10/10/2026
ڪيچ مڪران جو رستو!
حسين ڪپري
انڌن وڃي ملتان ڳولي لڌو پر عاشق ڪيچ مڪران جي رستي ۾ رلي ويا! شروع ۾ تہ واٽ وندر جي وڻ پيا ڏسيندا هئا مگر اڳتي وڃڻ سان خبر پوندي هئي تہ هڪڙو پنڌ اڙانگا، ٻيا رستا ڊگها ۽ مٿان وري جتي ڪٿي کڏا کوٻا ۽ ڪنڊا ڪاوا بہ اڀا هئا. اهڙن ڏکين ۽ ور وڪڙ وارن رستن تي مسافرن کي خبر ڪو نه پوندي هئي ته ڪيڏانهن پيا وڃن. سو منزل جو ڏس پتو ٻين کان پڇڻو پوندو هو.
جي ابتا ڏس ملندا هئا تہ مسافر ڀلجي ويندا هئا ۽ سالن جا سال رلي ڀٽڪي نيٺ پڇاڙي جو اڌ چريا درويش ٿي واپس ورندا هئا. اهو غير ذميداري جو ڪم هو ڇاڪاڻ ته ڏس ڏيندڙ ماڻهن کي ڪهڙي پرواهه ته مسافر ماڳ تي رسي يا رلي وڃي، چوريءَ جا ڪپڙا، ڏانگ جا گز! تنهنڪري اهڙن رستن تي هادي رهبر يا سونهين جي سخت ضرورت پوندي هئي جو انهن جي ٻڌايل ڏس کان سواءِ ماڻهو ڪٿي به نه پهچي سگهندو هو.
برابر رهبري، رهنمائي جي ڪا في مقرر ڪو نه هئي، ڀاڙو ڪو نه لڳندو هو، پيسا خرچ نه ٿيندا هئا ۽ ماني راڄن تي هوندي هئي پر تڏهن به شاگردن کي خدمت چاڪري جي صورت ۾ ڳري قيمت ادا ڪرڻي پوندي هئي. رهبرن جو به ڏوهه ڪو نه هو، هو اڄڪلهه جي ماڻهن وانگر اسڪول، ڪاليجن ۾ پڙهي لکي وڃي نوڪري، ڌنڌي يا روزگار سان ڪو نه لڳي ويندا هئا پر پنهنجي استادن جي پويان ڌڪا کائيندا هئا.
اهي استاد سالن جا سال شاگردن جي چال چلت تي نظر رکڻ ۽ محنتون ڪرائڻ کان پوءِ وڃي ڪي ڪم وارا نقطا يا گُر واريون ڳالهيون سيکاريندا هئا. شاگرد کڻي ڪيترو به سبق ياد ڇو نه ڪري پر تڏهن به جي استاد صاحبان پنهنجي تي ايندا هئا ته زماني جي اونچ نيچ ۽ وقت جا لاڙها چاڙها سيکارڻ جي بهاني سيکتون، سزائون ڏيندا ۽ مارون ڪڍندا هئا. ان زماني جا رهبر يا گرو هڪ ئي وقت ماستر، پيءُ ۽ پوليس واري جو رول ادا ڪندا هئا.
اهو به ڪو زمانو هو، ٽڪي سير ڀڳڙا، ٽڪي سير کاڄا ملندا هئا ۽ ان ارزان هو. مگر تڏهن پيسا هئا ئي ڪو نه، رڳو سڃايون هيون. جيڪي ماڻهو جنگن، لشڪر ڪشين ۽ بيمارين کان بچي ويندا هئا سي قرضن ۾ ٻڌا پيا هوندا هئا. ان دور جي ماڻهن جو حال اوهان ضرور ”انڌير نگري چرٻٽ راجا“ واري قصي ۾ ٻڌي چڪا هوندا، باقي عاشقن جو حال ڪهڙو هو سو آئون اوهان کي ٻڌايان پيو.
ماروي واري کوهه کان عمر ڪوٽ سئو ميلن جي مفاصلي تي آهي. ڀلي اٺ تي به ٻن ڏينهن جو پنڌ آهي پر عمر جي دماغ تي عشق جو ڀوت اهڙو سوار هو جو هڪڙي ئي ڏينهن ۾ اتان وڃي نڪتو، رستي ۾ ساهي به ڪونه پٽيائين. راڻي جو مهري اٺ به سئو ڪوهه پنڌ جي فاصلي کي کٽائي، عاشق کي ڪاڪ محل پهچائي ڇڏيندو هو ۽ وري راتو رات واپس به کڻي ايندو هو! ساڳيو جنون سهڻي کي به هو. هو رات پيٽ ۾ گهڙي تي دريا تري ميهار سان ملي واپس ايندي هئي.
انهي سڀني ڳالهين مان ظاهر ٿئي ٿو ته پراڻن زمانن ۾ عشق کڻي ڪهڙو به ڇو نه هجي پر عاشقن لاءِ ٽرانسپورٽ جو مسئلو تمام اهم هو. جي سسئي وٽ ڪا تيز رفتار سواري هجي ها ۽ ڏيرن کي وڃي رهڙي رسي ها ته وچ رستي تي وڏا تماشا ٿين ها. هي ٽريجڊي ڪنهن ڪاميڊي ۾ تبديل ٿي وڃي ها.
سسئي جي داستان ۾ ڪنهن سواري جو ذڪر ڪونهي، هو پيرين پنڌ رواني ٿي. جڏهن پيرن پنڌ ڪرڻ ڇڏيو تڏهن به گوڏن ڀر گسڪندي، چيلهه ڀر چرندي، ديوانا وار پنهون جو پيڇو ڪندي رهي. ان بد قسمت ڏينهن تي ڇا ٿيو ۽ ڪهڙي نموني ٿيو ان جي وڏي اهميت آهي. سسئي جو موت ته ٿيڻو ئي هو، سو ٿي ويو پر لطيف پنهنجي تصور جي طاقت سان جهڙي نموني ڏيکاريو ته مرن کاڌس ماس، سو دل ڏاري ٿو وجهي!
مگر اها ته پڇاڙي هئي، نه ته اڳي ائين هو جو ڪيچ جي شهزادي پنهون ڌوٻي جو ويس مٽائي ڪپڙا پي ڌوتا! نوري جي نياز ۾ اچي ڄارو ڄام ڪلهي تي ڪري مڇي مارڻ لڳو ۽ رانجهو به ڪن چيرائي جوڳي جو روپ اختيار ڪري وڃي هير جي در تي پهتو! هي ٻهروپيا عاشق، عوامي ادب ۽ داستان کي اهو مال مصالحو فراهم ڪن ٿا جن تي اسان جي روايتي لوڪ شاعري جي خوبصورت عمارت بيٺل آهي.
سهڻي آڌي رات اونداهين ۾ تار دريا تري ڪهڙو سبق سکڻ ويندي هئي سو سڀني کي ساريو پيو آهي پر تڏهن به حق سچ جي اظهار لاءِ ان کان بهتر ڪي ٻيا مثال ۽ استعارهه ڪو نه ٿا لڀن!
لوڪ ادب ۾ انهن ڪردارن جي علامتي اهميت جي تعين جا ڪڏهن به ڪي مقرر يا تسليم شدهه معيار نه رهيا آهن ۽ اها به خبر ناهي ته انهن مان ڪي ڪردار وڌيڪ ڇو مشهور ٿيا ۽ ڪي صفا گهٽ ڇو ٿيا. مثال؛ مومل جي مجاز کي ته گهڻو واکاڻيو ويو پر سندس تيرنهن تالي ناتر ٻانهي کي نظر انداز ڪيو ويو. حالانڪه اڄ جي لحاظ کان اهو هڪ اهڙو سائيڊ پروگرام هو جيڪو اصل قصي کي اڃا وڌيڪ دلڪشي ڏي ٿو، ائين جيئن بس ۾ ماڻهو ڳوٺ وڃڻ لاءِ چڙهندو آهي پر ان ۾ وڄندڙ موسيقي سفر کي مزيدار بنائي ڇڏيندي آهي.
واپس اچون ٿا انهي ڪيچ مڪران واري رستي تي، جتي بي راهه مسافر وانگر ڀٽڪندڙ عاشقن کي تمام دير سان خبر پوندي هئي ته نڀاڳن جا نار واڍن جنهن واٽ تي چاڙهيا هئا هي ته اهوئي رستو هو. اهڙن رستن جا پانڌيڙا جيڏانهن پنڌ تيڏانهن ڪنڌ ڪري نڪري پوندا هئا، تڏهن ئي ته ”نڌڻڪا گهوڙا غيباڻا سوار“ جهڙا پهاڪا ٺهيا. هن علائقي ۾ اهڙي ڪا جرنيلي سڙڪ ڪونه هئي جهڙي شير شاهه سوري ٺهرائي هئي جو ڪابل جا ماڻهو ڪلڪتي پهچي ويندا هئا.
ان زماني ۾ اليڪشن جو خرچ ڪڍڻ لاءِ ڪميشن جو چڪر ڪو نه هو، تنهنڪري بادشاهه دل کولي خرچ ڪيا، رستي تي مسافرن لاءِ ڪاروان سرايون ٺهرايون، کوهه کوٽايا ۽ وڻ به پوکرايا هئا. جيتوڻيڪ ان زماني ۾ عاشقن جو نالو چاقو سان وڻن تي لکڻ جو رواج ڪونه پيو هو پر تڏهن به ان شاهراهه تي عشقيه داستانن جنم ورتو.
انگريزن جي اچڻ کان پوءِ انهن قصن ۾ ريل گاڏي جو ذڪر به شامل ٿي ويو. ان کان پوءِ رومانٽڪ شاعري ۾ ٽانگي جو به تذڪرو ٿيڻ لڳو ڇو ته اسيشنون شهرن کان ٿورو ٻاهر ٺهيل هيون ۽ ٽانگو ڪامن سواري هو.
اڄ ڪلهه جي عشق محبت وارين ڪهاڻين ۾ ڪنهن ڪار، جيپ يا بائيڪ جو عمل دخل ضرور هوندو آهي. جي عاشق غريب آهي، ڪا سواري نه اٿس ته شروع ۾ ئي پريم نگر جي گلين ۾ ڀٽڪي ويندو پر جي اتان بچي ويو ته اڳتي هلي جڏهن ٻيا عشق ڪندو ته انهن رستن ۾ رلي ويندو. عاشقي ۽ دل لڳي جا انداز اڃا به ساڳئي نموني جان ليوا آهن.
سنڌ ۾ جيئن اڳي ڪيچ مڪران وارا رستا سڀ اوجهڙ هئا تيئن هينئر به آهن. رهبرن جي ضرورت اڳي به هئي هينئر به آهي. هو واٽ تي پنڌ ۾ ڪم ايندا هئا هي رهبر هر معاملي ۾ ڪنڌ ۾ آهن. اڳي ماڻهو وڻ وڻ ڪاٺي هئا، هاڻي ٻڌي ڪري هڪڙو رهبر چونڊين ٿا. قوم ڪٿي پهتي آهي سو توهان پاڻ ڏسو!
[email protected]
