Zabytkowy budynek drewniany z przełomu XVII i XVIII wieku, położony w Sierpcu, na Mazowszu. Pozostałość dużego zespołu dworskiego, który istniał do lat 40. Kryty łamanym dachem tzw. polskim, unikatowym w skali kraju ze względu na nietypowy kąt nachylenia połaci. Kasztelanka to jedyny, zachowany do naszych czasów budynek spośród co najmniej kilku, które niegdyś tworzyły okazały zespół dworski, wzni
esiony na wysokiej skarpie rzeki Sierpienicy. Istnienie zespołu potwierdza plan miasta Sierpca z 1938 roku, na którym widać otaczające Kasztelankę obiekty: oficynę, stajnię, spichlerz i dwie stodoły. Można przypuszczać, że była tu także karczma i kuźnia, gdyż zespół leżał w pobliżu rozwidlenia dróg. Kasztelanka to budynek drewniany, o konstrukcji zrębowej, parterowy, pięcioosiowy, wzniesiony na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu. Zastosowane tu techniki budowlane - ręcznie formowane cegły w murach piwnic, węgły ścian połączone w rybi ogon i pozostałości stropu o pułapie deskowo-listwowym - pozwalają datować jego powstanie na przełom XVII i XVIII wieku. Charakterystyczny dla tego okresu jest także wieńczący Kasztelankę dach łamany polski - wysoki, dwuczęściowy i czterospadowy. Do dziś zachowało się bardzo niewiele takich dachów, a ten Kasztelanki jest pośród nich unikatowy. Zwykle bowiem kąt nachylenia obu połaci dachów łamanych polskich jest jednakowy lub bardzo zbliżony, zaś w przypadku Kasztelanki jest inaczej. Dolna połać jest nachylona pod kątem ok. 30 °, a górna – 60 °. Nietuzinkowe są też piwnice budynku – dwa podłużne pomieszczenia o ścianach wykonanych z ręcznie formowanych cegieł i kamienia polnego, kryte sklepieniem kolebkowym. Do piwnic przylega prostopadle korytarz, kryty sklepieniem koszowym. Co ciekawe, obrys piwnic nie pokrywa się z obrysem budynku, co wyraźnie wskazuje, że niegdyś stał na nich inny obiekt, starszy od Kasztelanki. W 2014 roku grupa archeologów z Łodzi, Poznania i Warszawy (mgr Tomasz Olszacki, dr Artur Różański i mgr Wiesław Małkowski) wysnuła hipotezę, że w miejscu tym wznosiła się niegdyś wieża mieszkalna – siedziba jednej z dwóch gałęzi rodu Sieprskich, dawnych właścicieli Sierpca. Tezę tę oparto na wstępnych badaniach, przeprowadzonych w piwnicach Kasztelanki, oraz na analizie starych map i źródeł pisanych. Wyniki tych badań zostały przedstawione na konferencji pod hasłem „Sierpc – miasto dwóch zamków?”, zorganizowanej w październiku 2014 roku. Mury drugiego z sierpeckich zamków odkopano latem 2015 roku w pobliżu kościoła farnego nad Sierpienicą. Biorąc pod uwagę fakt, że na Mazowszu potwierdzone dotąd było istnienie zaledwie 15 murowanych zamków, odkrycie śladów dwóch kolejnych - w Sierpcu – nosi znamiona sensacji. Relacje z wykopalisk przy kościele farnym można śledzić tu: https://www.facebook.com/pages/Szukamy-zamku-dla-Kasztelana-Archeologiczne-badania-w-Sierpcu/1458938801095615?sk=timeline Mamy nadzieję, że zarówno prace nad Sierpienicą, jak i badania w piwnicach Kasztelanki będą kontynuowane i przyniosą wiele interesujących odkryć, dzięki którym lepiej poznamy historię Sierpca i Mazowsza. Na przełomie XIX i XX wieku budynek Kasztelanki był własnością rodziny Piotrowskich. W czasie okupacji należał do niemieckiej rodziny Lejów, po wojnie – do rodziny Szpila. W latach 1957-58 przeprowadzono kapitalny remont budynku. W 1958 został wpisany do Rejestru Zabytków. W 1978 przeszedł na własność Skarbu Państwa i został przekazany Muzeum Etnograficznemu w Sierpcu. oddział biblioteki miejskiej. Pod koniec lat 80. niszczejący budynek Kasztelanki przejęła powołana przez Stowarzyszenie PAX Fundacja Ochrony Zabytków. Fundacja przeprowadziła generalny remont obiektu i dobudowała murowaną oficynę do zachodniej ściany Kasztelanki. Na otaczającej zabytek działce postawiono XIX-wieczną stodołę i spichlerzyk (tzw. świronek), przeniesione z okolicznych wsi, a także rekonstrukcję tradycyjnej kuźni. Celem tych działań była próba rekonstrukcji istniejącego tu niegdyś zespołu dworskiego. W drugiej połowie lat 90. nieużytkowany budynek zaczął popadać w zniszczenie. Od 1998 roku właścicielką Kasztelanki jest Hanna Furgo – pisarka i plastyczka, która przeprowadziła się tu z Warszawy, by w Sierpcu znaleźć swoje miejsce na Ziemi. Właścicielka stopniowo remontuje budynki, a na rozległej działce założyła bujny ogród, pełen rodzimych i egzotycznych gatunków drzew, krzewów i kwiatów.
Źródła:
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Tom X, pod redakcją I. Galickiej i H. Sygietyńskiej, 1971
Karta zabytku, opracowanie Tomasz de Rosset, 1986
Inwentaryzacja Kasztelanki, opracowanie Wojciech Zbierzchowski, 1987
Zabytki Sierpca, Ziemowit Gawski, 1998
Starysierpc.blog.onet.pl
