09/12/2026
Մեծն Մուրադ (Համբարձում Պոյաճյան) հայ ազգային-ազատագրական շարժման առաջնորդներից մեկը
Համբարձում Պոյաճյանը, հայտնի «Մեծն Մուրադ» անունով, ծնվել է 1867 թվականին Կիլիկիայի Հաճըն քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Միացյալ ընկերության վարժարանում, իսկ 1885 թվականին մեկնել է Կոստանդնուպոլիս՝ շարունակելու ուսումը տեղի բժշկական ուսումնարանում։ Հենց այնտեղ նա մտել է Զեյթունցի Հարություն Չաքըրյանի հիմնադրած «Հայոց հայրենյաց միություն» գաղտնի խմբակի կազմի մեջ, իսկ 1888 թվականին անդամագրվել է նորաստեղծ Հնչակյան կուսակցությանը՝ դառնալով նրա ամենանշանավոր դեմքերից մեկը։
Գում-Գափուի ցույցը և փախուստը․ 1890 թվականի հուլիսի 15-ին Մուրադը եռանդուն մասնակցություն է ունեցել Կոստանդնուպոլսի Գում-Գափուի հայտնի ցույցին, որից հետո հայտնվել է օսմանյան իշխանությունների հետապնդման տակ. նրա գլխի համար խոստացվել է 2000 ոսկու պարգև։ Ձերբակալությունից խուսափելու համար նա փախել է Հունաստան, ապա 1892 թվականին գաղտնի հասել Ալեքսանդրեթի նավահանգիստ և ոտքով անցել մինչև Սասուն։ Մեկ տարի անց նա արդեն Կովկասում էր՝ ձգտելով հայության աջակցությունը ապահովել Սասունի լեռնականների համար։
Սասունի ինքնապաշտպանության ղեկավարը․ Կովկասից վերադառնալով Սասուն՝ Մուրադը փոքրաթիվ զինված խմբով, Միհրան Տամատյանի, Հրայր Դժոխքի, Անդրանիկի և Գևորգ Չավուշի հետ միասին, ձեռնամուխ է եղել ապստամբության կազմակերպմանը։ Տամատյանի ձերբակալությունից հետո նա ստանձնել է Սասունի ինքնապաշտպանության ընդհանուր ղեկավարությունը։ 1894 թվականի օգոստոսին թուրքական զորքերին հաջողվել է ճնշել ապստամբությունը, և Մուրադը ընկել է գերի։
Բանտարկություն և հերոսական փախուստ․ Ձերբակալությունից հետո նրան նախ նետել են Բաղեշի բանտ, ապա տեղափոխել Կոստանդնուպոլիս և աքսորել Տրիպոլի։ Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը անձամբ, վարագույրի հետևից, հետևել է Մուրադի հարցաքննությանը «Յըլդըզ» պալատում։ Նրան դատապարտել են 101 տարվա բանտարկության։ 1904 թվականին քույրը՝ Հայկանուշը, փորձել է կազմակերպել եղբոր փախուստը, սակայն անհաջող։ Միայն մեկ տարի անց Մուրադին հաջողվել է իսկապես փախչել բանտից և հասնել Փարիզ։ Այս իրադարձությունը մեծ արձագանք է գտել թե՛ եվրոպական, թե՛ հայկական մամուլում, և հերոսը ամենուր ընդունվել է հայության ջերմ խանդավառությամբ. այնքան մեծ էր նրա հանդեպ համակրանքը, որ «հնչակյան» և «մուրադյան» բառերը գործնականում դարձել էին հոմանիշ։ Աքսորավայրում և հետագայում նա բազմիցս կոչ է արել հայ քաղաքական ուժերին համագործակցության և հաշտեցման՝ ընդհանուր թշնամու դեմ միասնական պայքար մղելու համար, թեև այս ջանքերը լիարժեք հաջողություն չեն ունեցել։
Խորհրդարանական գործունեությունը (1908–1912)․ 1908 թվականին, երիտթուրքական հեղաշրջումից և օսմանյան սահմանադրության վերահռչակումից հետո, Մուրադը վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս։ Նույն թվականին նա ընտրվել է ազգային երեսփոխան Գում-Գափուի շրջանից, ինչպես նաև՝ օսմանյան խորհրդարանի անդամ Ադանայի շրջանից։
Ողբերգական վախճանը․ 1915 թվականի ապրիլի 24-ին, Կոստանդնուպոլսի հազարավոր հայ մտավորականների հետ միասին, ձերբակալվել է նաև Մեծն Մուրադը։ Նրան աքսորել են Կեսարիա, և նույն թվականի օգոստոսի 24-ին նա կախաղան է հանվել՝ դառնալով Հայոց ցեղասպանության զոհերից մեկը։
Credit for this post to
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=122119966911262500&id=61587875012860&mibextid=ZbWKwL
Մեծն Մուրադ (Համբարձում Պոյաճյան) հայ ազգային-ազատագրական շարժման առաջնորդներից մեկը
Համբարձում Պոյաճյանը, հայտնի «Մեծն Մուրադ» անունով, ծնվել է 1867 թվականին Կիլիկիայի Հաճըն քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի Միացյալ ընկերության վարժարանում, իսկ 1885 թվականին մեկնել է Կոստանդնուպոլիս՝ շարունակելու ուսումը տեղի բժշկական ուսումնարանում։ Հենց այնտեղ նա մտել է Զեյթունցի Հարություն Չաքըրյանի հիմնադրած «Հայոց հայրենյաց միություն» գաղտնի խմբակի կազմի մեջ, իսկ 1888 թվականին անդամագրվել է նորաստեղծ Հնչակյան կուսակցությանը՝ դառնալով նրա ամենանշանավոր դեմքերից մեկը։
Գում-Գափուի ցույցը և փախուստը․ 1890 թվականի հուլիսի 15-ին Մուրադը եռանդուն մասնակցություն է ունեցել Կոստանդնուպոլսի Գում-Գափուի հայտնի ցույցին, որից հետո հայտնվել է օսմանյան իշխանությունների հետապնդման տակ. նրա գլխի համար խոստացվել է 2000 ոսկու պարգև։ Ձերբակալությունից խուսափելու համար նա փախել է Հունաստան, ապա 1892 թվականին գաղտնի հասել Ալեքսանդրեթի նավահանգիստ և ոտքով անցել մինչև Սասուն։ Մեկ տարի անց նա արդեն Կովկասում էր՝ ձգտելով հայության աջակցությունը ապահովել Սասունի լեռնականների համար։
Սասունի ինքնապաշտպանության ղեկավարը․ Կովկասից վերադառնալով Սասուն՝ Մուրադը փոքրաթիվ զինված խմբով, Միհրան Տամատյանի, Հրայր Դժոխքի, Անդրանիկի և Գևորգ Չավուշի հետ միասին, ձեռնամուխ է եղել ապստամբության կազմակերպմանը։ Տամատյանի ձերբակալությունից հետո նա ստանձնել է Սասունի ինքնապաշտպանության ընդհանուր ղեկավարությունը։ 1894 թվականի օգոստոսին թուրքական զորքերին հաջողվել է ճնշել ապստամբությունը, և Մուրադը ընկել է գերի։
Բանտարկություն և հերոսական փախուստ․ Ձերբակալությունից հետո նրան նախ նետել են Բաղեշի բանտ, ապա տեղափոխել Կոստանդնուպոլիս և աքսորել Տրիպոլի։ Սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը անձամբ, վարագույրի հետևից, հետևել է Մուրադի հարցաքննությանը «Յըլդըզ» պալատում։ Նրան դատապարտել են 101 տարվա բանտարկության։ 1904 թվականին քույրը՝ Հայկանուշը, փորձել է կազմակերպել եղբոր փախուստը, սակայն անհաջող։ Միայն մեկ տարի անց Մուրադին հաջողվել է իսկապես փախչել բանտից և հասնել Փարիզ։ Այս իրադարձությունը մեծ արձագանք է գտել թե՛ եվրոպական, թե՛ հայկական մամուլում, և հերոսը ամենուր ընդունվել է հայության ջերմ խանդավառությամբ. այնքան մեծ էր նրա հանդեպ համակրանքը, որ «հնչակյան» և «մուրադյան» բառերը գործնականում դարձել էին հոմանիշ։ Աքսորավայրում և հետագայում նա բազմիցս կոչ է արել հայ քաղաքական ուժերին համագործակցության և հաշտեցման՝ ընդհանուր թշնամու դեմ միասնական պայքար մղելու համար, թեև այս ջանքերը լիարժեք հաջողություն չեն ունեցել։
Խորհրդարանական գործունեությունը (1908–1912)․ 1908 թվականին, երիտթուրքական հեղաշրջումից և օսմանյան սահմանադրության վերահռչակումից հետո, Մուրադը վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս։ Նույն թվականին նա ընտրվել է ազգային երեսփոխան Գում-Գափուի շրջանից, ինչպես նաև՝ օսմանյան խորհրդարանի անդամ Ադանայի շրջանից։
Ողբերգական վախճանը․ 1915 թվականի ապրիլի 24-ին, Կոստանդնուպոլսի հազարավոր հայ մտավորականների հետ միասին, ձերբակալվել է նաև Մեծն Մուրադը։ Նրան աքսորել են Կեսարիա, և նույն թվականի օգոստոսի 24-ին նա կախաղան է հանվել՝ դառնալով Հայոց ցեղասպանության զոհերից մեկը։