26/06/2026
Alt Christburg w
Przed przerwą wakacyjną chciałbym przedstawić Państwu mapkę będącą krótkim podsumowaniem geografii historycznej naszego regionu. Jej elementy prezentowałem na przestrzeni ostatnich miesięcy we wpisach na tym blogu, tam więc odsyłam osoby zainteresowane głębszymi poszukiwaniami.
Ta część obszaru nadbałtyckiego, która rozciąga się między dolną Wisłą a dolnym Niemnem od ponad tysiąca lat nosi historyczną nazwę Prusy. Nie należy jej oczywiście mylić z późniejszym państwem o tej nazwie, jednym z zaborców. Prusy zamieszkane przez bałtyjskich pogan co najmniej od czasów Bolesława Chrobrego były kierunkiem polskiej ekspansji, a od XV wieku podlegały państwu polskiemu. Królowie polscy nosili do samego końca Rzeczypospolitej tytuł władców Prus. Używanie historycznej nazwy regionu nie podważa więc w niczym jego polskości.
Po podboju Prus i powstaniu tu państwa krzyżackiego, utrwalił się ich podział wewnętrzny. Decydujące i zadziwiająco trwałe w swoich skutkach okazało się utworzenie Warmii – domeny biskupstwa warmińskiego. Jej granice ustaliły się, nie bez poważnych tarć, w połowie XIV wieku. Biskupio-kapitulna Warmia rozdzieliła w sposób naturalny ziemie zakonne w Prusach na dwie części. Ziemie położone na zachód od niej określano jako Oberland (Prusy Górne), a położone na północ i wschód od niej jako Niederland (Prusy Dolne).
Kolejnym ważnym wydarzeniem, który na setki lat wpłynął na geografię historyczną regionu był II pokój toruński z 1466 roku. W wyniku wojny trzynastoletniej Prusy zostały włączone do Polski, ale na trzy różne sposoby: Prusy Królewskie pod bezpośrednią władzą króla polskiego (Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska i ziemia malborska), Warmia jako autonomiczne księstwo biskupie i Prusy Zakonne jako polskie lenno.
Po sekularyzacji zakonu w 1525 i utworzeniu lennych Prus Książęcych, powstał administracyjny okręg górnopruski (po niemiecku nazywany oberlandzkim, a po łacinie hockerlandzkim), którego obszar widać na tej mapie w kolorze zielonym. Wówczas w skład Prus Górnych weszło także byłe dominium biskupów pomezańskich. Takie ukształtowanie granic przetrwało aż do I rozbioru Polski w 1772 roku.
Jak widać więc, Prusy Górne (pruski Oberland) nie były pojęciem tylko geograficznym. Obejmowały tę część Prus Książęcych, która leżała między Warmią a dolną Wisłą i Ossą. Od Prus Dolnych (Natangii i Barcji) rozdzielała je na południu również Wielka Puszcza (Wildnis), późniejsze Mazury.
Geograficznie już od średniowiecza Prusy Górne dzielono na dwa obszary – nizinny i górzysty. Niziny nadwiślańskie, zwane Niederungen, rozciagają się w dolinie dolnej Wisły, obejmując żuławy kwidzyńskie, żuławy zantyrskie (malborskie) i Wielkie Żuławy. Później nazwano ten obszar Powiślem (Dolnym). W głębi zaś teren jest pagórkowaty, który określano od XV wieku jako Hockerland lub Hoggerland (dosł. kraina 'garbata'), która to niemiecka nazwa pospolita zastąpiła staropruskie pojęcie Pogezania, a któremu odpowiada polskie Pogórze.
Warto więc zwrócić uwagę, że nazwa Oberland (Prusy Górne) powstała jako przeciwieństwo do określenia Niederland (Prusy Dolne) i dotyczyła położenia obu krain. Zaś nazwa Hockerlandia (Pogórze) powstała jako przeciwieństwo do Niederungen (Niziny, czyli Powiśle i Żuławy) i dotyczyła ukształtowania terenu. Choć później używano tych nazw zamiennie, to ich znaczenie było trochę inne.
Jak widać na mapce, na geografię historyczną regionu wywarły też wpływ procesy etnograficzne. Po I rozbiorze nadwiślańskie powiaty zostały przyłączone do prowincji Prusy Zachodnie, tworząc z dawnej Pomezanii i ziemi malborskiej odrębną krainę nazwaną później Powiślem (a jeszcze później Powiślem Dolnym). Zarówno polscy, jak i niemieccy mieszkańcy Powiśla mówili nieco inną mową niż polscy i niemieccy mieszkańcy wschodniopruskiego Oberlandu.
Wreszcie przed XX wiekiem na południu Prus Wschodnich, wskutek kolonizacji polskiej, ukształtował się etnograficzny region Mazowsza Pruskiego, nazywany potocznie (kalka z niemieckiego) Mazurami. Odegrał on istotną rolę podczas plebiscytu 1920 roku i dlatego może być również uważany za krainę historyczną. Jednak jego zasięg wyznaczają bardzo subtelne granice etnograficzne (zasięg gwary mazurskiej), a nie historyczne, jak w przypadku pozostałych krain.
Na koniec warto przypomnieć, że historia była procesem złożonym i rozciągniętym w czasie, trudno ją więc oddać prostymi podziałami na dwuwymiarowej mapie. Obszary historyczne czasem się pokrywają ze sobą, co zresztą stanowi o pięknie geografii historycznej. Za Prusy Górne obecnie uważa się obszar "między Warmią a Powiślem Dolnym i Mazurami". Lecz o ile granice Warmii są ściśle określone, to dwie pozostałe krainy już zachodzą na siebie.
wśród fanów
Grafika: fragment mapy administracyjnej Prus Johna Cary, wyd. 1799 (Wikimedia Commons), opis mój.
