17/07/2026
To miejsce w Opatówku zaskakuje na każdym kroku.
Wysoki ceglany komin od blisko dwóch stuleci góruje nad zabudowaniami dawnej fabryki w Opatówku. Jest jednym z najbardziej charakterystycznych symboli tego miejsca, ale także niemym świadkiem historii, która wykracza daleko poza granice niewielkiej miejscowości pod Kaliszem. To właśnie tutaj działała niegdyś największa fabryka sukna w Królestwie Polskim. Dziś w jej murach mieści się Muzeum Historii Przemysłu - miejsce, które potrafi zaskoczyć nawet tych, którzy są przekonani, że o Wielkopolsce wiedzą już całkiem sporo.
Patrząc na monumentalne zabudowania dawnej fabryki, trudno uwierzyć, że jeszcze dwieście lat temu Opatówek był typowym miasteczkiem o rolniczym charakterze. Wszystko zmieniło się w pierwszej połowie XIX wieku, gdy Królestwo Polskie rozpoczęło ambitny program uprzemysłowienia kraju. Powstawały nowe zakłady, rozwijały się ośrodki produkcyjne, a jednym z najważniejszych punktów na przemysłowej mapie regionu stał się właśnie Opatówek.
Fabryka, która wyprzedzała swoje czasy
Przełomowym momentem był rok 1824, gdy do Opatówka przybyli z Saksonii bracia Adolf Gotlieb i Edward Fiedlerowie. Przy wsparciu władz Królestwa Polskiego rozpoczęli budowę nowoczesnego kompleksu przemysłowego.
W ciągu zaledwie kilku lat powstał imponujący zespół fabryczny obejmujący przędzalnię, tkalnię, farbiarnię, pralnię sukna, folusz oraz postrzygalnię. Sercem zakładu była sprowadzona z Belgii maszyna parowa o mocy 40 koni mechanicznych. W tamtym czasie było to rozwiązanie wyjątkowo nowoczesne.
Fabryka zatrudniała setki pracowników, a produkowane tutaj sukna trafiały nie tylko na rynek krajowy. Wyroby z Opatówka eksportowano do Rosji, Mongolii, a nawet Chin. Jakość tkanin była tak wysoka, że przedsiębiorstwo zdobywało wyróżnienia na wystawach przemysłowych, a produkowane tu sukna wykorzystywano m.in. do szycia mundurów armii Królestwa Polskiego.
Dziś dawne hale fabryczne są jednym z najcenniejszych świadectw pierwszego etapu industrializacji ziem polskich.
Jak z „Ziemi obiecanej”
Jednym z najbardziej charakterystycznych miejsc muzeum jest dawna hala fabryczna z zachowanymi maszynami włókienniczymi.
Na fotografiach wykonanych podczas wizyty w muzeum doskonale widać ich skalę. Potężne urządzenia, koła napędowe, drewniane stropy i historyczne wnętrza sprawiają, że odwiedzający niemal natychmiast przenoszą się myślami do XIX wieku.
Nie bez powodu wielu zwiedzającym przypominają się sceny znane z „Ziemi obiecanej" Władysława Reymonta i filmu Andrzeja Wajdy. To właśnie tego typu maszyny budowały przemysłowy krajobraz epoki, w której rodziły się wielkie fortuny fabrykanckie i nowoczesny przemysł. Jak wyjaśnił nam dr Jarosław Dolat, kierownik Działu Historii Przemysłu, Techniki, Technologii i Organizacji Produkcji, właśnie maszyny tego typu zostały wykorzystane podczas realizacji filmowej „Ziemi obiecanej”.
Tutaj historia nie kończy się na planszach informacyjnych. Można ją zobaczyć z bliska. Można przejść pomiędzy urządzeniami, które niegdyś napędzały rozwój całego regionu.
Muzeum pełne niespodzianek
I właśnie wtedy okazuje się, że Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku jest czymś znacznie więcej niż muzeum włókiennictwa.
Kolejne sale pokazują zupełnie inne oblicza przemysłu i techniki.
Na ekspozycjach można zobaczyć zabytkowe maszyny drukarskie, urządzenia wykorzystywane przy składzie tekstu, wyposażenie laboratoriów przemysłowych oraz maszyny dziewiarskie dokumentujące rozwój kolejnych gałęzi produkcji.
Jednym z ciekawszych miejsc muzeum jest dawna drukarnia. Zgromadzone tam urządzenia pokazują, jak na przestrzeni lat zmieniały się techniki przygotowywania i drukowania tekstu. Szczególną uwagę zwraca maszyna, która po wybraniu odpowiedniego znaku samodzielnie odlewała z gorącego metalu pojedyncze litery wykorzystywane później do składu drukarskiego.
Fortepiany w muzeum przemysłu?
To pytanie zadaje sobie wielu odwiedzających.
I właśnie tutaj czeka jedna z największych niespodzianek.
W zabytkowych wnętrzach muzeum znajduje się bogata kolekcja fortepianów i pianin obejmująca ponad pięćdziesiąt instrumentów pochodzących z Polski i różnych krajów Europy. Należą do niej zarówno fortepiany skrzydłowe, jak i fortepiany stołowe czy pianina pochodzące z renomowanych warsztatów XIX i XX wieku.
Zdjęcie przedstawiające rząd historycznych fortepianów ustawionych jeden obok drugiego doskonale pokazuje skalę tej kolekcji. Trudno znaleźć drugie takie miejsce, gdzie historia przemysłu włókienniczego spotyka się z historią muzyki.
Szczególnie mocno reprezentowane są instrumenty związane z Kaliszem, który przez wiele dziesięcioleci należał do najważniejszych ośrodków produkcji fortepianów na ziemiach polskich.
Na koniec jeszcze jedna ciekawostka, którą usłyszeliśmy podczas wizyty. Wśród eksponatów znajduje się również zabytkowe pianino, które miłośnicy polskiej muzyki mogą kojarzyć z jednym z teledysków Stanisława Soyki nagranych na początku XXI wieku.
Od ceramiki do rozszerzonej rzeczywistości
Równie interesująca jest kolekcja ceramiki użytkowej. Muzealne zbiory liczą obecnie ponad 2500 obiektów prezentujących rozwój wzornictwa i produkcji ceramicznej od końca XIX wieku aż po czasy współczesne.
Podczas zwiedzania można zobaczyć także ekspozycje prezentujące dawną maszynownię fabryczną, laboratoria przemysłowe czy historię dziewiarstwa.
Co ciekawe, placówka nie ogranicza się wyłącznie do prezentowania przeszłości.
Przykładem jest wystawa „Art & Children” - międzynarodowy projekt łączący sztukę, arteterapię, neurobiologię i psychologię twórczości. Ekspozycja wykorzystuje technologię rozszerzonej rzeczywistości (AR), dzięki której wybrane prace można oglądać także za pośrednictwem specjalnej aplikacji.
To niezwykle ciekawy kontrast. Kilka kroków dzieli zwiedzającego od XIX-wiecznych maszyn parowych do świata nowych technologii i cyfrowej rzeczywistości.
Miejsce, które ocaliło historię
Po zakończeniu działalności przemysłowej budynki dawnej fabryki wykorzystywane były do różnych celów. Dopiero utworzenie Muzeum Historii Przemysłu 1 stycznia 1981 roku pozwoliło skutecznie zabezpieczyć ten wyjątkowy zabytek techniki i zachować go dla kolejnych pokoleń.
Po kilku godzinach spędzonych w Opatówku trudno jednak myśleć o tym miejscu wyłącznie jak o muzeum.
To raczej opowieść o ludziach, którzy wierzyli w siłę postępu. O przedsiębiorcach, wynalazcach, rzemieślnikach i robotnikach. O czasach, gdy nowoczesność miała zapach pary, smaru i świeżo utkanej tkaniny.
Nie sposób jednak nie wspomnieć także o tych, którzy dziś dbają o zachowanie tego niezwykłego dziedzictwa. Zwiedzając kolejne sale, trudno nie zauważyć ogromu pracy, jaki został włożony w ocalenie historycznych wnętrz, zgromadzenie i opracowanie zbiorów oraz tworzenie ekspozycji, które potrafią zainteresować zarówno pasjonatów historii, jak i osoby odwiedzające muzeum po raz pierwszy. Za każdą z wystaw stoją lata poszukiwań, konserwacji, dokumentowania i codziennej troski o zachowanie materialnych śladów przeszłości.
Podczas wizyty Komisji Kultury jej członków gościli Dyrektor Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku dr Ewa Kamila Kłysz oraz Kustosz Dyplomowany dr Jarosław Dolat, którzy przybliżyli historię obiektu, opowiedzieli o działalności placówki i aktualnie realizowanych przedsięwzięciach. W spotkaniu uczestniczyli również Starosta Kaliski Jan Adam Kłysz, Wicestarosta Kaliski Paweł Kaleta, Burmistrz Gminy Opatówek Sebastian Wardęcki, Przewodnicząca Komisji Edukacji, Kultury i Sportu Rady Powiatu Kaliskiego Alicja Skrzybalska oraz Dyrektor Wydziału Edukacji, Zdrowia, Sportu i Kultury Starostwa Powiatowego w Kaliszu Jolanta Golicka.
Rozmawiając z gospodarzami i zwiedzając muzealne ekspozycje, łatwo dojść do wniosku, że sukces tego miejsca nie jest dziełem przypadku. To efekt konsekwentnej pracy wielu osób, dzięki którym dawna fabryka nie stała się jedynie zabytkiem zamkniętym w przeszłości, lecz wciąż pozostaje żywym miejscem opowiadającym historię przemysłu, techniki, kultury i codziennego życia kolejnych pokoleń.
A ceglany komin stojący przed dawną fabryką wciąż przypomina, że właśnie tutaj pisał się jeden z najciekawszych rozdziałów przemysłowej historii Wielkopolski.
Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku
