Biuro Badań Historycznych IPN

04/09/2026

⚽️ Dziś takich piłkarzy już nie ma 🇵🇱

⚠ Idol warszawskich kibiców, wirtuoz futbolu, jeden z najlepszych – jeśli nie najlepszy – piłkarz w dziejach polskiej reprezentacji. Dyrygent legendarnych „Orłów Górskiego”, którego życiu piłka nożna towarzyszyła do samego końca❗

🗓 1 września minęła 3⃣7⃣. rocznica śmierci Kazimierza Deyny.

💬 – Był piłkarzem skutecznym, eleganckim i wszechstronnym. Mógł grać na każdej pozycji, sprawdziłby się pewnie nawet jako bramkarz. Miał niezwykły talent do dryblingu – wydawało się, że się waha, a on za chwilę ruszał i już nikt nie mógł go zatrzymać. Dziś takich piłkarzy już nie ma – z wielkim uznaniem o Deynie wypowiadał się Franz Beckenbauer.

➡️ Słynny „Cesarz” miał to szczęście, że akurat w najważniejszym spotkaniu z Niemcami dyrygent legendarnych „Orłów Górskiego” nie mógł pokazać pełni umiejętności. W półfinale Mundialu w 1974 r., podczas pamiętnego „meczu na wodzie”, aura zrobiła to, czego nie potrafili zrobić przeciwnicy – zastopowała pochód Biało-Czerwonych po mistrzostwo świata.

🥉 Deyna musiał zadowolić się brązowym medalem, miejscem w najlepszej jedenastce turnieju oraz trzecią lokatą w plebiscycie „Złotej Piłki” France Football. Przez kolejne pół wieku tylko dwóch P***ków – Zbigniew Boniek i Robert Lewandowski – znalazło się na podium tego prestiżowego zestawienia.

➡️ W Warszawie, gdzie Deyna ma dziś pomnik, legendarny piłkarz spędził 12 lat w barwach Legii.

📢 „Deyna Kazimierz, nie rusz Kazika bo zginiesz” – śpiewali stołeczni kibice.
Zupełnie inaczej wyglądało to w innych rejonach kraju..

➡️ W 1977 r. Polska mierzyła się z Portugalią w meczu decydującym o awansie na mistrzostwa świata. W pierwszej połowie wspaniałym „rogalem” bezpośrednio z rzutu rożnego Deyna wyprowadził Biało-Czerwonych na prowadzenie. Stadion Śląski w Chorzowie eksplodował radością, by za chwilę... wygwizdać strzelca bramki, wyjątkowo nielubianego na Górnym Śląsku.

➡️ Na mundialu w 1978 r. w Argentynie zajęliśmy piąte miejsce. Wynik, z dzisiejszej perspektywy wybitny, wtedy jednak nad Wisłą przyjęty jako porażka. Jej głównym winowajcą okrzyknięto Deynę, który w kluczowym spotkaniu z gospodarzem mundialu nie wykorzystał rzutu karnego.

➡️ Kadrze, w której występy zakończył bilansem 41 goli w 97 spotkaniach, był już niepotrzebny. Komunistyczne władze pozwoliły mu wreszcie wyjechać do zagranicznego klubu. Jako 31-letni zawodnik trafił do Manchesteru City. Wcześniej chciały go takie futbolowe marki jak Bayern Monachium czy Real Madryt.

➡️ W Anglii problemy z aklimatyzacją, bariera językowa oraz mało przystający do wyspiarskiego futbolu styl gry złożyły się na niezbyt udany epizod kariery. Mimo tego magazyn „FourFourTwo” umieścił go wśród 50 najlepszych najlepszych zagranicznych piłkarzy w historii ligi angielskiej; z kolei „Sunday Times” wśród 50 najlepszych graczy w dziejach Manchesteru City.

🎬 W 1981 r., u boku m.in. Sylwestra Stallone i Michaela Caine'a, a także legendarnego Brazylijczyka Pele wystąpił w filmie „Ucieczka do zwycięstwa”. W tym samym roku, także za namową „Króla Futbolu”, wyjechał na piłkarską emeryturę do Stanów Zjednoczonych.

🥅 W San Diego oprócz „soccera” grywał także w piłkę halową. Coraz częściej zajmował się też szkoleniem młodzieży. Marzył o własnej szkółce piłkarskiej po powrocie do Polski.

🏴 Nie zdążył zrealizować swoich planów. 1 września 1989 r. prowadzone przez niego auto uderzyło w zaparkowaną na poboczu ciężarówkę. Kazimierz Deyna poniósł śmierć na miejscu. W bagażniku samochodu znaleziono 22 piłki, którymi przeprowadził ostatni trening.

💼 W latach 70. Kazimierz Deyna był inwigilowany przez służby specjalne PRL. Dokumenty na ten temat znajdują się w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.
🔎 Dowiedz się więcej➡ https://tinyurl.com/474ka6ah

03/09/2026

‼️ Szanowni Państwo,
zapraszamy do obejrzenia kolejnego odcinka z cyklu „Solidarność – narodziny Wolności”, realizowanego przez Biuro Badań Historycznych IPN oraz Centralny Przystanek Historia IPN.

👉 Cykl filmowy „Solidarność – narodziny Wolności” to cykl filmów edukacyjnych zabierający nas w podróż do lat ’80 XX w., kiedy to niezadowolenie społeczne, na różne decyzje rządzących krajem komunistów doprowadziło do stworzenia faktycznej przeciw nim opozycji polityczno-społecznej. W tej serii filmów przygotowanych przez Biuro Badań Historycznych IPN we współpracy z Centralnym Przystankiem Historia IPN im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego naukowcy z Instytutu Pamięci Narodowej przybliżają wydarzenia, jakie miały miejsce w latach 1980-1981 w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

‼️ W trzynastym odcinku zostanie opowiedziana historia I Zjazd NSZZ "Solidarność", który odbył się w 1981 r.

🧐 „Solidarność – narodziny Wolności” to przede wszystkim historia oporu, jaki Polacy przeciwstawili komunistom na początku lat ’80 XX w. Dzięki nim narodził się największy ruch opozycyjny w Europie Środkowo-Wschodniej – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, który był jednym z elementów wielkiej historycznej zmiany w tej części świata.

👉 Opowiada dr Grzegorz Majchrzak (BBH IPN w Warszawie).

Cykl filmowy „Solidarność – narodziny Wolności” to cykl filmów eduk...

02/09/2026

📚 Już 7 września rozpocznie się jubileuszowa, XX edycja Letniej Szkoły Historii Najnowszej IPN, która odbędzie się w Ośrodku Konferencyjnym w Palczewie koło Warki.

Letnia Szkoła Historii Najnowszej IPN jest najdłużej organizowaną przez Instytut konferencją naukową. Jej pierwsza edycja odbyła się w 2007 r., a w kolejnych latach wydarzenie zgromadziło już ponad 350 młodych badaczy z ośrodków akademickich z całej Polski.

W tegorocznej edycji weźmie udział 12 studentów i doktorantów, zajmujących się badaniem najnowszych dziejów Polski. Program Szkoły obejmuje wykłady, warsztaty i seminaria naukowe, podczas których uczestnicy zaprezentują wyniki prowadzonych badań oraz będą mieli możliwość skonfrontowania ich z uwagami i doświadczeniem zaproszonych specjalistów.

W dniach 7–12 września 2026 r. w ośrodku konferencyjnym w Palczewie koło Warki odbędzie się jubileuszowa, XX edycja Letniej Szkoły Historii Najnowszej IPN. Jest to najdłużej organizowana przez Instytut Pamięci Narodowej konferencja naukowa, której początki sięgają 2007 r. Dotychczasow...

02/09/2026

‼️ Szanowni Państwo,
zachęcamy do obejrzenia kolejnego odcinka z cyklu etiud filmowych "Niemcy. Twarze zbrodni 1939-1945", który dotyczy Hellmutha Hollanda.

👉 Hellmuth Holland w latach 1941-1945 był szefem Deutsche Staatsanwaltschaft in Petrikau, czyli Niemieckiej Prokuratury w Piotrkowie. Jego praca polegała na występowaniu na rozprawach w charakterze oskarżyciela, kontrolowaniu pracy podległych mu pracowników, występowaniu z wnioskami do policji bezpieczeństwa o wykonanie egzekucji osób skazanych na karę śmierci oraz braniu udziału w egzekucjach. W Piotrkowie pozostał do stycznia 1945 r., kiedy to nastąpiła ewakuacja sądownictwa przed Armią Czerwoną. W maju 1945 r. w Wirtembergii został wzięty do niewoli przez wojska francuskie i przewieziony do Francji, skąd po kilkunastu miesiącach go zwolniono.W marcu 1948 r. został aresztowany przez francuską żandarmerię, a we wrześniu 1948 r. wydano go Polsce. W powojennej Polsce został dwukrotnie skazany za swoją działalność podczas II wojny światowej. Wyrokiem z 1949 r. Holland został skazany na sześć lat więzienia działanie na szkodę narodu polskiego i osób spośród ludności cywilnej przez wydawanie organom administracji więziennej poleceń stosowania represji względem osób, które zamierzały wnieść sprzeciw od nakazów karnych, wydawanie poleceń wymuszania zeznań za pomocą bicia oraz wywieranie presji na sędziów niemieckich w kierunku najsurowszego wymiaru kary dla P***ków. Wyrokiem z 1954 r. Holland został skazany na karę ośmiu lat więzienia za branie udziału w egzekucjach Żydów i P***ków skazanych wyrokami Sądu Specjalnego w Piotrkowie.

🎤 Opowiada dr hab. Konrad Grabarczyk, zastępca Dyrektora BBH IPN.

🏢 Cykl etiud filmowych "Niemcy. Twarze zbrodni 1939-1945" jest przygotowywany przez Biuro Badań Historycznych IPN oraz Centralny Przystanek Historia IPN.

Hellmuth Holland w latach 1941-1945 był szefem Deutsche Staatsanwal...

01/09/2026

🟥 Śmierć przyszła z nieba❗

🛩💥 Wieluń był pierwszym polskim miastem zbombardowanym przez Luftwaffe. Nie stacjonowały tam żadne jednostki wojska, atak został wymierzony w ludność cywilną.

➡ Przed wojną Wieluń liczył ok. 16 tys. mieszkańców i znajdował się w odległości 21 km od niemieckiej granicy. Miasto nie było ufortyfikowane, nie zorganizowano w nim obrony przeciwlotniczej.

🟥 O świcie 1 września 1939 roku nad Wieluniem pojawiły się „sztukasy” (Junkersy Ju 87), należące do 4. Niemieckiej Floty Powietrznej. Przystąpiły do precyzyjnego i niszczycielskiego bombardowania, w czasie którego zrzuciły 380 bomb o łącznej wadze 46 ton. Nalot trwał przez około 9 godzin i obrócił w ruinę 75% miasta. Dokładna liczba ofiar pozostaje nieznana – szacuje się, że zginęło od kilkuset do ponad 2 tys. cywili❗

💥🏥 Bomby spadły m.in. na Szpital Wszystkich Świętych, oznaczony znakami czerwonego krzyża. Zniszczyły kościół parafialny i synagogę. Centrum Wielunia praktycznie przestało istnieć. Piloci „sztukasów” niewątpliwie zdawali sobie sprawę z tego, że atakują obiekty cywilne. Już w czasie porannego nalotu Niemcy przekonali się, że w Wieluniu nie stacjonują oddziały polskiego wojska, a mimo to kolejne fale bombowców nadlatywały nad miasto. Sprawcy tej zbrodni nigdy za nią nie odpowiedzieli❗

31/08/2026

✌ Narodziła się w Polsce 🇵🇱

🇵🇱 Z głodu wolności, ze sprzeciwu, z marzeń. W fabrykach, stoczniach i na ulicach zwykli ludzie przeciwstawili się komunistycznemu kolosowi, który od dawna chwiał się na glinianych nogach.

🗓 31 sierpnia 1980 roku, narodziła się „Solidarność”❗ Przyniosła nadzieję Polsce i światu. Strajkujący żądali już nie tylko podwyżek płac, lecz także zmian w funkcjonowaniu związków zakładowych i gwarancji bezpieczeństwa.

➡ W drugiej połowie lat 70. kryzys systemu komunistycznego w PRL wkroczył w kolejną fazę. Po kilku latach względnej poprawy i przyspieszonego rozwoju, załamaniu uległa gospodarka. Kryzys ekonomiczny, wzmożona działalność opozycji, wreszcie – wybór Karola Wojtyły na papieża, wzmogły tempo przemian nad Wisłą. Na przełomie 1979 i 1980 roku sytuacja była już bardzo napięta, a nieunikniona eksplozja społecznego niezadowolenia potrzebowała jedynie iskry, która ją wyzwoli. Wybuchły strajki ❗

🇵🇱 Powstanie „Solidarności” było jednym z najważniejszych wydarzeń XX wieku. W samym centrum komunistycznego świata narodził się wielki, pokojowy ruch, do którego przystąpił niemal co trzeci P***k ❗

✒ 30 sierpnia podpisano porozumienie w Szczecinie, 31 sierpnia w Gdańsku, zaś 3 września w Jastrzębiu. Z jednej strony usiedli strażnicy wolności, z drugiej – strażnicy zniewolenia. To, co jeszcze kilka dni wcześniej wydawało się mrzonką, nagle stało się faktem. Władze podpisały porozumienia z przedstawicielami strajkujących, zgadzając się na powołanie niezależnych, samorządnych ✌️ związków zawodowych.

27/08/2026

21/08/2026

⚔️ Bitwa pod Surkontami – pierwsze starcie AK z Sowietami

🗓 21 sierpnia 1944 roku we wsi Surkonty ok. 80 żołnierzy AK stawiło bohaterski opór znacznie liczniejszym oddziałom NKWD. W boju poległ m.in. ppłk Maciej Kalenkiewicz, „Kotwicz” – współtwórca koncepcji cichociemnych i polskich wojsk spadochronowych, legendarny oficer Wojska Polskiego i Polskich Sił Zbrojnych. Była to pierwsza bitwa AK z oddziałami sowieckimi.

⛺ Oddział „Kotwicza” kwaterował na dużej, otwartej polanie, częściowo otoczonej bagnami i błotami. Obecność tak dużej grupy partyzanckiej nie uszła uwadze agentów NKWD, którzy donieśli o niej swoim przełożonym. Około godziny 14.00 w stronę Surkont wyruszyła mniej więcej stuosobowa, sowiecka grupa operacyjna; goniec powiadomił Kalenkiewicza o zagrożeniu.

❗ Polacy pośpiesznie przygotowali się do obrony. Ogniem sześciu erkaemów zadali napastnikom znaczne straty (szacowane na co najmniej kilkunastu zabitych i drugie tyle rannych). Wśród poległych znaleźli się dwaj dowodzący akcją oficerowie. Pierwsze starcie wygrali Polacy, ale już wkrótce Sowietów wsparły posiłki nadesłane z Radunia.

🛩 Około godziny 17.00 żołnierzy AK zaatakował cały batalion 32. zmotoryzowanego strzeleckiego pułku NKWD. Po długim i zaciętym boju szala zwycięstwa zaczęła przechylać się na stronę Sowietów, zwłaszcza, że mieli wsparcie z powietrza. Kilka samolotów ostrzeliwało polskie pozycje z broni maszynowej.

🟥 Według kpt. Bolesława Wasilewskiego (uczestnika bitwy) stosunek sił wynosił 10 do 1 – na niekorzyść P***ków. Sowieckie kule dosięgły Macieja Kalenkiewicza i jego kompanów, m.in. Bohdana Karpowicza „Sowę” i Jana Skrochowskiego „Ostrogę”.

❓🏴 Trudno ocenić, ilu partyzantom udało się wydostać z okrążenia, prawdopodobnie było ich ok. 20. Straty po stronie rosyjskiej różnią się w zależności od źródeł: od 64 poległych (tyle nazwisk znajduje się na pomniku poległych enkawudzistów w Raduniu) do 132 (depesza kpt. Stanisława Sędziaka „Warty”).

🔎 Dowiedz się więcej o Macieju Kalenkiewiczu➡ https://tinyurl.com/yvejts8u
📷 ppłk. Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz”

20/08/2026

"Strajki z lipca oraz pierwszej połowy sierpnia 1980 r. – poza tymi na Lubelszczyźnie, określanych mianem Lubelskiego Lipca – wciąż nie doczekały się pełnego opisu, a wiele z nich wręcz pozostaje nadal zapomnianymi epizodami w historii.

Dobitnie o osuwaniu się strajków poprzedzających słynne wydarzenia ze Stoczni Gdańskiej w niepamięć świadczy m.in. fakt, że popularne niegdyś hasło „Zaczęło się w Gdańsku”, odnoszące się do strajku w gdańskiej stoczni w dniach 14-31 sierpnia 1980 r., zastąpiło – przynajmniej częściowo – inne: „Zaczęło się w Lublinie”.

I to mimo, że pierwsze protesty na Lubelszczyźnie (strajk w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku) wybuchły w dniu 8 lipca, czyli tydzień po pierwszych strajkach (m.in. w warszawskim „Ursusie” czy Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Mielcu).

Poniżej o jednym z większych stołecznych protestów z pierwszej połowy sierpnia. Strajku, wówczas widocznego, lecz dziś już nieco zapomnianego".

Zachęcamy do lektury najnowszego artykułu dr Grzegorza Majchrzaka, pracownika Biura Badań Historycznych IPN.

Strajki z lipca oraz pierwszej połowy sierpnia 1980 r. – poza tymi na Lubelszczyźnie, określanych mianem Lubelskiego Lipca – wciąż nie doczekały się pełnego opisu, a wiele z nich wręcz pozostaje nadal zapomnianymi epizodami w historii.

17/08/2026

📖 Nowość wydawnicza IPN!

Karolina Trzeskowska-Kubasik, „Terror niemiecki na terenie Kreishauptmannschaft Busko w latach 1939–1945" (Warszawa 2026)

Terror okupacyjny w latach 1939–1945 na terenie Kreishauptmannschaft Busko to temat rzadko podejmowany w historiografii polskiej. Pewnym paradoksem jest, że po ponad 80 latach od zakończenia wojny nie doczekaliśmy się monografii przedstawiającej szczegółowo te zagadnienie. W literaturze poświęconej przebiegowi II wojnie światowej na wspomnianym terytorium dominuje nurt koncentrujący się na działalności podziemnej. Marginalnie zaś potraktowano problematykę represji niemieckich. Większość miejsc kaźni pozostaje wciąż zapomnianych. Co więcej, w historiografii polskiej funkcjonuje mit łagodnego przebiegu okupacji niemieckiej na tym terytorium. Autorka niniejszej książki dokonała wielu ustaleń, które przeczą powyższej opinii. Według niej w latach 1939–1945 na terenie Kreishauptmannschaft Busko funkcjonowało 29 obozów różnego rodzaju, a także 28 aresztów i jedno więzienie. W czasie okupacji niemieckiej śmierć poniosło co najmniej 12 374 mieszkańców Kreishauptmannschaft Busko, 20 tys. osób wywieziono na roboty przymusowe do III Rzeszy, a ponad 4 tys. do niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych.

To pierwsza tak szczegółowa monografia represji niemieckich na tym terenie – i przywrócenie pamięci o wciąż zapomnianych miejscach kaźni.

Książka powstała w ramach projektu IPN „Terror okupacyjny na ziemiach polskich w latach 1939–1945".

🛒 Do kupienia w e-Księgarni IPN oraz w księgarniach stacjonarnych IPN.

LINK: https://ipn.gov.pl/pl/wydawnictwo/ksiazki/240495,Terror-niemiecki-na-terenie-Kreishauptmannschaft-Busko-w-latach-19391945.html