03/08/2026
องค์ความรู้เรื่อง “ผ้าไหมไตรจีวร”
ผ้าไตรจีวร คือ ผ้าจีวร ๓ ผืน คนไทยเรียกสั้น ๆ ว่า ผ้าไตร เป็นชื่อเรียกผ้านุ่งผ้าห่มที่พระสงฆ์ใช้สอย หมายถึงผ้า 3 ผืน ซึ่งมีทั้งผ้านุ่งและผ้าห่ม อันได้แก่ สังฆาฏิ (ผ้าพาดบ่า) อุตราสงค์ (ผ้าจีวรสำหรับห่ม) และอันตรวาสก (ผ้าสบงสำหรับนุ่ง) แต่นิยมเรียกรวมกันว่า ไตรจีวร ไตรจีวรเป็นปัจจัยหรือบริขารของพระสงฆ์อย่างหนึ่งในจำนวน 8 อย่าง
ผ้าไตรจีวรแต่ละสีมีความหมายอย่างไร
จาก อภิสมาจาริกาสิกขา มหาวรรค-ภาค-2 จีวรขันธกะ ว่าด้วยจีวร การตัดจีวร และการใช้ผ้าต่าง ๆ ทรงอนุญาตสีย้อมจีวร 6 ชนิด คือ ที่ทำจาก รากไม้, ลำต้นไม้, เปลือกไม้, ใบไม้, ดอกไม้ และ ผลไม้ และทรงอนุญาตวิธีการและอุปกรณ์ต่างๆ ในการซักย้อมจีวร คืออนุญาตหม้อต้มน้ำย้อม ผูกตะกร้อกันน้ำล้น กระบวยตักน้ำย้อม อ่างหม้อและรางสำหรับย้อม ราวจีวรสายระเดียง ผูกมุมจีวรตาก ด้วยผูกมุมจีวร ทุบซักจีวรด้วยฝ่ามือ รายละเอียดเกี่ยวกับสีของจีวรพระส.ห์เอาไว้ดังนี้
สีเหลืองส้ม ใช้ในวัดของมหานิกาย มีไม่ต่ำกว่าสามเฉดสี
สีแก่นขนุน หรือ สีกรัก คือสีน้ำตาลอมเหลือง เดิมนิยมใช้ในวัดธรรมยุติกนิกาย
สีพระราชนิยม อยู่กึ่งกลางระหว่างสีเหลืองส้มกับแกนขนุน พระสงฆ์ทั้งมหานิกายแธรรมยุตใช้ครองในงานพระราช
สีแก่นขนุนเข้ม นิยมใช้กันในหมู่พระป่า หรือพระสายกรรมฐานทางภาคอีสาน
สีกรักแดง หรือ สีน้ำหมาก"ครูบา" พระสงฆ์ภาคเหนือบางส่วนครองตามแบบแผนสงฆ์พม่า
สีกรักดำสีน้ำตาลอมม่วง เป็นสีจีวรของพระธุดงค์
สีน้ำตาล "สมณะ" หรือนักบวชของสำนักสันติอโศกเลือกใช้ให้ต่างกับสีจีวรทั่วไป
ผ้าไตรสีจีวรที่ผิดธรรมวินัย
พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับหลวง) เล่มที่ ๕ วินัยปิฎก มหาวรรค ภาค ๒ ระบุรายละเอียดของสีที่ทรงห้ามมี 7 สี บางแห่งระบุว่า สีต้องห้าม คือ สีดำ สีคราม สีเหลือง สีแดง สีบานเย็น สีแสด และสีชมพู อย่างไรก็ตาม การย้อมสีจีวร จะไม่ ย้อมสีเหลืองล้วน เพราะผิดพระวินัย จึงย้อมสีเหลืองปนสีอื่น
ข้อมูล : ที่มา : พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับหลวง) , วินัยปิฎก , คำกล่าวถวายผ้าไตร
จัดทำโดย นายธีทัต พัฒนทองปัน ตำแหน่งนักวิชาการวัฒนธรรมปฎิบัติการ กลุ่มพิธีการศพที่ได้รับพระราชทาน สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพังงา