05/01/2022
CIESZYŃSKIE PODZIEMIA NA BIS – SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROJEKTU
➡️ Wprowadzony w Cieszynie w 2015 r. budżet obywatelski wydawał się stanowić wymarzone narzędzie do umożliwienia kontynuacji prac „Kopidołów” nad poszukiwaniami i rewitalizacją cieszyńskich podziemi. Działania przeprowadzone w ramach dwóch projektów sfinansowanych w ten sposób, których byłem wnioskodawcą, miały m.in. udzielić odpowiedzi na pytanie o perspektywy uruchomienia w mieście podziemnej trasy turystycznej, co niewątpliwie zauważalnie zwiększyłoby jego atrakcyjność w oczach odwiedzających. W tej chwili można już pokusić się o podsumowanie drugiego z projektów, „Cieszyńskie podziemia na bis”, złożonego do budżetu obywatelskiego na rok 2019. Postaram się zrobić to bez uwzględnienia emocji, podając możliwie wyłącznie suche fakty.
➡️ Pierwszy projekt, złożony do budżetu obywatelskiego na rok 2017, nosił nazwę „Cieszyńskie podziemia na start. Odgruzowanie podziemnego korytarza na ul. Przykopa”, a jego koszt wyniósł 50 000 zł. Przyniósł odgruzowanie ciągu trzech piwnic, do których wejście znajduje się w murze oporowym na ul. Przykopa w Cieszynie. Za murem trzeciej komory odkryto trudnodostępną kawernę z efektownymi naciekami krasowymi. Początkowo uznano ją za jaskinię, okazało się jednak, że jest to wytwór ludzki (ciąg liczy więc przynajmniej cztery ułożone w linii prostej pomieszczenia wiodące od skarpy na Przykopie w stronę miejskiej starówki). Rezultaty projektu obszernie opisałem w „Kalendarzu Cieszyńskim 2018”. Jako postscriptum dodać można, że wstępnych ustaleń poczynionych przy pomocy georadaru, mówiących o dalszych pustkach za wspomnianą kawerną, nie potwierdziło przeprowadzenie poziomego odwiertu długości ok. 7,5 m. W konkluzjach ostatecznej wersji ekspertyzy Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu znalazła się rekomendacja wykonania kolejnych odwiertów.
➡️ Na rok 2019 udało się uzyskać z budżetu obywatelskiego 75 000 zł na realizację projektu „Cieszyńskie podziemia na bis. Adaptacja ciągu piwnic na ul. Przykopa i piwnicy pod Parkiem Pokoju do funkcji atrakcji turystycznych Cieszyna”, w którego ramach zaproponowano następujące działania:
1️⃣ wykonanie odwiertów w piwnicy na Przykopie, celem weryfikacji istnienia kolejnych pustek czy pomieszczeń w ciągu;
2️⃣ wysondowanie możliwości połączenia piwnicy pod Parkiem Pokoju z ciągiem piwnic pod kamienicami na ul. Szerokiej – zapewne również za sprawą wykonania odwiertów;
3️⃣ usunięcie reszty gruzu z piwnicy na Przykopie (m.in. odsłonięcie posadzki w pierwszym pomieszczeniu), usunięcie gruzu i śmieci z piwnicy pod Parkiem Pokoju;
4️⃣ zabezpieczenie obydwu stanowisk (m.in. wykonanie bezpiecznych schodów do piwnicy na Przykopie, do piwnicy pod Parkiem Pokoju również należałoby wykonać dogodne wejście oraz schody, choć to wydaje się to wykraczać poza budżet projektu);
5️⃣ zaadaptowanie odgruzowanych pomieszczeń do funkcji atrakcji turystycznych Cieszyna (m.in. oświetlenie piwnic – priorytet, rozbicie zamurowania prowadzącego do piwnicy pod Parkiem Pokoju (mowa o znajdującym się pod ziemią, częściowo przebitym murze, oddzielającym korytarz prowadzący od wejścia do piwnicy, od samego pomieszczenia), osuszenie piwnic na Przykopie, zewnętrzna ekspozycja ze zdjęć niedostępnej kawerny z naciekami z piwnicy na ul. Przykopa – np. na murze oporowym, wykonanie „wirtualnego zwiedzania” pomieszczeń);
6️⃣ ewentualne dalsze prace badawcze piwnicy na Przykopie, o której wciąż bardzo mało wiadomo (np. badania georadarem wykonane z piwnic budynków sąsiadujących z podziemiami, weryfikacja anomalii wykazanych dzięki dotychczasowym badaniom georadarowym, wykonanie sondaży archeologicznych co najmniej w trzech miejscach w celu rozpoznania technologii budowlanej pomieszczeń, pobranie prób do badań dendrochronologicznych w celu określenia daty ścięcia drzew użytych do budowy podłogi w trzeciej komorze obiektu, pomiary geodezyjne wnętrza – także w piwnicy pod Parkiem Pokoju).
➡️ Dalsze prace badawcze w piwnicy na Przykopie zaproponowane zostały w oparciu o ekspertyzę Muzeum Górnictwa Węglowego. We wniosku do projektu znalazła się ponadto propozycja, aby dokładny harmonogram prac i kosztorys został opracowany przez fachowców z Muzeum Górnictwa Węglowego i Głównego Instytutu Górnictwa przy kooperacji Działu Archeologii Muzeum Śląska Cieszyńskiego i akceptacji Urzędu Miejskiego. Główne założenie projektu ujęto we wniosku w sposób następujący:
„Działania podjęte w jego ramach mają przyczynić się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy Cieszyn ma perspektywy utworzenia w przyszłości podziemnej trasy turystycznej. Objęte projektem obiekty już same w sobie stanowić mogą atrakcje dla turystów i mieszkańców (co pokazują dwie ubiegłe edycje Cieszyńskiej Nocy Muzeów). Potwierdzenie istnienia kolejnych pomieszczeń w piwnicy na ul. Przykopa, czy możliwości przedostania się z piwnicy pod Parkiem Pokoju do innych podziemnych pomieszczeń pozwoli na staranie się w przyszłości o większe środki z innych (pozamiejskich) funduszy”.
➡️ Cele projektu starałem się formułować w taki sposób, by przy jego realizacji zostawić wykonawcom jak największe „pole do popisu”.
➡️ Ostatecznie w ramach projektu „Cieszyńskie podziemia na bis” przeprowadzono następujące działania:
1️⃣ usunięto resztę gruzu z piwnicy na ul. Przykopa;
2️⃣ wykonano bezpieczne schody w piwnicy na ul. Przykopa;
3️⃣ usunięto gruz i śmieci z piwnicy pod Parkiem Pokoju;
4️⃣ rozbito zamurowanie prowadzące z korytarza do piwnicy pod Parkiem Pokoju;
5️⃣ wykonano instalację oświetleniową w piwnicy pod Parkiem Pokoju;
6️⃣ początkiem grudnia 2019 r., po długich negocjacjach z Urzędem Miejskim, udało się wykonać inwentaryzację wybranych piwnic i podziemi metodą skanowania laserowego, co w mojej interpretacji jasno wpisywało się w ujęte we wniosku projektowym wysondowanie możliwości połączenia piwnicy pod Parkiem Pokoju z ciągiem piwnic pod kamienicami na ul. Szerokiej, pomiary geodezyjne oraz poniekąd wykonanie „wirtualnego zwiedzania” piwnic.
➡️ W wyniku inwentaryzacji metodą skanowania laserowego uzyskano dokładne rzuty, przekroje i modele 3D piwnic na ul. Przykopa oraz wzdłuż koryta dawnej fosy: pod Parkiem Pokoju, budynkami na ul. Szerokiej 13, 15, 17, 19, ul. Regera 3 oraz Górnym Rynkiem 1. Piwnic, którymi w założeniu mogłaby przebiegać podziemna trasa turystyczna. Inicjatorką i realizatorką inwentaryzacji (wspólnie z krakowską firmą BIM Monuments) tak innowacyjnym sposobem była Dominika Sztwiertnia. W ten sposób uzyskano dużą ilość bardzo interesujących materiałów (namiastkę stanowić może załączona mapka). Ich wstępna analiza przez biegłe w zagadnieniach budowlanych koleżanki, przyniosła koncepcje istnienia nieznanych wcześniej połączeń między piwnicami oraz ciekawe wnioski co do przebiegu dawnych murów miejskich. Całość dokumentacji trafiła do Wydziału Inwestycji Urzędu Miejskiego w Cieszynie. Materiały prócz tego, że przedstawiają dużą wartość poznawczą, mogłyby posłużyć do przygotowania dokumentacji pod dalsze prace w piwnicach.
➡️ Spośród przeznaczonych na realizację projektu 75 000 zł spożytkowanych zostało ledwie 20 454,68 zł (z czego prawie połowa na inwentaryzację). Reszta pieniędzy z końcem roku 2019 trafiła do nadwyżki budżetowej miasta, więc dla podziemi przepadła. Nie było możliwości, by przesunąć te środki na kolejny rok (choć przy pierwszej edycji projektu taka możliwość była i jego realizacja rozciągnęła się na dwa lata). Oficjalnym powodem niespożytkowania całości środków było zbyt ogólnikowe sformułowanie działań w ramach projektu. Oczywiście mam na tę sprawę nieco odmienny ogląd. Czy np. montaż oświetlenia w piwnicy na ul. Przykopa lub wykonanie odwiertów to nie są konkretne zadania? Cele projektu w brzmieniu dokładnie jak miało to miejsce we wniosku oraz założenia przyświecające mi przy ich formułowaniu zamieściłem powyżej. Zainteresowani sami wyciągną wnioski.
➡️ By zmotywować urzędników do działania, kilkakrotnie inicjowałem spotkania celem przedyskutowania spraw związanych z projektem. W 2019 r. zebrania takie miały miejsce 14 sierpnia, 12 września i 12 listopada (daty wcześniejszych trzeba by ustalić w oparciu o ewidencję spotkań zastępcy burmistrza, sam niestety nie mam z nich notatek), już w 2020 r. natomiast 20 sierpnia i 7 września (celem ostatecznego potwierdzenia, że środki z budżetu obywatelskiego przepadły, prezentacji wyników inwentaryzacji oraz omówienia ewentualnych dalszych działań). W spotkaniach uczestniczyły osoby zaangażowane w realizację projektu: Zofia Jagosz-Zarzycka, Irena Kwaśny, Paulina Anna Syrokosz, Dominika Sztwiertnia oraz ja. Nie mogę przy tym nie wspomnieć, że ów zespół społecznie wykonał bardzo dużą pracę, poświęcając swój prywatny czas, a nieraz i pieniądze. Z ramienia miasta w spotkaniach uczestniczył naczelnik Wydziału Inwestycji Arkadiusz Smoczyński, pracownik tegoż wydziału Marek Lach, oraz zastępcy burmistrza koordynujący tę sprawę. Do listopada 2019 r. był to Krzysztof Kasztura, następnie Przemysław Major, który przystąpił do pracy z ogromnym zapałem, m.in. 12 listopada wziął udział w wizji lokalnej piwnic zaproponowanych do zinwentaryzowania, z której wyniósł jak najlepsze wrażenia. 19 listopada 2019 r. spotkałem się z burmistrz Gabrielą Staszkiewicz (w asyście zastępców), by zapoznać ją m.in. z postępami prac w ramach projektu (czy raczej podzielić się wątpliwościami w związku z ich brakiem).
➡️ Na trzy spośród tych spotkań przygotowałem konspekty do rozdania ich uczestnikom. Konspekty zawierały informacje o tym, co zostało zrobione, co nie zostało zrobione, jakie są postępy konkretnych prac oraz w niektórych przypadkach namiary na proponowanych wykonawców. Przy każdej możliwej okazji postulowałem, by w spotkaniach brał udział także przedstawiciel Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu w osobie Leszka Żurka – cieszyniaka pracującego na jednym z kierowniczych stanowisk w tej instytucji. Moje propozycje nie spotkały się jednak ze zrozumieniem przedstawicieli magistratu. Zgodę na udział Leszka Żurka uzyskałem dopiero przed ostatnim spotkaniem 7 września 2020 r. W dzień spotkania rano poproszono mnie jednak o cofnięcie zaproszenia. Ze strony ratusza padła deklaracja, że przy korekcie budżetu miejskiego zostaną podjęte starania o wygospodarowanie środków na wykonanie oświetlenia w podziemiach na Przykopie, na deklaracji się jednak skończyło.
➡️ Wszystkie znaki na niebie i ziemi wskazują, że projekt w najbliższym czasie nie będzie miał kontynuacji. Obecni włodarze miasta, mimo zapytań o określenie potencjalnych oczekiwań co do nieformalnej grupy zaangażowanej w jego realizację, zdobywali się jedynie na luźne propozycje, by ponownie aplikować do budżetu obywatelskiego. W gruncie rzeczy pokazali, że podziemna trasa turystyczna w ogóle ich nie interesuje. Takie podejście budzi zdumienie, tym bardziej że pani burmistrz „udostępnienie cieszyńskich podziemi” zawarła w swoim programie wyborczym w 2018 r. i regularnie organizuje w ratuszu zebrania zespołu ds. turystyki, których uczestnicy głowią się nad tym, jak przyciągnąć do miasta więcej odwiedzających. Naczelnik Wydziału Inwestycji zaś, był w 2012 r. współtwórcą Stowarzyszenia „Cieszyńskie Podziemia”, innej inicjatywy związanej z eksploracją miejskich piwnic, jest więc chyba żywotnie zainteresowany tym tematem? Jeśli miałbym pokusić się o krótkie podsumowanie realizacji projektu „Cieszyńskie podziemia na bis. Adaptacja ciągu piwnic na ul. Przykopa i piwnicy pod Parkiem Pokoju do funkcji atrakcji turystycznych Cieszyna”, na myśl przychodzą mi słowa „pic na wodę”. Zmarnowany potencjał.
✒️ Wojciech Święs
ℹ️ Sprawozdanie zostało opublikowane drukiem w „Kalendarzu Cieszyńskim 2022”.
🖼 Na ilustracji: mapa piwnic objętych inwentaryzacją, którymi w założeniu mogłaby przebiegać podziemna trasa turystyczna. Rys. Dominka Sztwiertnia, Tomasz Pałka. Źródło: https://cieszyn.budzet-obywatelski.org/
