Muzeum KL Plaszow

19/04/2026

⏺︎ 19 kwietnia to Dzień Pamięci o Powstaniu w Getcie Warszawskim - pierwszym powstaniu miejskim w okupowanej Europie.

Ala Dychwald wspominała:
➡︎ „[…] rozpoczęło się ostatnie wysiedlenie getta. Gdy zaczęło się blokowanie getta, rozpoczęła się samoobrona Żydów. Podpalane domy były bronione przez pojedynczych ludzi. Kobiety pracowały na równi z mężczyznami. […] Walczyli tak długo, dopóki nie zginęli od kuli albo w ruinach płonących, łamiących się domów. […]

Nierówna ta walka była przesądzona pomimo bohaterskiej postawy powstańców. Wolano zginąć niż oddać się w ręce morderców. Śmierć unosiła się nad całym gettem. Paliły się wszystkie domy."

Ala Dychwald, która złożyła powyższą relację w 1945 lub 1946 r., w chwili wybuchu wojny miała 15 lat i mieszkała przy ul. Twardej w Warszawie. Podczas wojny przeszła przez obozy koncentracyjne na Majdanku, Płaszów, Auschwitz i Bergen-Belsen.

83 lata temu, w końcu kwietnia 1943 r. była jednak wciąż w warszawskim getcie.

--------
Na zdjęciu karuzele i huśtawki zasnute dymem z płonącego getta w obszarze ul. Nowiniarskiej, Bonifraterskiej i Franciszkańskiej po 'aryjskiej' stronie muru, kwiecień - maj 1943 r.

Fot. Rudolf Damec/kolekcja Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

08/04/2026

➡︎ Zapraszamy na pierwsze z cyklu ośmiu oprowadzań po terenie byłego obozu pracy i koncentracyjnego Plaszow. Cykl zapowiada zbliżające się otwarcie Memoriału wraz z wystawą stałą, które nastąpi na początku 2027 roku.

➡︎ Podczas pierwszego oprowadzania z cyklu "Historia we fragmentach" przybliżymy najważniejsze fakty związane z etapami budowy ZAL Plaszow. Odwołamy się do emocji i doświadczeń więźniów, którzy uczestniczyli we wspomnianym procesie i na co dzień funkcjonowali w obozowej codzienności.

➡︎ Zapisy i szczegóły pod linkiem poniżej. Zapraszamy!

Pierwsze oprowadzanie z nowego cyklu pn. "Historia we fragmentach".

07/04/2026

➡︎ 7 kwietnia 1944 r. – przypadał wówczas Wielki Piątek - w KL Plaszow odbyła się egzekucja polskich aresztantów przywiezionych z więzienia przy ul. Montelupich w Krakowie. Grupę liczącą ok. 100 osób, w eskorcie esesmanów doprowadzono na teren dawnego szańca, nazywanego C-dołkiem a następnie rozstrzelano.

Bezpośrednio po egzekucji ciała ofiar spalono, zacierając ślady popełnionej zbrodni. Wiele wskazuje na to, że wśród zamordowanych znalazła się część osób, których nazwiska umieszczono na tzw. afiszu śmierci, datowanym na dzień 6 kwietnia 1944 r. Morderstwa na Polakach dokonano w odwecie za akcję zbrojną przeprowadzoną przez żołnierzy Armii Krajowej, którzy w trakcie starcia z oddziałem niemieckim w okolicy Myślenic zastrzelili trzech funkcjonariuszy policji bezpieczeństwa i żandarmerii.

Jeden z polskich więźniów KL Plaszow – Tadeusz Śliwiński w książce pod tytułem „Periturus”, zawierającej wspomnienia z okresu II wojny światowej, w następujący sposób opisywał egzekucję z 7 kwietnia 1944 r.:

"Esesmani pchnęli pierwsze trójki ku pochylni schodzącej do rowu. Nagle zerwał się głośny śpiew, podjęty przez schodzących i wyczekujących na swą kolej więźniów: „Jeszcze Polska nie zginęła...”. Odchodzący na śmierć żegnali ojczyznę, żegnali żywych. Śpiew przez godzinę nie milkł, tylko coraz bardziej słabł, w miarę jak ubywało skazańców. […] Więźniom pracującym w pobliskiej ziemniaczarni jeżyły się ze zgrozy włosy na głowie, płakali i modlili się za konających. Mannschaftszug miał akurat zjechać z Bauhofu do kamieniołomu, a ponieważ tor przebiegał obok miejsca tragedii, kobiety cofnęły wagoniki pod magazyn sprzętu elektrycznego i pod osłoną lorek poklękały, chyląc ściśnięte dłońmi głowy ku ziemi w żarliwej modlitwie."

➡︎ Na obszarze C-dołka – miejsca egzekucji i grobu masowego usytuowany jest obecnie Pomnik Ofiar Faszyzmu zaprojektowany przez architekta Witolda Cęckiewicza, który symbolicznie upamiętnia wszystkie ofiary KL Plaszow.

Zdjęcia: współczesne fotografie wykonane przy użyciu drona, przedstawiające grób masowy C-dołek i umieszczony na koronie szańca Pomnik Ofiar Faszyzmu oraz Pomnik Ofiar Faszyzmu ze zbliżenia.

27/03/2026

▪️„Żyliśmy w strachu przed możliwością rewizji za pieniędzmi i dlatego ciągle jakoś kombinowaliśmy i radziliśmy sobie, żeby nie mieć ich przy sobie za dużo. […] Zaraz, gdy tylko weszliśmy do baraku, dotarły do nas już różne plotki jak to, że będzie rewizja za białym pieczywem lub że będą zabierać pieniądze. Wszystkie poty wystąpiły na mnie – nie wiem, gdzie podziać siebie i to, co miałem przy sobie. Zaczyna się ruch, […] od godziny ósmej [wieczorem] siedzimy zamknięci w baraku i głowimy się w największym zdenerwowaniu, co z tego wyniknie. Dla pewności chowam 600 złotych na stryszku nad moją pryczą i zegarek zabezpieczam w ten sposób, że wyjmuję cementową fugę w piecu, tam wkładam zegarek uwiązany na sznurku i z powrotem zastawiam tę dziurę cementem. Z wierzchu nic nie znać i przy tej robocie nikt mnie nie widział; oby tylko to dobrze przeszło.” - Juliusz Feldman w dzienniku

➡︎ 27 marca 1943 r. w obozie przeprowadzono rewizję. W jej trakcie więźniowie zostali zmuszeni do oddania pieniędzy, biżuterii oraz wszelkich cennych przedmiotów pod groźbą kary śmierci. Skonfiskowane rzeczy w większości trafiły do komendanta obozu Amona Götha. Oficjalnie miały zostać przekazane do sztabu dowódcy SS i policji w Krakowie w ramach tzw. akcji rejestracji majątku żydowskiego, jednak w rzeczywistości znaczną część z nich przywłaszczył sam Göth.

Juliusz Feldman urodził się 24 grudnia 1923 r. w Krakowie. W czasie okupacji niemieckiej przebywał z rodziną w krakowskim getcie. Podczas akcji deportacyjnej przeprowadzonej w październiku 1942 r. najbliższych członków jego rodziny wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu, gdzie zginęli. Po tej osobistej tragedii Feldman zaczął spisywać swoje wspomnienia z okresu II wojny światowej. Zapiski zawierają także opisy codziennego życia w getcie krakowskim oraz pierwszych dni z pobytu w obozie pracy przymusowej Plaszow.

Pamiętnik urywa się nagle w kwietniu 1943 r. Prawdopodobnie wtedy Juliusz ukrył go na terenie zlikwidowanego getta – za futryną drzwi w zakładzie sortowania mebli przy ul. Limanowskiego 9. W KL Plaszow Feldman przebywał do 15 października 1944 r., kiedy został przeniesiony do KL Gross-Rosen. Później trafił do KL Buchenwald, gdzie najprawdopodobniej zginął. Jego pamiętnik odkryto w 1964 r. podczas remontu budynku przy ul. Limanowskiego 9.

Na zdjęciach: fragment dziennika z rysunkiem wskazującym sposób ukrycia zegarka oraz Juliusz Feldman, 1942 r. Źródło: National Holocaust Centre and Museum

25/03/2026

▶︎ Od wczoraj (24.03.2026 r.) we wnętrzach Memoriału trwa wylewanie betonowych podłóg. Podłoga w tunelu pieszym wyłożona będzie granitowymi płytami.

Muzeum KL Plaszow realizuje projekt pn. "Budowa Muzeum – Miejsca Pamięci KL Plaszow w Krakowie" dzięki dofinansowaniu z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 (FEniKS).

24/03/2026

⏺︎ 24 marca - Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką

➡︎ Jan i Helena Mazur przed wybuchem II wojny światowej pracowali w fabryce odzieżowej należącej do krakowskich Żydów. Po zajęciu zakładu przez Niemców w 1939 r. Mazurowie pozostali na swoich stanowiskach – Jan pracował jako woźnica, a Helena była kucharką.

Po utworzeniu krakowskiego getta w marcu 1941 r. w zakładzie tym zatrudnionych było około 250 Żydów, głównie kobiet. Po likwidacji getta, Żydzi zostali przeniesieni do obozu pracy Plaszow, gdzie nadal wykonywali pracę na rzecz fabryki. Jan Mazur zajmował się dostarczaniem surowców do obozu oraz transportem gotowych wyrobów z powrotem do zakładu. Wykorzystując te przejazdy, potajemnie przemycał więźniom żywność i lekarstwa, narażając się na duże ryzyko związane z częstymi i szczegółowymi kontrolami prowadzonymi przez Niemców przy bramie obozu. Jan Mazur współpracował z Radą Pomocy Żydom „Żegota” oraz z Żydowską Organizacją Bojową (ŻOB).

Jego żona Helena, niosła pomoc pracownikom fabryki – szczególnie kobietom – pośredniczyła m.in. w kontaktach między matkami zatrudnionymi w zakładzie a ich dziećmi, które znalazły schronienie po aryjskiej stronie miasta. Mimo ogromnego ryzyka, jakie podejmowali, nigdy nie oczekiwali ani nie przyjmowali żadnego wynagrodzenia.

28 grudnia 1988 roku Helena i Jan Mazur zostali odznaczeni tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata przez instytut Yad Vashem.

Pomoc otrzymywali m.in. Edward Kleinmann, Helena Hochberg Lewińska, Genowefa i Beryl Weinstein oraz rodziny Horstein, Karp, Lewi oraz Goldszmit.

Zdjęcie: Helena i Jan Mazur razem z grupą Ocalałych, podczas wyjazdu w Tatry, 1948 r. Źródło: Yad Vaszem.

18/03/2026

➡︎ Prace nad budową Memoriału postępują. Górna część frontowej elewacji jest już wykończona. W przyszłym tygodniu rozpocznie się wylewanie podłóg we wnętrzu.

◼︎ Muzeum - Miejsce Pamięci KL Plaszow realizuje projekt pn. "Budowa Muzeum – Miejsca Pamięci KL Plaszow w Krakowie" dzięki dofinansowaniu z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 (FEnIKS)

16/03/2026

◼︎ Wczoraj odbył się Marsz Pamięci, organizowany co roku dla upamiętnienia krakowskich Żydów zamordowanych podczas Zagłady.

Uczestnicy przeszli z Placu Bohaterów Getta na teren dawnego obozu KL Plaszow – tą samą drogą, którą 13 marca 1943 roku pokonali Żydzi podczas likwidacji krakowskiego getta.

Organizatorem Marszu jest Jewish Culture Festival in Krakow, a partnerem wydarzenia Muzeum KL Plaszow.

14/03/2026

⏺︎ „14 marca 1943 roku byłem obecny przy ostatecznej likwidacji getta krakowskiego. [...] Ogłoszono, że mamy się stawić o 6.00 na placu Zgody. Plac otoczono kordonem policji, nadjeżdżały motocykle i auta z oficerami policji. […] Wszystkie wejścia zastawiono. […] Wpadają esesmani i zaraz zaczyna się popłoch. Biją kobiety i dzieci, które stoją oddzielnie. Zmuszają do zrzucenia na ziemię tobołków. [...] Zaczynają bić mężczyzn. Masy ludzi nie mają miejsca ani możliwości ucieczki. Piętrzą się jedni na drugich, tłoczą i tratują. Upadłem na ziemię i nie mogłem się w żaden sposób podnieść. Ktoś mnie bił po głowie. […] W popłochu zgubiłem się z bratem, nie wiem, co się z nim stało.” - Roman Kraftlos

➡︎ 14 marca 1943 r., we wczesnych godzinach porannych do części B krakowskiego getta wkroczyły oddziały SS oraz Sonderdienstu. Akcją likwidacyjną dowodzili SS-Sturmbannführer Willi Hase oraz komendant obozu Plaszow Amon Göth. Wszystkich Żydów skierowano na Plac Zgody, a w tym czasie Niemcy przeszukiwali domy, wyciągając ludzi z kryjówek, schowków, piwnic i strychów. Na ulicach zabijano osoby starsze i chore, między innymi pacjentów ze zlikwidowanego szpitala przy ulicy Józefińskiej 14 oraz dzieci z Kinderheimu.

Młodych ludzi, zdolnych do pracy, odstawiono na bok i skierowano do obozu płaszowskiego. Część z nich przeszła od razu, a około 150 zatrzymano. Z tej grupy wybrano tylko 75 osób, resztę rozstrzelano na miejscu.

Ludzi uznanych za niezdolnych do pracy - ok. 2 tysiące osób, głównie starszych, chorych oraz część dzieci - załadowano bez bagażu na samochody i wywieziono do KL Auschwitz. Większość z nich zginęła w komorach gazowych. Zwłoki osób zamordowanych na ulicach getta wywieziono natomiast do obozu pracy Plaszow i pochowano w masowych grobach.

Zdjęcie historyczne — widoczne poniżej we fragmencie wkomponowanym w zdjęcie współczesne — zostało zrobione przy Placu Zgody (obecnie Plac Bohaterów Getta).

13/03/2026

◼︎ „Słychać strzały […] dobiegające od południowej strony miasta. Wiemy co oznaczają. Każdy odgłos to śmierć. Któż wie, ilu zginie? Ostateczna likwidacja getta. Tramwaje idące do Podgórza, dojeżdżają tylko do mostu.” - Jan Wiktor, mieszkaniec Krakowa

13 marca 1943 r., w sobotę nad ranem, getto zostało otoczone przez Sonderdienst, a do środka wkroczyły oddziały SS. O godzinie 11:00 komisarz getta Dawid Gütter otrzymał rozkaz, że wszyscy mieszkańcy części A muszą przenieść się do godziny 17:00 do obozu pracy Plaszow. Mieszkańcy z części B mieli zebrać się następnego dnia na placu Zgody, skąd - jak ich zapewniano – zostaną skierowani do pracy.
Dzieci do 14 roku życia musiały pozostać w getcie. Amon Göth, komendant obozu pracy Plaszow informował przerażonych rodziców, że dzieci zostaną sprowadzone do obozu, gdy tylko zakończy się budowa specjalnego baraku. Większość nie wierzyła w te zapewnienia. Rodzice próbowali przemycać młodsze dzieci w plecakach i tobołkach, usypiając je luminalem. Starsze ukrywano pod płaszczami. Wśród krzyków i bicia, getto zaczęły opuszczać pierwsze grupy. Żydów ustawiono piątkami i prowadzono ulicami Limanowskiego, Wielicką, następnie Jerozolimską. Do obozu pracy Plaszow przeszło wówczas około 8 tysięcy osób.

Po ulicach zlikwidowanego getta krążyły patrole policji, które przeszukiwały domy, piwnice i strychy. Każdy, kto po godzinie 17:00 przebywał tam bez zezwolenia, był zabijany. Do późnych godzin nocnych ze zlikwidowanej części słychać było strzały.

◼︎ Ze wspomnień 13-letniej Stelli Müller-Madej:
„Getto, puste i wymarłe, robi upiorne wrażenie. Czasami słychać rozpaczliwe wycie psa pozostawionego gdzieś w mieszkaniu. […] Z bram wymykają się jakieś cienie i dołączają do szeregu. […] Tatuś [..] w pewnym momencie wepchnął między mnie i mamusię jakieś dziecko, troszkę mniejsze ode mnie. [...] Czuję pod płaszczem mamusi trzęsącą się postać. Ja niosę jedną walizkę, mamusia drugą.”

Zdjęcie: Brama getta od strony Rynku Podgórskiego.

11/03/2026

‼︎ Ogłosiliśmy nabór na stanowisko asystenta muzealnego / asystentki muzealnej

➡︎ Poszukiwana jest osoba, która będzie odpowiedzialna m.in. za opracowywanie oferty projektów edukacyjnych, organizację wydarzeń oraz prace związane z wystawami i obsługą zwiedzających. Umowa na zastępstwo.

Szczegóły ogłoszenia oraz informacje dotyczące sposobu aplikowania dostępne są w aktualnościach na stronie internetowej Muzeum KL Plaszow

Muzeum KL Plaszow ogłasza nabór na stanowisko - asystent muzealny / asystentka muzealna