kan orolay an pagpahigot kan koordinasyon sa mga provincial office asin survey team tanganing maparikas an pagsagibo kan mga survey asin maresolbar tulos an mga isyung nakakaapektar sa trabaho sa kada probinsya sa rehiyon.

Sa presentasyon, ibiniklad kan mga surveyor an progreso kan nagpapadagos na subdivision surveys sa manlaen-laen na rona sa rehiyon.

Base sa mga datos na ipinahiling, sa laog nin labi sarong bulan na pagsurvey, 933.88 ektarya nin kadagaan sa Camarines Sur II an natapos na, mantang 297.53 ektarya pa an pigpapadagos.

Sa bilog na rehiyon, 1,811.35 ektarya nin daga an nakompleto na an pagsurvey, mantang 485.10 ektarya pa an nakatalaan na hamanon antes matapos an 2026.

Inosisa man an mga kaulangan na nakaapektar sa pagsagibo kan mga survey, arog kan makusog na uran kan nakaaging mga semana asin mga lugar na masakit agihan huli sa bakong patag na mga dalan.

Pig-estudyaran man an mga maninigong paagi tanganing maresolberan an epekto kan mga kaulangan asin mas maparikas an trabaho sa mga lugar na nagpapadagos an pagsurvey.

Pinangenotan ni Atty. Ramon SG. Cabañes Jr., chief legal kan DAR Camarines Sur II, an paghanap nin remedyo sa mga legal na isyu na may koneksiyon sa pagparte-parte kan daga.

Kinolibat man ni Cabañes an progreso kan preparasyon kan mga 𝘴𝘶𝘳𝘷𝘦𝘺 𝘳𝘦𝘵𝘶𝘳𝘯𝘴, o mga dokumentong kaipuhan sa pag-aprubar kan mga 𝘴𝘶𝘳𝘷𝘦𝘺 𝘱𝘭𝘢𝘯.

Segun ki Assistant Regional Director for Operations Gay L. Labad, dawa may mga isyung naglalataw sa pagsagibo kan mga surbey, napaparikas an pagresolbar sa mga ini huli sa mahiwas na koordinasyon kan mga opisina asin survey team na kabali sa proyekto.

13/08/2026

𝑨𝑹𝑩𝒊𝒅𝒂 | 𝗔𝗻 𝗗𝗮𝗶 𝗡𝗮𝘂𝘂𝗯𝗼𝘀 𝗻𝗮 𝗕𝗶𝘆𝗮𝘆𝗮 𝗸𝗮𝗻 𝗗𝗮𝗴𝗮

“𝘛𝘢𝘸𝘰 𝘱𝘰?”

“𝘈𝘯𝘰 𝘵𝘢𝘣𝘪?”

“𝘗𝘶𝘦𝘥𝘦 𝘱𝘰 𝘮𝘢𝘬𝘢𝘩𝘢𝘨𝘢𝘥 𝘯𝘪𝘯 𝘢𝘣𝘰𝘬𝘢𝘥𝘰?”

“𝘚𝘪𝘨𝘦 𝘯𝘢! 𝘒𝘶𝘢 𝘯𝘢 𝘥𝘶𝘮𝘢𝘯!”

Dai man lamang nagduwa-duwa si Nanay Leonora Magpantay, o mas bisto bilang Nanay Nora, sa pagtao kan mga bunga kan saiyang tanom na abokado. Kan hinapot siya kan saiyang agom kun siisay ito, nagngirit sana si Nanay.

“𝘐𝘯𝘥𝘢, 𝘥𝘢𝘪 𝘬𝘰 𝘮𝘢𝘯 𝘪𝘵𝘰 𝘣𝘪𝘴𝘵𝘰.”

Napaisip ako. Taano ta garo kadali sana ki Nanay Nora an magtao dawa na dai niya man bisto an naghahagad?

“𝘈𝘯 𝘪𝘣𝘢 𝘯𝘨𝘢𝘯𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘬𝘪, 𝘯𝘢𝘨𝘬𝘶𝘬𝘶𝘢 𝘴𝘢𝘯𝘢 𝘮𝘢𝘴𝘬𝘪 𝘮𝘢𝘺𝘰𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘢𝘳𝘢𝘮. 𝘈𝘭𝘢𝘨𝘢𝘥 𝘢𝘺𝘰𝘴 𝘴𝘢𝘯𝘢 𝘪𝘺𝘢𝘯 𝘴𝘢𝘬𝘰. 𝘈𝘳𝘢𝘮 𝘬𝘰 𝘮𝘢𝘯 𝘯𝘢 𝘯𝘢𝘯𝘨𝘢𝘯𝘨𝘢𝘪𝘱𝘰 𝘴𝘪𝘯𝘥𝘢 𝘯𝘪𝘯 𝘱𝘢𝘮𝘣𝘢𝘭𝘰𝘯 𝘴𝘢 𝘦𝘴𝘬𝘸𝘦𝘭𝘢𝘩𝘢𝘯. 𝘔𝘢𝘥𝘪𝘴𝘬𝘢𝘳𝘵𝘦 𝘮𝘢𝘯.”

Nakangirit si Nanay Nora mantang tig-iistorya niya ini. Naikitan na siya alagad ayos sana saiya? Puede palan yan?

Pigpasipara ko na sana si hapot ko.

Antes kami magpa-Legazpi para sa pagwaras nin mga titulo sa daga kan Department of Agrarian Reform (DAR), dinumanan mi si Nanay Nora sa saiyang harong sa Siembre, Bombon tanganing interbyuhon. Saro si Nanay Nora sa mga matatawan nin sadiring titulo sa paagi kan Support to Parcelization of Lands for Individual Titling (SPLIT) Project kan DAR.

“𝘗𝘪𝘳𝘮𝘪 𝘢𝘬𝘰 𝘬𝘢𝘪𝘥𝘵𝘰 𝘯𝘢𝘨-𝘪𝘪𝘣𝘢 𝘴𝘢 𝘶𝘮𝘢 𝘬𝘢𝘯 𝘢𝘮𝘢 𝘬𝘰. 𝘕𝘢𝘨-𝘢𝘢𝘳𝘢𝘥𝘰 𝘴𝘪𝘺𝘢, 𝘯𝘢𝘨𝘨𝘶𝘨𝘶𝘴𝘪, 𝘢𝘴𝘪𝘯 𝘯𝘢𝘨𝘩𝘢𝘩𝘢𝘸𝘢𝘯 𝘯𝘪𝘯 𝘮𝘨𝘢 𝘥𝘶𝘰𝘵 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘴𝘢𝘯. 𝘒𝘢𝘪𝘣𝘢 𝘬𝘰 𝘬𝘢𝘪𝘥𝘵𝘰 𝘢𝘯 𝘮𝘨𝘢 𝘢𝘬𝘪 𝘬𝘢𝘯 𝘮𝘨𝘢 𝘬𝘢𝘵𝘢𝘳𝘢𝘪𝘥 𝘮𝘪𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘳𝘢𝘶𝘮𝘢. 𝘐𝘺𝘰 𝘬𝘢𝘺𝘢 𝘪𝘺𝘢𝘯 𝘢𝘯 𝘴𝘰𝘭𝘢𝘮𝘦𝘯𝘵𝘦𝘯𝘨 𝘱𝘪𝘯𝘢𝘨𝘬𝘶𝘬𝘶𝘢𝘯𝘢𝘯 𝘯𝘪𝘯 𝘪𝘬𝘢𝘣𝘶𝘣𝘶𝘩𝘢𝘺 𝘬𝘢𝘯 𝘮𝘨𝘢 𝘵𝘢𝘨𝘢-𝘚𝘪𝘦𝘮𝘣𝘳𝘦 𝘬𝘢𝘪𝘥𝘵𝘰.”

An ama niya an enot na nagpadangat sa dagang pig-aataman niya ngunyan. Haloy na nagin tenante an saiyang ama. Huli sa maigot na paglapigot asin pagpadangat kan ama ni Nanay Nora sa dagang ipigkatiwala saiya, tinawanan siya kan kagsadiri nin sarong parsela sa paagi kan Voluntary Land Transfer (VLT) kan DAR.

Kan 2004, naresibe ni Nanay Nora asin kan saiyang mga tugang an kolektibong titulo para sa dagang nawalat kan saindang ama. Kan 2022, nakaiba an saindang daga sa mga target na matawan nin indibidwal na titulo sa paagi kan SPLIT Project. Kan Hunyo 30 kan taon na ini, nakamit na ni Nanay Nora an sadiri niyang titulo.

“𝘔𝘢𝘰𝘨𝘮𝘢 𝘢𝘬𝘰 𝘯𝘢 𝘯𝘢𝘣𝘢𝘯𝘨𝘢-𝘣𝘢𝘯𝘨𝘢 𝘯𝘢 𝘴𝘢 𝘴𝘢𝘮𝘰𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘨𝘵𝘶𝘳𝘶𝘨𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘯 𝘥𝘢𝘨𝘢 𝘯𝘪 𝘗𝘢𝘱𝘢. 𝘐𝘨𝘸𝘢 𝘯𝘢 𝘬𝘢𝘮𝘪𝘯𝘨 𝘴𝘢𝘥𝘪𝘳𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘵𝘪𝘵𝘶𝘭𝘰.”

An aking nagdadalan sana kaidto mantang nagpapagal an ama niya sa pag-uma, iyo na ngunyan an nagpapadagos kan pag-uma sa dagang nawalat kan saiyang ama.

Kun kaidto libangan sana ni Nanay Nora an pag-uma, ngunyan, ini na an pinagkukuanan niya nin pangsuporta asin ikabubuhay kan saiyang pamilya.

“𝘒𝘢𝘺𝘢 𝘥𝘢𝘬𝘶𝘭𝘢𝘰𝘯 𝘯𝘢 𝘱𝘢𝘴𝘢𝘴𝘢𝘭𝘢𝘮𝘢𝘵 𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘚𝘗𝘓𝘐𝘛 𝘗𝘳𝘰𝘫𝘦𝘤𝘵 𝘬𝘢𝘯 𝘋𝘈𝘙 𝘩𝘶𝘭𝘪 𝘵𝘢 𝘮𝘢𝘴 𝘵𝘳𝘢𝘯𝘨𝘬𝘪𝘭𝘰 𝘯𝘢 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨𝘴𝘢𝘴𝘢𝘥𝘪𝘳𝘪 𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘥𝘢𝘨𝘢 𝘢𝘴𝘪𝘯 𝘥𝘢𝘪 𝘯𝘢 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘮𝘢𝘩𝘢𝘩𝘢𝘥𝘪𝘵 𝘬𝘶𝘯 𝘮𝘢𝘺𝘰 𝘯𝘢 𝘬𝘢𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘬𝘪𝘯𝘢𝘣𝘢𝘯.”

Simple man sana an gusto ni Nanay Nora. Dai niya pig-aambisyon na magpayaman o magnegosyo.

“𝘔𝘢𝘬𝘢𝘬𝘶𝘢 𝘴𝘢𝘯𝘢 𝘯𝘪𝘯 𝘱𝘢𝘯𝘨𝘴𝘶𝘮𝘱𝘢𝘺-𝘣𝘶𝘩𝘢𝘺, 𝘬𝘰𝘯𝘵𝘦𝘯𝘵𝘰 𝘯𝘢 𝘢𝘬𝘰. 𝘉𝘢𝘴𝘵𝘢 𝘮𝘢𝘺 𝘮𝘢𝘬𝘢𝘬𝘢𝘯 𝘢𝘯 𝘴𝘢𝘬𝘰𝘯𝘨 𝘱𝘢𝘮𝘪𝘭𝘺𝘢.”

An sabi ngani kan mga gurang: kun ano an itinao mo, iyo man an mabalik saimo.

Huli ta bulanos an saiyang pagpadangat sa dagang enot na pinadangat kan saiyang ama, pagpadangat man an ibinabalik kan daga saiya.

Sa pag-uma, napatapos niya sa kolehiyo an saiyang duwang aki. Pareho nang propesyunal ngunyan.

Alagad dawa nakatapos na sinda sa pagpa-eskwela asin igwa na nin sadiring pamilya an mga aki, padagos sana si Nanay Nora asin an saiyang agom sa pag-uma. Minsan, nagtatahi-tahi pa siya.

“𝘈𝘯 𝘢𝘱𝘰 𝘬𝘰 𝘯𝘢 𝘯𝘢𝘨𝘬𝘢𝘬𝘭𝘢𝘴𝘦 𝘯𝘪𝘯𝘨 𝘐𝘛, 𝘪𝘺𝘰 𝘮𝘢𝘯 𝘢𝘯 𝘯𝘢𝘬𝘢𝘬𝘶𝘢 𝘬𝘢𝘯 𝘩𝘪𝘭𝘪𝘨 𝘮𝘪 𝘴𝘢 𝘱𝘢𝘨-𝘶𝘮𝘢. 𝘗𝘪𝘳𝘮𝘪 𝘴𝘪𝘺𝘢𝘯𝘨 𝘯𝘢𝘨𝘵𝘢𝘵𝘢𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘥𝘪𝘨𝘥𝘪 𝘴𝘢 𝘬𝘢𝘣𝘢𝘴𝘢𝘯, 𝘢𝘴𝘪𝘯 𝘱𝘪𝘨-𝘢𝘢𝘨𝘥𝘢 𝘮𝘢𝘯 𝘯𝘪𝘺𝘢 𝘢𝘯 𝘴𝘢𝘳𝘢𝘥𝘪𝘵 𝘯𝘪𝘺𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘵𝘶𝘨𝘢𝘯𝘨 𝘯𝘢 𝘮𝘢𝘨-𝘪𝘣𝘢 𝘴𝘢 𝘶𝘮𝘢.”

Garo siring nanggad kaiyan kun nagdakula kang nahihiling mo an maigot na pagpadangat kan mga tawo sa sarong bagay, arog kan daga—matutukdoan ka man na padangaton ini.

“𝘔𝘢𝘨𝘥𝘢𝘳𝘢 𝘯𝘢 𝘬𝘢𝘮𝘰 𝘬𝘢𝘪𝘯𝘪𝘯𝘨 𝘣𝘢𝘵𝘢𝘨 𝘢𝘴𝘪𝘯 𝘢𝘣𝘰𝘬𝘢𝘥𝘰.”

Kan matapos an interbyu, haros dae kami makahali ta pigpipirit nanggad ni Nanay Nora na magdara kami kan saiyang mga gusi.

“𝘚𝘪𝘨𝘦 𝘯𝘢, 𝘱𝘢𝘴𝘢𝘴𝘢𝘭𝘢𝘮𝘢𝘵 𝘮𝘪 𝘪𝘯𝘪.”

Pagkalihis nin pirang aldaw, nag-apod si Nanay Nora.

“𝘔𝘢𝘥𝘺𝘢 𝘯𝘢 𝘬𝘢𝘮𝘰! 𝘍𝘪𝘦𝘴𝘵𝘢 𝘴𝘢𝘮𝘰!”

Dai man kami nakaduman, saro sana ang masasabi ko: 𝗗𝗮𝗶 𝗻𝗮𝗻𝗴𝗴𝗮𝗱 𝗻𝗮𝘂𝘂𝗯𝘂𝘀𝗮𝗻 𝗻𝗶𝗻 𝗺𝗮𝗶𝘁𝗮𝘁𝗮𝗼 𝘀𝗶 𝗡𝗮𝗻𝗮𝘆 𝗡𝗼𝗿𝗮.

Arog gayod kayan kun grabe an pagpadangat. An dagang pigpadangat niya, sobra-sobra man an ibinabalik saiya—bako sana para sa saiyang pamilya o sa saiyang mga kataraid.

Sa labi-labing biyayang dara kan saindang daga, nakakaabot pa ini sa lamesa kan dakul na pamilyang Pilipino.

“𝘋𝘢𝘪 𝘮𝘢𝘯 𝘯𝘢𝘨𝘩𝘢𝘩𝘢𝘳𝘢𝘨𝘢𝘥, 𝘢𝘭𝘢𝘨𝘢𝘥 𝘱𝘪𝘨𝘵𝘢𝘵𝘢𝘸𝘢𝘯 𝘮𝘪 𝘮𝘢𝘯 𝘯𝘢𝘯𝘨𝘨𝘢𝘥.”

Ini an sabi ni Nanay Nora, sarong simpleng parauma na dae nagsasawang iheras sa iba an dai nauubos na biyaya kan saiyang daga.

11/08/2026

𝗔𝗹𝗮𝗺 𝗺𝗼 𝗯𝗮 𝗮𝗻𝗴 𝗱𝗮𝗴𝗶𝗻𝗱𝗶𝗻𝗴?

Hindi ito si Daginding, ang unang daga sa buwan! 🐭🌙

𝗦𝗮 𝗕𝗶𝗸𝗼𝗹, 𝗮𝗻𝗴 𝙙𝙖𝙜𝙞𝙣𝙙𝙞𝙣𝙜 𝗮𝘆 𝗽𝗮𝗹𝗮𝘆 𝗻𝗮 𝗺𝘂𝗹𝗶𝗻𝗴 𝘁𝘂𝗺𝘂𝗯𝗼 𝗮𝘁 𝗻𝗮𝗺𝘂𝗻𝗴𝗮 𝗺𝗮𝘁𝗮𝗽𝗼𝘀 𝗮𝗻𝗶𝗵𝗶𝗻.

Sa buhay, may mga panahong pakiramdam natin ay naani na rin ang lahat ng ating lakas. Ngunit tulad ng daginding, hindi dito nagtatapos ang kuwento. Sa kabila ng pagod at pagkaubos, may kakayahan tayong muling sumibol, muling mamunga, at muling umasa.

𝗗𝗮𝗵𝗶𝗹 𝗺𝗶𝗻𝘀𝗮𝗻, 𝗮𝗻𝗴 𝗮𝗸𝗮𝗹𝗮 𝗻𝗮𝘁𝗶𝗻𝗴 𝘄𝗮𝗸𝗮𝘀 𝗮𝘆 𝘀𝗶𝗺𝘂𝗹𝗮 𝗽𝗮 𝗹𝗮𝗺𝗮𝗻𝗴 𝗻𝗴 𝗽𝗮𝗻𝗶𝗯𝗮𝗴𝗼𝗻𝗴 𝗽𝗮𝗴-𝘂𝘀𝗯𝗼𝗻𝗴. 🌱

𝘈𝘯𝘰 𝘱𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘨𝘢 𝘉𝘪𝘬𝘰𝘭𝘢𝘯𝘰 𝘯𝘢 𝘴𝘢𝘭𝘪𝘵𝘢 𝘵𝘶𝘯𝘨𝘬𝘰𝘭 𝘴𝘢 𝘢𝘨𝘳𝘪𝘬𝘶𝘭𝘵𝘶𝘳𝘢 𝘢𝘯𝘨 𝘣𝘪𝘩𝘪𝘳𝘢 𝘮𝘰 𝘯𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘳𝘪𝘯𝘪𝘨 𝘯𝘨𝘢𝘺𝘰𝘯? 𝘐-𝘤𝘰𝘮𝘮𝘦𝘯𝘵 𝘥𝘰𝘸𝘯 𝘣𝘦𝘭𝘰𝘸! 𝘉𝘢𝘬𝘢 𝘮𝘢𝘺 𝘴𝘢𝘭𝘪𝘵𝘢 𝘬𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘭𝘢𝘮 𝘯𝘢 𝘥𝘢𝘱𝘢𝘵 𝘯𝘢𝘵𝘪𝘯𝘨 𝘣𝘶𝘩𝘢𝘺𝘪𝘯 𝘢𝘵 𝘮𝘶𝘭𝘪𝘯𝘨 𝘮𝘢𝘳𝘪𝘯𝘪𝘨. 🌾 💚

10/08/2026

Laking pasasalamat ni Victorino T. Bihag, isang miyembro ng Indigenous Peoples (IP) mula sa Hiwacloy, Goa, Camarines Sur, nang matanggap niya ang titulo ng kanyang lupa sa pamamagitan ng Support to Parcelization of Lands for Individual Titling (SPLIT) Project.

Bilang bahagi ng pagpapatupad ng SPLIT Project, kinonsulta rin ng Department of Agrarian Reform (DAR) ang mga Indigenous Peoples upang marinig ang kanilang saloobin at matiyak na may boses sila sa mga usaping may kinalaman sa kanilang lupa.

Dahil para sa DAR, bawat boses ay mahalaga sa pagsusulong ng makabuluhang repormang agraryo.