04/08/2026
#องค์ความรู้อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร
กระต่าย : สิริมงคลแห่งความอายุยืน
สัตว์มงคลบนเครื่องลายครามจีนที่พบ ณ เมืองกำแพงเพชร
เมืองกำแพงเพชรเป็นเมืองโบราณที่มักพบหลักฐานทางโบราณคดีในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๒๐-๒๒ ซึ่งเป็นช่วงระยะเวลาร่วมสมัยกับราชวงศ์หมิง (พ.ศ. ๑๙๑๑-๒๑๘๗) ของจีน โดยส่วนใหญ่จะพบเศษภาชนะดินเผาประเภทเครื่องลายครามเนื้อกระเบื้อง (porcelain) ภาชนะจากการปั้นส่วนผสมของดินขาว (kaolin) ที่มีคุณภาพดี มีธาตุเหล็กน้อย หรือดินขาวเนื้อละเอียด เผาไฟที่อุณหภูมิ ๑,๓๐๐–๑,๔๕๐ องศาเซลเซียส มีคุณสมบัติโปร่งแสง เนื้อบาง เคลือบจะเป็นมัน ถ้ายกขึ้นส่องกับแสงจะเห็นเงาวัตถุทึบแสงที่บังไว้ด้านหลัง และไม่ดูดซึมน้ำ มีการตกแต่งผิวภาชนะด้วยการเขียนลายเครื่องหมายหรือสัญลักษณ์มงคล ด้วยสีครามหรือสีน้ำเงินที่ได้จากออกไซด์ของแร่โคบอลต์
วัดอาวาสใหญ่ ตั้งอยู่ในเขตอรัญญิก นอกเมืองกำแพงเพชร กำหนดอายุพุทธศตวรรษที่ ๒๒ จากหลักฐานทางโบราณคดีที่พบจากการขุดแต่งทางโบราณคดีเมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๔ พบชิ้นส่วนเครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงศ์หมิง มีตัวอักษรบริเวณส่วนก้นระบุข้อความว่า “隆慶年製” (Lóngqìng nián zhì) แปลว่า ผลิตขึ้นในรัชศกหลงฉิ้ง กำหนดอายุพ.ศ. ๒๑๑๐-๒๑๑๖ โดยพบร่วมกับเครื่องลายครามจีนเขียนลายกระต่าย สัตว์มงคลที่มีนัยสื่อถึงความมีอายุยืนตามคติความเชื่อของจีน ทั้งนี้เขตสังฆาวาสบริเวณด้านนอกกำแพงแก้ว ยังคงมีฐานกุฏิสงฆ์ จำนวน ๒๔ หลัง วัจจกุฎีหรือห้องส้วมสำหรับพระสงฆ์ จำนวน ๔ หลัง และบ่อน้ำ จำนวน ๒ แห่ง แสดงถึงการพำนักอาศัยของพระสงฆ์ในอดีตไม่น้อยกว่า ๒๔ รูป
เครื่องลายครามจีนทรงจานที่พบในวัดอาวาสใหญ่ มีลักษณะส่วนฐานด้านในเขียนลายกระต่ายคาบเห็ดหลิงจืออยู่ในพงหญ้าใต้ต้นไม้ในเส้นวงกลมขนานกันจำนวนสองเส้น ผลิตภัณฑ์จากแหล่งเตาจิ่งเต๋อเจิ้น มณฑลเจียงซี กำหนดอายุพุทธศตวรรษที่ ๒๒ นอกจากนี้รูปกระต่ายยังปรากฏในผลิตภัณฑ์สังคโลกของวัฒนธรรมสุโขทัย-อยุธยาด้วย เช่น คนทีรูปกระต่ายนอนหมอบ บนหลังเจาะเป็นช่องเล็ก ๆ แล้วยกเป็นขอบสูง ปากเจาะรู บริเวณด้านข้างของลำตัวเขียนลายคล้ายหัวหยูอี้ ด้านบนเขียนลายกอหญ้า ฐานไม่เคลือบ ผลิตจากแหล่งเตาเมืองศรีสัชนาลัย กำหนดอายุพุทธศตวรรษที่ ๒๑ โดยลายหัวหยูอี้นี้สันนิษฐานว่าวิวัฒนาการมาจากลายเห็ดหลิงจือ
ลายกระต่าย มีความหมายตามความเชื่อของจีนว่า เป็นสัตว์สัญลักษณ์ของการมีอายุยืน เป็นสัตว์ลำดับที่สี่ในสิบสองนักษัตรของจีน กล่าวกันว่ากระต่ายเป็นสัตว์ที่มีอายุยืนถึง ๑,๐๐๐ ปี มักพบตกแต่งร่วมกับเห็ดหลิงจือ สัญลักษณ์แห่งความอายุยืน และเชื่อว่ากระต่ายอยู่บนดวงจันทร์ ทำหน้าที่บดและตำส่วนผสมของยาที่จะทำน้ำอมฤต
เครื่องลายครามจีนสมัยราชวงศ์หมิงเขียนลายกระต่าย ที่พบจากการดำเนินการทางโบราณคดีในเมืองกำแพงเพชร นอกจากจะเป็นหลักฐานยืนยันถึงการใช้ภาชนะดังกล่าวเป็นบรรจุภัณฑ์สำหรับเครื่องบริโภคแล้ว ยังสะท้อนให้เห็นถึงการแลกเปลี่ยนสินค้าและวัฒนธรรมระหว่างจีนกับเมืองกำแพงเพชรในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๒๒ อีกทั้งลายกระต่ายยังเป็นสัตว์มงคลที่มีนัยสื่อถึงความเชื่อเรื่องความอายุยืนตามคติของจีน การปรากฏลายกระต่ายบนเครื่องถ้วยในวัดอาวาสใหญ่ จึงมิได้เป็นเพียงร่องรอยของการค้าเครื่องถ้วยเท่านั้น หากแต่ยังเป็นประจักษ์พยานของการส่งผ่านความเชื่อและความปรารถนาดีตามคติของชาวจีนมาสู่พระภิกษุสงฆ์ที่พำนัก ณ วัดอาวาสใหญ่ เมืองกำแพงเพชรสมัยโบราณอีกด้วย
เอกสารอ้างอิง
กฤษฎา พิณศรี, ปริวรรต ธรรมาปรีชากร และสว่าง เลิศฤทธิ์. ศิลปะเครื่องถ้วยในประเทศไทย พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ: โอสถสภา, ๒๕๓๙.
กฤษฎา พิณศรี, ปริวรรต ธรรมาปรีชากร และอุษา ง้วนเพียรภาค. เครื่องถ้วยสุโขทัย : พัฒนาการของเครื่องถ้วยไทย. กรุงเทพฯ: โอสถสภา, ๒๕๓๕.
ณัฏฐภัทร จันทวิช. เครื่องถ้วยจีนที่พบจากแหล่งโบราณคดีในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: กองพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร, ๒๕๓๗.
ปริวรรต ธรรมาปรีชากร. เอกสารประกอบการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการ ความรู้ใหม่เกี่ยวกับการกำหนดอายุและแหล่งผลิตของเครื่องปั้นดินเผาจีนที่พบจากแหล่งโบราณคดีในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: พิพิธภัณฑสถานเครื่องถ้วยเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มหาวิทยาลัยกรุงเทพ, ม.ป.ป.
พัชรี สาริกบุตร. เทคโนโลยีสมัยโบราณ (Primitive Technology) เครื่องมือหิน งานโลหะ เครื่องปั้นดินเผา แก้ว และลูกปัด. กรุงเทพฯ: ภาควิชาโบราณคดี คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๒๓. [เอกสารอัดสำเนา].
อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร. รายงานการขุดแต่งวัดอาวาสใหญ่ ในเขตอรัญญิก เมืองกำแพงเพชร อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร ปีงบประมาณ ๒๕๓๖. ม.ป.พ., ๒๕๓๖. [เอกสารอัดสำเนา].
Williams, C.A.S. Chinese Symbolism and Art Motifs. 3rd ed. Japan: Charles E. Tuttle Company, 1989.
